W artykule dokonano analizy wybranych utworów literatury polskiej, w których przedstawiony jest obraz Ukrainy

Starowіerow, Мirosława

Polish

Starowіerow Мirosława

Zhytomyr State University Library

 © Mirosława Starowierow, 2008 165 УДК 821.162.1 Mirosława Starowierow (Państwowy Uniwersytet Iwana Franko) OBRAZ UKRAINY W TWÓRCZOŚCI PISARZY  POLSKICH  Szczęśliwe literatury, które mają swoje Kresy, obszary nie pogodzonych, przenikających się wzajemnie kultur, nie ukończonych procesów rozwojowych, dzikie pola zabobonu, egzotykę obszaru [1:4]. W artykule dokonano analizy wybranych utworów literatury polskiej, w których przedstawiony jest obraz Ukrainy. Motywy ukraińskie w dobie romantyzmu odgrywały ważną rolę zarówno w świadomości narodowej jak i kulturalnej. „Pozwoliły odnaleźć się w słowiańskiej wspólnocie" [2:3]. Z kolei w okresie pozytywizmu wątki ukraińskie dały o sobie znać w nieco innej postaci. „W sienkiewiczowskich opisach Dzikich Pól, spotkały się wszystkie wypracowane sposoby romantycznego i werystycznego prezentowania ziem ukraińskich" [3:3]. Sienkiewiczowskie dzikie Pola stają się „metaprzestrzenią przyrody" [4: 50-51] Sienkiewicz sięgnął do XVII wiecznych wojen polsko-kozackich. Materiał historyczny wykorzystał w sposób umiejętny, gdzie obraz Ukrainy jest tak „sugestywny, że na polskie odczuwanie wywarł silniejszy wpływ" [5:18].  W stosunkach polsko-ukraińskich problem powieści Ogniem i mieczem zawsze istniał [3: 69].   W 1933 roku A. Bocheński w „Biuletynie Polsko-Ukraińskim" napisał: „Wielu wydaje się [...] być dziwnym i niezrozumiałym jak wielu niewątpliwie życzliwie usposobionych do sąsiadującego z nami narodu jednocześnie odnosi się z entuzjazmem do Sienkiewicza i do jego wizerunku Chmielnickiego, Bohuna etc. Z drugiej strony Polacy nie mogą zrozumieć przyczyny niesłychanie żywej niechęci odczuwanej przez Ukraińców do Sienkiewicza. Wielu uważa go nawet za zwolennika porozumienia, może nawet ukrainofila" [6:2]. Jak pisze S. Uliasz - „Ukraińcy nie mogli głównie pogodzić  s ię  z sienkiewiczowskim ujęciem wystąpienia Chmielnickiego jako buntu chłopstwa przeciw panom Polakom" [3: 6-8]. Jeszcze w okresie międzywojennym ten problem dawał o sobie znać. W powieści Ogniem i mieczem jest mowa o „opustoszałej Rzeczypospolitej" i „opustoszałej Ukrainie". Wszystko legło w gruzach, te „kwitnące dawniej knieje, ideały polityczne zauważył S. Uliasz wyrażone przez Polskę, jak i Ukrainę" [3:8].  Zdanie końcowe prezentuje dobrze Українська полоністика. Випуск 5. Філологічні  дослідження 166 dramatyzm bratobójczych walk. „Nienawiść wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą i żadne usta długo nie mówiły: Chwała  na wysokości Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli" [3:8]. Powieść Ogniem i mieczem - niewątpliwie jest arcydziełem powieści historycznej, w której zastosowanie znalazły wszystkie cechy dotychczas omawiane, a mianowicie: „szkoła ukraińska", przyroda Dzikich Pól, życie szlachty kresowej, problem kozacki. Jak się wyraził sam autor stworzył powieść dla „pokrzepienia serc". „Było to trudne krzepienie serc - podkreślił S. Uliasz - i skomplikowane politycznie sąsiedztwo dwóch bratnich narodów, budując jednocześnie wielką powieść - przestrogę" [3:8]. W wieku XIX i XX w literaturze polskiej zainteresowanie przeszłością historyczną słabnie. Ukraina uzyskuje odmienną postać, motywy ukraińskie nabierają charakteru artystycznego. U schyłku XIX wieku pojawia się postać Stanisława Wyspiańskiego, który poprzez różne środki wyrazowe w Weselu przedstawia legendarną postać kozackiego - Wernyhorę. Jest to jedyna postać w W eselu, która przypomina tragiczne i bolesne walki o koliszczyznie.  