van Oosterwijk, Anne

Ghent University Academic Bibliography

172PIETER I CLAEISSENS 173Drieluik met de kruisigingPieter I Claeissens, met aanpassingen door Gillis Claeissens Voor 1576, overschilderingen na 1578Olieverf op paneel, middenpaneel: 51 × 41 cm, luiken: elk 51 × 18 cm Wenen, Kunsthistorisches Museum, Gemäldegalerie, GG 878Ondertekening:1 Het middenpa-neel van dit drieluik toont een uitgebreide ondertekening in een vloeibaar materiaal, waarmee de compositie vrij gedetailleerd is opgezet en het licht-donkermodelé werd voorbereid. Zowel landschap als Nguren zijn ondertekend. Het betreft vrij grove, brede lijnen die soms wat onrustig aandoen. Met parallelle en kruisvormige arce-ringen werden anatomie, plooival en schaduwwerking aangegeven, voornamelijk in de voorgrond. In de Nguur van Christus, bijvoorbeeld, is met korte vormende arceringen het abdomen aangegeven en met langere parallelle penseelstreken de schaduwpartij op het linker bovenbeen (cat. 19, aS. 1). De ondertekening heeft overeenkom-sten met die van Pieter Pourbus, maar ontbeert diens strakkere lijnvoering en overtuigende modellering.Bij het uitwerken van de ondertekening in verf komen legio aanpassingen van de vormen voor. Het meest opmerkelijk is de Nguur van de gekruisigde Christus, die ten opzichte van de ondertekening aan-zienlijk is verkleind. Verder was de treurende Maria aan de beeldrand links in de ondertekening met gesloten ogen weergegeven en met haar gezicht gekeerd in de richting van de gekruisigde. De handen van de moeder van Christus waren in de ondertekening veel prominenter dan in het geschilderde oppervlak. Zelfs de scène met de dobbelende soldaten verder in de achtergrond werd nog behoorlijk veranderd, onder andere door hun aantal van vier naar drie terug te brengen.De luiken laten een volledig ander beeld zien, bij de hals van de knielende Nguur op het linkerluik zitten enkele lijnen die enige over-eenkomst met de ondertekening op het middenpaneel zouden kunnen hebben, maar verder komen alleen een paar summiere lijnen in een droog materiaal voor. Misschien werden de luiken met een niet met IRR traceerbaar materiaal onder-tekend. Dat is vaker het geval bij portretten van Pieter I Claeissens en zijn zonen (cat. 18 en 51).Herkomst: Vermoedelijk gemaakt voor de Eekhoutabdij in Brugge; sinds 1783 in de keizerlijke galerij, Wenen.Tentoonstelling: Brugge 2011, cat. 27.Literatuur: Baldass 1960, 100; Demus, Klauner e.a. 1981, 273-274; Brugge 2011, 102; Van Oosterwijk 2015; Van Oosterwijk 2017[b].Dit drieluik toont een traditionele voorstelling van de gekruisigde Jezus, terwijl op de achtergrond de duisternis over Jeruzalem valt. Links van hem ondersteunt Johannes de Evangelist Jezus’ moeder en knielt Maria Magdalena voor het kruis. Achter hen staan ook Maria Klopas en Maria Salome. Bij alle vijf de Vguren biggelen de tranen over de wangen. Aan de andere zijde van het kruis staan de Schriftgeleerden en de honderdman Longinus, die naar Jezus wijst omdat hij hem herkent als de zoon van God. In de achtergrond dobbelen drie soldaten om Jezus’ tunica.Op de luiken van deze triptiek zijn vier engelen afgebeeld die de passiewerktuigen vasthouden, links zijn de lans, de stok met de in azijn gedrenkte spons, de doornenkroon, de nijptang, het houweel en de hamer afgebeeld, en rechts de spijkers, de geselzuil en de gesel. Hoewel dergelijke engelen wel vaker voorkomen op kruisigingsvoorstellin-gen, worden ze zelden afzonderlijk afgebeeld op de luiken. Uit technisch onderzoek (IRR en