Dmowski, Rafał

Polish

RepoS

Rafał Dmowski 
Akademia Podlaska 
Źródła do dziejów Ochotniczych 
Straży Pożarnych w Archiwach 
Państwowych i Kościelnych -
zarys problematyki 
Znalezienie dokumentacji potwierdzającej działalność ochotniczych stra-
ży pożarnych nawet sprzed kilku czy też kilkunastu lat nie jest sprawą pro-
stą. Bardzo często, o czym przekonało się już wielu historyków, czy kroni-
karzy strażackich, wyszukanie jednej krótkiej informacji (np. o udziale stra-
ży w jakimś wydarzeniu) to zadanie na kilka tygodni poszukiwań. W niniej-
szym artykule chciałbym zwrócić uwagę na kilka pomijanych zazwyczaj 
przez badaczy typów źródeł. Największy nacisk, ze względu na sporadyczne 
ich wykorzystanie przez badaczy tematyki strażackiej, zwróciłem na infor-
macje o straży, jakie można odnaleźć w archiwach kościelnych. 
1. Archiwa Państwowe 
Wiele informacji przynieść może wnikliwa kwerenda w archiwach pań-
stwowych, gdzie jednak akta strażackie niezmiernie często, niestety w zgo-
dzie z nadal obowiązującymi przepisami, potraktowano jako „niepotrzebny 
balast" i wybrakowano1. 
1
 Por. np. Jednolity rzeczowy wykaz akt dla organów gmin i związków międzygminnych, DzU 
Nr 112, 1999, poz. 1319. 
7 5 0 Rafał Dmowski 
Przykładowo w Archiwum Państwowym w Siedlcach brak jest jakiegokol-
wiek zespołu strażackiego. Znawca zagadnienia Grzegorz W e l i k d y r e k t o r 
wspomnianego archiwum pisał: „Badacze dziejów straży pożarnych na terenie 
wschodniego Mazowsza i południowego Podlasia poszukujący źródeł archiwal-
nych nie mają łatwego zadania. Wśród 1494 zespołów akt przechowywanych 
w Archiwum Państwowym w Siedlcach nie ma żadnego zespołu „strażackiego", 
czyli wytworzonego przez jednostkę zawodowej lub też ochotniczej straży po-
żarnej. Brak zespołów aktowych poświęconych strażom tłumaczyć można cha-
rakterem wytwarzanej przez straże dokumentacji. Na terenie objętym nadzorem 
Archiwum Państwowego w Siedlcach funkcjonowały i funkcjonują obecnie 
przede wszystkim terenowe jednostki straży pożarnych. Wytwarzana przez nie 
dokumentacja nie została zaliczona do kategorii A, a jedynie do dokumentów 
o czasowym charakterze przechowywania, np. obowiązujące po II wojnie świa-
towej oraz obecnie jednolite rzeczowe wykazy akt kwalifikują dokumentację te-
renowych straży pożarnych jako akta kat. B-10 lub B-5. Oznacza to, że doku-
mentacja ta może być zgodnie z prawem brakowana przez archiwistów zakłado-
wych (np. w urzędach gmin) i w świetle doświadczeń pracowników Archiwum 
Państwowego w Siedlcach kontrolujących takie archiwa tak się dzieje"2. 
We wszystkich Archiwach Państwowych w Polsce znajdują się jednak ze-
społy akt, zawierające dokumenty dotyczące funkcjonowania straży pożar-
nych. Często są one pomijane, szczególnie przez mniej doświadczonych bada-
czy. Nie znajdując bowiem w inwentarzu archiwalnym zespołu o nazwie straż, 
nie interesują się oni ich zawartością. Do akt takich należą m.in. akta urzędów 
wojewódzkich, urzędów miast, gmin i starostw powiatowych zarówno z okre-
su międzywojennego, jak i powojennego. Warto przejrzeć wyżej wymienione 
zespoły akt, gdyż w zawartych w nich sprawozdaniach starostów, burmistrzów 
czy wójtów możemy natknąć się na informacje o straży pożarnej. 