S.  Uliasz zauważył,  że F .  Ziejka umiejętnie odczytał „nie pojawienie się w dramacie Wernyhory" [3:13]. Wyspiański był nie tylko poetą, ale również politykiem. Oto jak interpretuje to zdarzenie Ziejka: „[...] naród ukraiński od wielu dziesiątków lat (przyp. E. Ziejka) nie pragnął już z Polską ojczyzny . Tymczasem Polacy ciągle nie mogą przebudzić się ze snu; marząc o odbudowie Polski w granicach historycznych nie dostrzegają czy też nie chcą dostrzec zmiany politycznej na mapie Europy. Idea zamknięta w niegdysiejszej przepowiedni Wernyhory od dawna była mrzonką poety. Współcześni poeci ciągle traktują ją jako realny program polityczny. I w tym tragedia narodu" [7:6]. Nie można nie zauważyć faktu, że w okresie Młodej Polski Ukrainę przedstawiają również malarze np.: J. Chełmoński, L. Wyczółkowski, J. Stanisławski, J. Kossak, narzucając sugestywną wizję tamtych ziem urzekających „jakąś wonią upajającą, wskrzeszają dawne wydarzenia historyczne i atmosferę życia" [8:11]. Czytamy o Chełmońskim: „Ukraina była jego rajem. Wolność, bezgraniczne przestrzenie, „cudownie eksponowane" horyzonty o różnorodnych planach, lasy, jary, chutory - to wszystko wraz z barwnie ubranym ludem, czerstwymi dziewczętami, zgrają lirników i „didów", końskimi targami i chłopską rozśpiewaną gromadą zlewało się w jego pamięci w czarujący kraj swobody i bajki" [3:88]. W XIX wieku „Matka-Ukraina" przybrała zasadniczo dwa oblicza: „poetycko piękne lub rycersko-heroiczne" [3:12].Mirosława Starowierow. Obraz Ukrainy w twórczości pisarzy  polskich  167Opiewając Ukrainę tworzono hymny na cześć człowieka żyjącego w zgodzie z naturą, „wyrażano tęsknotę za życiem bezpośrednim i żywiołowym" [9:13]. A. Górski tworząc na początku dwudziestolecia międzywojennego Ukrainie pisał: „Tam przez stepy płynie granie srebrnych dzwonów i zapach rozpalonych słońcem ziół, chaty w malwach i słonecznikach są jak gniazda miłosne gołębi, w cieniu drzew owocowych przechodzą dziewczęta w białych sorokach, smukłe bizantynki, co zabijają kochanków - bujność tu i bezkres, radość aż do lęku - i za nią skradający się cień zdrady z błyskiem noża w oczach. Tu przez jary i burzany włóczy się konno widmo Wernyhory, biały koń pochyla głowę i wącha nozdrzami krew rozlaną po ziemi" [19:14-15]. Przytoczmy fragment Łąki B. Leśmiana, który był niezwykle urzeczony bogactwem i głębią Ukrainy: „Humańszczyzna i Białocerkiewszczyzna, Zofiówka i Szamrajówka. Były tam lasy Branickich, ach, drogi panie, co za lasy. Leśniczy, zwany stryjem Agatonem, hodował w głębi puszczy krzewy najpiękniejszych róż, zapach których mieszał się z wonią żywicy. W Szmajrówce leśniczy Aleksander Sferyczewski, pisał wiersze. [...]  Dziwni byli ludzie na tej Ukrainie, równie dziwni jak i zieleń Tamtejsza Nawet i ślepy poznałby te stepy po kwiatów rodzinnym zapachu". Jeszcze cudowniej mówi Malczewski: czasem kracząc, i wrona, i cień je przeleci. Uważa pan wrona leci, a cień jej długo, długo wlecze się po stepie" [10: 500-501].  Trzeba zgodzić się z tym co pisze Cz. Czaplajewicz, iż „dziwność i uroda została bardzo głęboko przetworzona na poetykę" [2: 67]. Zwróćmy uwagę na fragment tekstu Z. Kossak-Szczuckiej i zawarte w nim elementy kresowego pejzażu, ową nostalgiczność i legendę historyczną: „Zmieniło się tu wiele od czasu, gdy chadzali nimi (starym gościńcem - przyp. S. Uliasz) ostatni polscy rycerze, zaorane stepy, na których Emira Rzewuskiego konie się pasły; na cerkwie zamienione białe klasztory po wysokich wzgórzach; na koszary obronne zameczki a w tej lub owej wsi typowy, rozłożysty dwór polski, spod zielonej blachy żałośnie wygląda, jakby się wstydził tego „prawos ławnego" nakrycia [...] I choć Mohord nie poznałby swego kraju, choć zasadniczo zmienił się pejzaż tak w rysunku, jak w kolorze, wiele tu jeszcze z przeszłości zostało i żywy ślad po owym szerokim polskim geście. Widny on w starych budowlach i szerokich Українська полоністика. Випуск 5. Філологічні  дослідження 168 królewskich gościńcach, dawnych groblach stawowych, stojących dziś nieużytecznie wśród łąk, starych kościołach, dworach i mogiłach" [11:28]. „Obraz ten zostaje dopełniony postaciami - zauważył S. Uliasz - idyllicznie przedstawionymi. Lud wołyński jest dziwnie sympatyczny w swej pierwotności, są hoże dziewoje o prześlicznej formie stóp i rąk. W tych „egzotyzujących konwencjach" [3:55 mieściły się  bezkresne stepy ukraińskie, intensywnie nasłonecznione pejzaże. Wspólnotę polsko-ukraińską twórczo opisał Józef Łobodowski -przedstawiciel „szkoły ukraińskiej". W twórczości autora Złotej hramoty znalazło odzwierciedlenie wielkie rozgoryczenie - nie z powodu zaprzepaszczenia przez Polskę lat trzydziestych pojednania z Ukraińcami, zrodzonej w nowej postaci w czasie wojny 1920 r. na froncie ukraińskim. Swój żal wyraził takimi słowami: „Dawna Ojczyzno nasza! Matko Ukraino! Urągliwie na drewnie hańbiącym rozpięta" [3: 177-178].  „J. Łobodowski - pisze S. Uliasz - tworzył uwspółcześnioną wersję Matki -Ukrainy" [3: 176]. Po latach wojewoda wołyński H. Józewski, zwolennik J. Piłsudskiego i przyjaciel J. Łobodowskiego pisał: „Współżycie polsko-ukraińskie ma na Wołyniu wiekowe tradycje, wrosło w obyczajowość, przybrało swoistą postać. Spotykamy się z tym na każdym kroku. Nazwałbym „faktem pierwotnym" istnienia polskiego i ukraińskiego świata. Fakt ten daje znać o sobie w różnych sytuacjach, w biegu dni codziennych i w chwilach odświętnych. Przybiera różne wyrazy, stroi różne miny, grymasi uśmiecha się, szczerzy zęby. Kto tego faktu pierwotnego nie dostrzega, ten nie jest i nigdy nie będzie w stanie spojrzeć na to, co się dzieje między Polską a Ukrainą, wzrokiem wiedzącym" [3: 176]. „Łobodowski rozumiał pojęcie wzajemnego przenikania się kultur - pisze S. Uliasz -i uważał, że kategorie „my" współtworzą Polacy i Ukraińcy. Rozróżniał pojęcie człowieka kresowego i „tutejszego", łączy ich „wspólna ziemia" [3:176]. Pruszyński upowszechnił formułę „był to niegdyś kraj bogaty" [12:55]. K. Pruszyńskiego „pasjonował również temat kresów i ich dziedzictwo" [13:3-5]. W okresie międzywojennym pojawia się w literaturze polskiej zupełnie inny krąg problemów. Wojna i rewolucja bolszewicka zniszczyły spokojny „arkadyjski" świat Polaków mieszkających na Kresach. Są oni zmuszeni do opuszczenia rodzinnych stron. Wydarzenia historyczne, rozgrywające się wokół nich, Mirosława Starowierow. Obraz Ukrainy w twórczości pisarzy  polskich  169zmiotły z powierzchni ziemi, także w sensie dosłownym, te formy życia i kultury, w jakich dotychczas  przebywali, skazując ich na wygnanie i cierpienie. Rozbudzone nacjonalizmy, zbrojne starcia między Polakami i Ukraińcami w walkach o Lwów, „zatrute tchnieniem Wschodu" [3:12]. Ludzie „zakorzenieni" uczuciowo w obyczajowości, środowisku pejzażu kresowym poczuli się samotni i opuszczeni, bezdomni i niepotrzebni. „Ich bose stopy - pisał Juliusz Kaden-Bandrowski - to stopy heksametru niewysłowionej niedoli" [14:73]. W miejscu dawnego stereotypu Ukrainy „mlekiem i miodem płynącej pojawiają się nowe obrazy Ukrainy: zgliszcza, mogiły, ziemia sponiewierana i storturowana ludzkim szaleństwem" [2:50]. Na plan pierwszy wysuwa się - pisze S. Uliasz - „topos piekła" [3:50]. M. Dunin-Kozicka widząc odpływających Dnieprem Krasnoarmiejców pisze:  „Niesie Dniepr na swym grzbiecie łupieżców [...]. Toczą się wody do wolnego Zaporoża. Tam bijąc o porohy w noc księżycową - wyłkają żałosną pieśń o ludzie, co łaknął wolności, a dostał się w krwawą moc stokroć groźniejszych tyranów [...] wyłowi z wodnych poszumów te echa nie milknące jakiś lirnik nieznany [...]. Zaklnie je w potężną pieśń bólu i zgrozy" [15: 171]. Przytoczony fragment ukazuje dramat nowo powstającego państwa ukraińskiego, -zauważył S. Uliasz - które „wyzwalając się" spod wpływów polskich dostaje się w orbitę wpływów Rosji sowieckiej [3:96]. W Przeoranych szlakach Dunin-Kozicka wprowadziła uogólnienie: „Aby ta bratnia mogiła stała się ostrzeżeniem i cmentarzyskiem pogrzebanej na wieki zbrojnej walki pomiędzy bratnimi szczepami" [14:171]. Список використаних джерел та літератури 1. Z. Bieńkowskł, Ballada o Krzemieńcu // Tygodnik Powszechny, 1985, Nr 19. – S. 4. 2. S. Uliasz, Literatura Kresów..., op. cit. 3. 3. S. Uliasz,, Obrazy Ukrainy, op. cit. 8 4. Por. W. Okoń, Alegorie narodowe. – Wrocław, 1992. – S. 50-51. 5. J. Kolbuszewski, określenie wprowadzone przez J. Kolbuszewskiego. 6. A. Bocheński, Ukraiński Maurras // Biuletyn Polsko-Ukraiński" 1933, Nr 34-35. – S. 2. 7. F. Ziejka, Sprawa Wenryhory // Życie Literackie, 1976, Nr 17. –  S. 6. 8. P. Górska, Poeta i pióro // Wspomnienia, 1956. – S. 88. 9. A. Górski, Kresy jako element jedności // Kresy,  1922, Nr 2. – Warszawa. – S. 14-15. Українська полоністика. Випуск 5. Філологічні  дослідження 170 10. B. Leśmian, Szkice literackie, opr. i wstęp J. Trznadel. – Warszawa, 1949. –  S. 500-501. 11. Z. Kossak-Szczucka, Korespondencja z Kresów, Wieś i Dwór, 1913. – S. 28.  12. J. Sawicka, Złota wołyńska struna, Łobodowski w tygodniku „Wołyń", „Kresy" 1991, nr 6, s. 55.    13. K. Pruszyński, Listy wołyńskie // Wiadomości Literackie, 1935, Nr 5. – S. 3. 14. J. Kaden-Bandrowski, Trzy wyprawy (1931). – Wrocław, 1991. – S. 73. 15. M. Dunin-Kozicka, Burza od Wschodu, Wspomnienia z Kijowszczyzny 1918-1920, (1925). – Warszawa, 1990. Старовєрова М.А. Образ України у творчості польських письменників. У статті зроблено аналіз вибраних творів польської художньої літератури, в яких репрезентується образ України. Staroverova M.A. The Image of Ukraine in Polish Writers’ Works. The article analyses the selected Polish fiction in which the image of Ukraine is represented.  

Obraz Ukrainy w twórczości pisarzy polskich

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zhytomyr State University Library