XR) is dan ook gebleken dat de luiken overschilderd zijn en dat de vleugels en de passie-instrumenten aan de voorstelling werden toegevoegd (cat. 19, aa. 1, 2, 3 en 4). Om op het linkerluik ruimte te bieden aan de lans met de spons werd de hand van de staande engel die een beker vasthoudt naar links verplaatst. Daarnaast werd de kleding van de staande Vguur links aangepast door de Y-vormige banden te vervangen door H-vormige banden. De kleding van de knielende Vguur op het rechterluik werd overschilderd met groene verf, terwijl de plooival werd veranderd naar een verticaal lijnenspel. Beide knielende Vguren kregen daarnaast gekruiste linten over hun borst. Oorspronkelijk hadden de engelen een tonsuur, die werd overschilderd met lange haren. Ten slotte werd de staande engel op het rechterluik volledig nieuw toegevoegd en deels over het landschap heen geschilderd.2 Opvallend genoeg werden de gezichten niet overschilderd, er werden alleen tranen toegevoegd.De aanpassingen zijn van hoge kwaliteit en sluiten in stijl nauw aan bij de originele compositie en kunnen pas goed onderscheiden worden van de originele verf door de technische documenten te bestuderen. De toeschrijving van dat oorspronke-lijke drieluik aan Pieter I Claeissens is gebaseerd op gelijkenissen in de verfagen en in de ondertekening van het middenpaneel met zijn andere schilderijen.3 De nauwe verwantschap in stijl van de overschilde-ringen, evenals het gebruik van het kenmerkende gebaar van de hand met de wijnkelk, dat we ook terugzien in een van de panelen van Claeys van de Kerchove (cat. 48), maken het mogelijk de wijzigin-gen toe te schrijven aan Pieter I’s oudste zoon Gillis Claeissens.4 Aangezien Pieter I niet zelf de ver-anderingen uitvoerde, dateren ze wellicht van na diens dood in 1576. Dat ze werden gedaan binnen dezelfde werkplaats suggereert dat het drieluik in Brugge of de directe omgeving werd bewaard. Een analyse van de technische documenten laat toe meer over de oorspronkelijke opdrachtgever te achterhalen.Alles wijst erop dat de twee oorspronkelijke knielende Vguren wellicht portretten van geeste-lijken zijn, vergezeld door slechts één patroonhei-lige. De kleding van de knielende Vguur links is nagenoeg ongewijzigd gebleven en geeft de eerste belangrijke aanwijzing in de identiVcatie van deze monniken. De hoog aangesloten hals, de breed uitvallende mouwen en de witte kleur zijn kenmer-ken van de ordekledij van de reguliere kanunniken. De staande Vguur achter hem, die oorspronkelijk eveneens een kruinschering had, draagt een (waarschijnlijk) rode kazuifel die rijkelijk afgezet is met edelstenen. De dolk in zijn hand, die later overschilderd werd door de lans, de hamer en het houweel, maken het mogelijk hem te identiVceren als Thomas Becket, bisschop van Canterbury.5Tijdens zijn ballingschap in 1164–70 reisde Becket onder meer door Vlaanderen. In de eeu-wen daarna bleef hij een belangrijke heilige voor Vlaanderen en verschillende kerken en kloosters bezaten relikwieën van hem. De Eekhoutabdij in Brugge bezat mogelijk in de zestiende eeuw al edelstenen van Thomas Becket.6 Deze werden in 1695 samen met een doorn van de doornenkroon, een splinter van het kruis, een fragment van Jezus’ tunica en een druppel van zijn bloed in een relikwie-houder gemonteerd (nu bewaard in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Gistel).7 De Eekhoutabdij was als klooster van reguliere kanunniken verbonden met 19174de abdij van Saint-Nicolas-des-Près in Doornik, waar een mantel bewaard