Przykładowo, jak podaje Grzegorz Welik w Archiwum Państwowym 
w Siedlcach w zespole: Akta miasta Łukowa 1902-19503 zachowała się 
„Księga protokółów OSP w Łukowie", obejmująca lata 1915-1933. Źródła 
dotyczące funkcjonowania straży pożarnych znajdujemy także w aktach nie-
których gmin z powiatu siedleckiego, m.in. gminy: Łysów, Przesmyki, 
Skórzec, Zbuczyn, Żeliszew4. 
2
 Szerzej zob.: G. Welik, Źródła do dziejów straży pożarnych w Archiwum Państwowym w Siedl-
cach, [w:] R. Dmowski, G. Welik, Vademecum kronikarzy Ochotniczych Straży Pożarnych powia-
tu siedleckiego, Siedlce 2008. 
3
 Archiwum Państwowe w Siedlcach (dalej: APS), Akta miasta Łukowa 1901-1950, sygn. 315. 
4
 Szerzej zob.: G. Welik, Źródła do dziejów straży pożarnych... 
Źródła do dziejów Ochotniczych Straży Pożarnych. 7 5 1 
Niezwykle cenne ze względu na szczegółowe dane dotyczące m.in. pla-
nowanego wyposażenia straży są preliminarze budżetowe. Straż pojawia się 
w nich sporadycznie, ale gdy odnajdzie się już sprawozdanie, w którym jest 
taka informacja, to historyk może mieć powód do zadowolenia. Przykłado-
wo, w preliminarzach budżetowych Zarządu Miasta Siedlce z końca II woj-
ny światowej udało mi się odnaleźć szczegółowy wykaz wyposażenia stra-
żackiego oraz wykaz wydatków na straż5. 
Warto zwrócić uwagę historyków na przechowywane w wielu archiwach 
państwowych akta dotyczące bezpieczeństwa i porządku publicznego. M.in. ze-
społy komend żandarmerii z XIX w., akta policji państwowej z lat 1918-1939, 
akta sądowe i inne. Nie jest łatwo odnaleźć w tych zespołach informacje o stra-
ży, kilku czy też kilkunastodniowa kwerenda archiwalna może jednak przynieść 
obfity plon badawczy. W dokumentach tych znajdują się m.in. protokoły wizji 
lokalnych pogorzelisk, sprawozdania dotyczące zabezpieczenia przeciwpożaro-
wego poszczególnych obiektów, zalecenia pokontrolne itp. 
Dane o straży znajdujemy także w aktach pozostałych po komitetach 
PZPR wszystkich szczebli z lat 1948-1989, gdyż przedstawiciele partii rów-
nież zajmowali się profilaktyką przeciwpożarową. 
Warto zapoznać się również ze zbiorami archiwów resortowych: Central-
nego Archiwum Wojskowego, gdzie zachowały się, niestety nieliczne, doku-
menty dotyczące wojskowych straży pożarnych6 oraz Archiwum Minister-
stwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, gdzie znajdują się akta straży po-
żarnych z okresu powojennego. 
Dokumenty, szczególnie osobowe, dotyczące strażaków-ochotników moż-
na znaleźć również w zasobach Archiwów Instytutu Pamięci Narodowej7. 
Spora ilość zdjęć dotyczących straży znajduje się zaś w olbrzymich, bo liczą-
cych aż 14 milionów fotografii zasobach Narodowego Archiwum Cyfrowego8. 
Ze względu na częstą współpracę Ochotniczych Straży Pożarnych z Pań-
stwową Strażą Pożarną, należy wykorzystać również zbiory archiwów PSP, 
do których należą: 
• archiwa komend wojewódzkich Państwowej Straży Pożarnej, 
5
 APS, Akta miasta Siedlce, sygn. 78, Budżet administracyjny Zarządu Miejskiego w Siedl-
cach 1944/1945, k. 31-35. 
6
 Niestety w CAW brak jest wydzielonego zespołu strażackiego, dlatego informacje o straży 
można odnaleźć przede wszystkim przeglądając dokumentację Komend Garnizonów lub akta po-
szczególnych jednostek wojskowych. 
7
 Informator o zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej, red. nauk. J. Bednarek, 
R. LesTciewicz, Warszawa 2009. 
8
 Dawniej: Archiwum Dokumentacji Mechanicznej. 
7 5 2 Rafał Dmowski 
• archiwa komend powiatowych (miejskich) Państwowej Straży Pożar-
nej, , 
• archiwum Centralnej Szkoły Państwowej Straży Pożarnej, 
• archiwa szkól aspirantów Państwowej Straży Pożarnej, 
• archiwum Szkoły Podoficerskiej Państwowej Straży Pożarnej, 
• archiwum Centralnego Muzeum Pożarnictwa9. 
2. Archiwa kościelne 
Chciałbym zwrócić uwagę na możliwości dotarcia do dokumentów, które 
jednoznacznie potwierdzają poszczególne etapy z działalności straży. Doku-
mentów, do których niemal nikt nie sięga, gdyż nie wie, że istnieją. 
Jest jednak inaczej, zbiory archiwów kościelnych w Polsce to olbrzymi, 
ale zarazem słabo poznany obszar badawczy. Dość wspomnieć, że wśród 
nich są archiwa: 
a. parafialne, 
b. dekanalne, 
c. diecezjalne, 
d. metropolitalne, 
e. kapitulne, 
f. zakonne (klasztorne, prowincjalne, generalne)10. 
Przechowywane w nich źródła archiwalne wytworzone przez administra-
cję kościelną niezmiernie rzadko wykorzystywane są przez historyków zaj-
mujących się innymi dziedzinami badań niż historia Kościoła. Powodów ta-
kiego stanu rzeczy jest wiele, najważniejszym jest jednak, moim zdaniem, 
brak informacji, jakiego rodzaju dokumenty można odnaleźć w archiwach 
kościelnych. W przeciwieństwie do Archiwów Państwowych w archiwach 
prowadzonych przez Kościół najczęściej brak jest pomocy archiwalnych: in-
wentarzy, przewodników po zasobie itp., dlatego też historyk nieznający spe-
cyfiki źródeł kościelnych szuka niemal „na ślepo". 
Inaczej dzieje się, gdy posiadamy choć ogólną informację o sporządza-
nych przez przedstawicieli Kościoła urzędowych dokumentach. Łatwiej jest 
9
 Szerzej w: Instrukcja w sprawie organizacji i zakresu działania archiwów zakładow ych oraz 
zasad postępowania z materiałami archiwalnymi i dokumentacją niearchiwalną w jednostkach 
organizacyjnych Państwowej Straży Pożarnej. Załącznik do decyzji Nr 17 Komendanta Główne-
go Państwowej Straży Pożarnej z dnia 22 IV 2009 r. 
10
 Szerzej o rozmieszczeniu i zbiorach archiwów kos'cielnych zob.: M. Dębowska, Archiwa 
Kościoła katolickiego w Polsce, Kielce 2002. 
Źródła do dziejów Ochotniczych Straży Pożarnych. 7 5 3 
później odnaleźć interesujące nas dane. Kilku- czy też kilkunastodniowa 
kwerenda archiwalna może wówczas przynieść obfity plon badawczy. Dlate-
go też warto zapoznać się z pracą ks. Hieronima Eugeniusz Wyczawskiego, 
w której scharakteryzował on zawartość tych archiwów11. 
Często okazuje się bowiem, że w zasobach zgromadzonych w archiwach 
kościelnych, niejako przy okazji, zamieszczono informacje o działających na 
terenie poszczególnych parafii strażach pożarnych. W przeważającej więk-
szości nie są to jednak dokumenty dotyczące działalności samych straży, 
wraz z opisem jej działań, ale jedynie źródła pośrednie, informujące o współ-
pracy strażaków z proboszczem oraz o pożarach na terenie parafii. 
Poniżej w celu zasygnalizowania, jakie rodzaje dokumentów dotyczących 
II wojny światowej można odnaleźć w archiwach kościelnych, podano krót-
ką charakterystykę odnoszącego się do omawianych wydarzeń zasobu Archi-
wum Diecezjalnego w Siedlcach. 
W zbiorach Archiwum Diecezjalnego w Siedlcach znajdują się akta pro-
weniencji kościelnej od XV wieku12. Wśród wielu niezmiernie ważnych dla 
odkrywania wciąż nowych kart z historii południowego Podlasia i wschod-
niego Mazowsza zbiorów, niezmiernie ważne dla historyka dziejów najnow-
szych są akta dotyczące strat i zniszczeń wojennych. Odnaleziona tam doku-
mentacja zniszczeń, łączących się niemal zawsze z walką z wywołanymi 
przez najeźdźcę pożarami, jest niezwykle ważnym przyczynkiem do działal-
ności Ochotniczych Straży Pożarnych działających w poszczególnych miej-
scowościach naszego kraju. Na terenie wszystkich diecezji polskich raporty 
sporządzano na żądanie Kurii biskupich w czasie lub krótko po zakończeniu 
II wojny światowej, w celu zebrania dokumentacji dla przyszłych odszkodo-
wań wojennych. Dlatego też w większości są one niezwykle dokładne. Moż-
na w nich znaleźć między innymi daty, a nawet godziny podawanych w nich 
zniszczeń. 
Przykładowo, w Archiwum Diecezjalnym w Siedlcach zachowały się do-
kumenty dotyczące zarówno I13, jak i II wojny światowej. Do najciekaw-
szych należą dwa niezwykle ciekawe poszyty akt zawierające sprawozdania 
o stratach parafii podlaskich w czasie II wojny światowej. W pierwszym za-
11
 H.E. Wyczawski, Przygotowanie do studiów w archiwach kościelnych, Kalwaria Zebrzy-
dowska 1989. 
12
 Szerzej na temat zasobu archiwum zob.: R. Dmowski, ks. M. Sobieszek, Archiwum Diece-
zjalne Siedleckie. Zasób aktowy. Informacja ogólna, [w:] Źródła do dziejów regionu, praca zbio-
rowa pod red. U. Głowąckiej-Maksymiuk i G. Welika, Siedlce 2002, s. 49-69. 
13
 Archiwum Diecezjalne w Siedlcach (dalej: ADS), Straty wojenne. Lit. S, Dział III, nr porz. 
15, t. 1. 
7 5 4 Rafał Dmowski 
tytułowanym „Straty wojenne"14 znajdujemy kilkanaście pism poszczegól-
nych proboszczów z terenu diecezji, w których informowali oni; biskupa 
o zniszczeniach wojennych dokonanych przez okupantów. W drugim poszy-
cie znajdują się natomiast sporządzone przez dziekanów i proboszczów wy-
kazy duchownych, którzy byli represjonowani przez okupantów15. 
W większości parafii diecezji podlaskiej podczas przejścia frontu zarów-
no w 1939 r., jak i w 1944 r., zniszczono dachy, wieże, okna, uszkodzono po-
ciskami czy bombami ściany kościołów, spalono budynki plebańskie. W cza-
sie obu przejść frontu na początku i pod koniec wojny zniszczono całkowi-
cie 11 kościołów i kaplic mszalnych, a ponad 120 kościołów zostało 
w mniejszym lub większym stopniu uszkodzonych16. 
Wspomniane raporty o zniszczeniach wojennych, choć cenne, nie są jedy-
nymi źródłami dotyczącymi pośrednio działalności straży, jakie można zna-
leźć w archiwach kościelnych. 
Do niezwykle interesujących należą protokoły sporządzone podczas wi-
zytacji biskupiej poszczególnych parafii danej diecezji niezależnie od tego, 
czy miała ona miejsce w XIX, czy XX, czy też w XXI wieku. W protokole 
wizytacji niemal zawsze podawano informację o organizacjach społecznych 
działających na terenie danej parafii. Często wymieniano w nich straż pożar-
ną, gdyż księża wielokrotnie współdziałali z tą organizacją (szczególnie na 
początku XX w., kiedy to pełnili funkcje nie tylko kapelanów, ale i prezesów 
poszczególnych straży). Przykładowo w protokole z wizytacji parafii Pru-
szyn 10 października 1925 r. czytamy niezwykle ważne informacje o straży 
pożarnej: „W imieniu straży ochotniczej przywitał nas Naczelnik Straży 
Kwaśniewski" i kilka stron dalej „z instytucji społecznych jest w Pruszynie 
straż ogniowa ochotnicza, założona w 1921 r. rozwija się dobrze"17. 
Strażacy brali i biorą nadal udział w uroczystościach patriotycznych i ko-
ścielnych18 i dlatego opis tych uroczystości, czy też zdjęcia z nich zawarte są 
zarówno w aktach, jak i kronikach prowadzonych przez niektórych duchow-
14
 Tamże, Diecezja Podlaska (Straty wojenne), Lit. D, Dział III, nr porz. 4, t. 7, b. pag. 
13
 Tamże. Diecezja Podlaska (ogólne), Lit. D, Dział III, nr porz. 4, t. 8. 
16
 Szerzej zob.: R. Dmowski, „Zniszczenia i pożary miast i wsi zapomniane źródła do działal-
ności straży pożarnych podczas II wojny światowej w świetle źródeł kościelnych", referat wygło-
szony w Warszawie 5 X 2009 r. na sesji „Strażacy we wrześniu 1939 roku" zorganizowanej 
w gmachu Sejmu RP. 
17
 ADS, Wizytacje Kanoniczne Biskupa, Protokoły, t. VI, 1925 r., Wizytacja parafii Pruszyn, 
k. 166-169. 
18
 Ks. K. Jackowski, Strażacy a Kościół, [w:] Z myślą o Niepodległej, Warszawa 2008, 
s. 169-174. 
Źródła do dz ie jów Ochotn iczych Straży Pożarnych. 7 5 5 
nych. Przynoszą one wiele nowych faktów o działalności straży. W nie-
których kościołach przechowywano także sztandary strażackie. Kościół był 
miejscem uważanym za bezpieczne, więc trudno się dziwić takiej sytuacji. 
Strażacy sponsorowali także niektóre elementy wyposażenia kościoła, np. 
stacje drogi krzyżowej, witraże, ławki itp. Dane o tym znajdują się, również, 
choć niestety nie zawsze, w inwentarzach kościelnych tzw. Inwentarzach 
fundii instructi. 
Innym typem pomijanych przez historyków straży źródeł kościelnych, 
tym razem drukowanych, gdzie znajdujemy informacje o danych jednost-
kach jest prasa wydawana przez kurię diecezjalną i poszczególne parafie. 
Prasa kościelna jest niedocenianym, a znakomitym źródłem do historii regio-
nu. Przy opisie poszczególnych uroczystości kościelnych sygnalizowano 
również udział straży. Przykładowo, na terenie diecezji podlaskiej od 1918 r. 
do 1992 r. wychodziło pismo „Wiadomości Diecezjalne Podlaskie". Od 1992 r. 
pismo to nosi tytuł „Wiadomości Diecezjalne Siedleckie"19. Na łamach nie-
których numerów, podczas opisu uroczystości w poszczególnych parafiach, 
a najczęściej podczas streszczenia wspomnianych już wizytacji biskupich, 
znajdujemy czasami króciutkie wzmianki o straży. Przykładowo w opisie 
wizytacji pasterskiej parafii Węgrów przeprowadzonej 16 lipca 1919 r. przez 
biskupa Henryka Przeździeckiego zamieszczonej w nr 44 z 1920 r. „Wiado-
mości Diecezjalnych Podlaskich" czytamy: „Przed wyjazdem z Węgrowa 
16 lipca, na dziedzińcu pomiędzy kościołem i plebanią przedstawiła się 
Najd. Pasterzowi miejscowa Ochotnicza Straż Ogniowa. Powitany przez Na-
czelnika Straży Excelentissimus odpowiedział słowami zachęty do dalszej 
pracy dla dobra miasta i okolicy"20. Tego samego dnia biskup odwiedził Ko-
rytnicę. W protokole z wizytacji czytamy: „witała pasterza diecezji miejsco-
wa ochotnicza straż ogniowa oraz młodzież stowarzyszona"21. Podobną krót-
ką informację znajdujemy podczas wizytacji parafii Liw 15 września 1919 r.: 
„gdyśmy się zbliżyliśmy do dawnej siedziby książąt Mazowieckich, ujrzeli-
śmy przy pięknej bramie triumfalnej bractwa z chorągwiami panny przybra-
ne w białe stroje, dziatwę ze szkół i ochronek, straż ogniową i rzesze wier-
nych"22. Jak podaje autor protokołu z wizytacji ks. K. Kwiatkowski, młody 
19
 R. Dmowski, Materiały do bibliografii prasy kościelnej diecezji podlaskiej, [w:] Prasa pod-
laska w XIX-XX wieku. Szkice i materiały, t. I, pod red. D. Grzegorczuka i A. Kołodziejczyka, 
Siedlce 2000, s. 37-52. 
20
 „Wiadomos'ci Diecezjalne Podlaskie" nr 4, 1920, s. 134. 
21
 Tamże, s. 134. 
22
 Tamże, 1920, nr 5, s. 159. 
7 5 6 Rafał Dmowski 
strażak wygłosił przemówienie do biskupa. Działalność straży interesowała 
biskupa, skoro podczas wizytacji parafii Miedzna 21 września 1919 r.: 
„Zwiedził lokal straży ogniowej. Zarząd straży złożył Jego Ekscelenćji spra-
wozdanie ze swej działalności i historii swego istnienia"23. 
W wydawanych przez Kurię diecezjalną „Katalogach kościołów i ducho-
wieństwa diecezji siedleckiej czyli podlaskiej" także zdarzają się wzmianki 
na temat straży. Przykładowo, w najpełniejszym „Katalogu..." z 1929 r. czy-
tamy o istnieniu straży m.in. w następujących miejscowościach wchodzą-
cych w skład następujących parafii diecezji podlaskiej: Skórzec - 5 oddzia-
łów straży ogniowej24, Wodynie - 3 straże pożarne25, Sobolew - znajdowa-
ła się tu także biblioteka straży ogniowej26. Jaki widać, jedynie nieliczne 
straże zostały zauważone, ale ze względu na brak źródeł i taka informacja 
o istnieniu straży w 1929 r. jest na „wagę złota". 
Reasumując, należy stwierdzić, iż omówione powyżej typy źródeł ko-
ścielnych, w których można odnaleźć wzmianki o strażach, nie są źródłem 
doskonałym, ale niejednokrotnie przy niedostatku źródeł wytworzonych 
przez straż - jedynym. Dlatego też warto przeprowadzić wnikliwą kwerendę 
archiwalną w zasobach archiwów kościelnych. 
23
 Tamże, s. 160. 
24
 Katalog Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Siedleckiej czyli Podlaskiej na rok 1929. Ku 
upamiętnieniu dziesięciolecia od wskrzeszenia diecezji. Druk. Podlaska Drukarnia Udziałowa 
Siedlce, Kilińskiego 25, Siedlce 1929, s. 49. 
25
 Tamże, s. 52. 
26
 Tamże. s. 124. 


Źródła do dziejów Ochotniczych Straży Pożarnych w Archiwach Państwowych i Kościelnych – zarys problematyki

https://repozytorium.uph.edu.pl/bitstream/11331/295/1/Dmowski.R.Zrodla_do_dziejow_Ochotniczych_Strazy_Pozarnych_w_Archiwach_Panstwowych_i_Koscielnych_zarys_problematyki.pdf

Źródła do dziejów Ochotniczych Straży Pożarnych w Archiwach Państwowych i Kościelnych – zarys problematyki

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

RepoS