wordt van Thomas Becket (nu in de Notre-Damekathedraal van Doornik) en de verering van de heilige een belang-rijke plaats innam.8 Het gebruik van de edelstenen in de kleding van Thomas Becket, de keuze voor de gekruisigde Christus die een doornenkroon draagt in de hoofdvoorstelling, de weergave van het bloed van Jezus op zijn voeten, handen, doornenkroon en wond in zijn zij en de soldaten die dobbelen om de tunica van Jezus in de achtergrond, maken een connectie met deze relikwieën, die mogelijk reeds voor 1695 in een andere reliekhouder waren vervat, waarschijnlijk. Dit leidt tot de veronderstelling dat deze triptiek door kanunniken van de Eekhoutabdij werd besteld. Dat de twee kanunniken zich laten vertegenwoordigen door één heilige, wijst op een speciVeke band met deze heilige. Helaas kunnen op basis van het obituarium geen conclusies over opdrachtgevers worden getrokken.9De vraag die nog rest is waarom op een later moment de triptiek werd aangepast. De reden daarvoor kan gezocht worden in de ongelukkige geschiedenis van de Eekhoutabdij. In het midden van de zestiende eeuw genoten de kanunniken van de abdij geen goede reputatie bij hun stadsgenoten. Toen de calvinisten in 1578 de stad overnamen, werd de abdij geplunderd en de kanunniken verdreven. Het is goed mogelijk dat dit drieluikje bij die gelegenheid buitgemaakt werd en door een nieuwe eigenaar werd aangepast, om de herinne-ring aan de geestelijken van de Eekhoutabdij in dit schilderij teniet te doen.10 Gekozen werd voor een iconograVe die empathie opwekte, en wellicht zijn op dat moment de tranen aan de portretten en het middenpaneel toegevoegd. –AVO1. In 2011 maakten Emile Gezels, Maximiliaan Martens en Anne van Oosterwijk IRR-opnamen met de apparatuur van het GicA&S. Voor een interpretatie van de ondertekening, zie Van Oosterwijk 2017[b].2. Deze zone op het rechterluik is moeilijk te interpreteren, zowel in de IRR- als de XR-opnamen. Een deel van de Nguur is over het landschap in de achtergrond geschilderd, maar er zijn mogelijk ook delen zichtbaar van een andere voorstelling die door de overschildering niet meer eenduidig te interpreteren zijn.3. De oude toeschrijving aan Pieter Pourbus houdt geen stand op basis van de studie van de ondertekening; zie Van Oosterwijk 2017[b].4. Van Oosterwijk 2017[b], 130.5. Van Oosterwijk 2015, 97.6. De stenen worden voor het eerst vermeld in 1695, wanneer abt Joseph Beerblock ze liet verwerken in een reliekschrijn. Het is goed mogelijk dat ze toen al een tijd in het bezit van de abdij waren; Huyghebaert 1968, 229-230.7. Kortrijk 2000, 200-201. Onder de edelstenen staat het volgende opschrift: ‘GEMMAE S. THOM CANT.’ Het heilig bloed van Eekhout, het deeltje van de tunica en de doorn kreeg abt Lubertus Hautscilt (1394-1417) van hertog Jean de Berry; zie Huyghebaert 1968, 149.8. N. Huyghebaert, ‘Eeckhout’, in: Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastiques 1909-2016, dl. 14, Parijs, 1960, k. 1456.9. Van Oosterwijk 2015, 103-104.10. Van Oosterwijk 2015, 104-105.Cat. 19, aS. 1: Detail van infrarood-rewectogram. Cat. 19, aS. 2: Detail van infrarood-rewectogram. Cat. 19, aS. 3: Detail van radiograNe. Cat. 19, aS. 4: Detail van radiograNe.Details cat. 19.

Drieluik met de kruisiging, Pieter I Claeissens, met aanpassingen door Gillis Claeissens

https://biblio.ugent.be/publication/8555586/file/8555587

Drieluik met de kruisiging, Pieter I Claeissens, met aanpassingen door Gillis Claeissens

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography