Beun, J.

Open Marine Archive

11
De zee is een onzekere spinde...
Laatste der Nieuwpoortse IJslandvaarders aan het woord
In het museum van Nieuwpoort heeft men, een paar jaar geleden, een interieur van
een vissershuisje samengesteld, zoals men er, nog niet zo lang geleden, aan onze
Westkust vele vond. De armoedige meubilering - een paar ruwe kastjes, een tafel en
een kachel, de kader ‘God ziet mij, hier vloekt men niet’, de gedroogde vissen aan
een touw boven de zwarte Leuvense stoof, de roodkoperen waterketel en het primiteve
Lievevrouwbeeldje onder een stolp... het roept allemaal treffend de atmosfeer uit
vroegere dagen op.
In dergelijke benauwde en toch gezellige plaatsjes leefden onze IJslandvaarders
rond de eeuwwisseling.
Nieuwpoort telt thans (29.11.61) nog vijf IJslandvaarders Louis Double, Henri en
Engel Puystiens, Isidoor Verleene en Theophiel Vanelverdinghe.
Henri Puystiens
Henri, geboren te Oostduinkerke 6 februari 1879, was de oudste zoon van een gezin
van acht kinderen. Vader Leopold Puystiens maakte 22 reizen op IJsland, en vier
van zijn vijf zoons zouden later varen op IJsland.
Henri, die negen reizen maakte, had amper 15 jaar bereikt, en was nog nooit op
zee geweest, toen hij als ‘jongen’ werd ‘bescheept’ (aangemonsterd) op de
gloednieuwe ‘Similiante’ (La Sémillante) uit Duinkerke. Bij zijn bescheping kreeg
hij 200 F, som die hem toeliet de benodigdheden te kopen voor de zes maanden lange
zeereis. Dit betrof inzonder aankoop van oliegoed, wanten, laken. Kort voor de afvaart
moest de bemanning ‘den bureau’ passeren; ze kregen dan nogmaals 200 F. Deze
400 F waren het loon voor zes maanden hard labeur, waarbij het leven dagelijks op
het spel stond, en de voeding van de mannen praktisch bestond uit gekookte ‘erpels
met de pele’ (aardappelenmet de schil) en kabel-jauwkoppen. Ter afwisseling werden
er 's zondags twee kilo erwten voor 13 man uitgedeeld om soep te maken. Demannen
kregen echter regelmatig een ‘slok’ rhum, om zich te verwarmen.
Nopens de vangsten wist Henri te vertellen, dat een doorsnee vaartuig 350 à 400
ton (1 ton is gelijk aan 145 à 155 kg) kabeljauw meebracht. De aanvoer werd ook
uitgedrukt in ‘last’ (een ‘last’ is 14 ton, wat dus ongeveer 2100 kg zou geven). In
één ton waren gewoonlijk 80 à 100 kabeljauwen
Biekorf. Jaargang 63
12
geborgen. Op uitzonderlijke plaatsen werden soms kabeljauwen gevangen waarvan
18 à 22 stuks in één ton gingen. Deze soort kabeljauwen werden door de
IJslandvaarders ‘zwijntjes’ geheten.
Anderzijds mocht de bemanning een zeker aantal ‘buts’ vangen, die op zee
gedroogd werden, en die bij de thuiskomst verkocht werden voor ‘drinkgeld’. Deze
buts wogen per stuk 30 à 90 kg en waren ruim 1,70 m lang. Ter hoogte van de vliezen,
kreppe genaamd, hadden deze vissen nog een dikte van een zware mannenarm.
Eenmaal gehuwd zegde Henri Puystiens de IJslandgronden vaarwel, en werd
kustvisser. Zo begon hij met een ‘pannepot’ (vaartuig dat te De Panne op het strand
aanlegde). Ook toen was het leven zeer lastig, en diende Henri de vangst met een
‘nekkekraker’ (korf in kegelvorm die op de rug gehaakt werd) aan wal te brengen.
Engel Puystiens
Engel, geboren te Oostduinkerke 2 september 1883, jongere broer van Henri, werd
IJslandvaarder op 16-jarige leeftijd en maakte in het totaal 7 reizen op IJsland. Zijn
eerste afvaart, met de Berthe uit Duinkerke, was een start vol hindernissen. Na drie
dagen ‘traverse’ werd het vaartuig ondergelopen door een Engelse visbak. De
volledige ‘koppage’ van 18 man werd gered. Via Londen en Kales, bereikte men
opnieuw Duinkerke, waar amper acht dagen later opnieuw vertrokken werd met de
‘Leon’.
Louis Double
Louis, geboren te Nieuwpoort 23 november 1873, werd IJslandvaarder op 20-jarige
leeftijd, nadat hij als leerling op de schoolschepen Ville d'Ostende en Ville de Bruges
en als matroos op het stoomschip Stad Nieuwpoort, reeds zes jaar had gevaren. Louis
maakte in het totaal tien reizen op IJsland of met andere woorden, hij bracht ruim
zestig maanden door in de IJslandse wateren.
Zijn eerste reis werd een rekord op gebied van tegenslagen. Op 6 maart vertrok
de ‘Marie Juliette’, met vliegende stormwind in de rug. Na slechts 5 dagen werden
de IJslandse wateren bereikt (een gewone overtocht duurt 10 dagen). De storm bleef
echter 12 dagen aanhouden, en alle verschansingsplankenwerden weggeslagen, zodat
de bemanning een noodschans diende te vervaardigen om te kunnen ‘kollen’ (vissen
met de lijn). Tevens had de galette de reddingsboot verloren en
Biekorf. Jaargang 63
13
een gedeelte van de kabeljauwbakken waren over boord geslagen. De totale vangst
bedroeg dit jaar slechts 168 ton.
Nopens de visserij had Louis het voornamelijk over het ‘vlekken’ en ‘zouten’ van
de vis. Eenmaal dat het begon donker te worden, en er niet meer kon gevist worden,
werd het vlekken aangepakt. Eerst werden de koppen afgekapt en de kavels
losgesneden. De kabeljauwen werden vervolgens in drie ‘letten’ (stukken) gesneden.
Na ze in tonnen geplaatst te hebben, werd de vis voor drie à vier dagen in de
kabeljauwbakken geworpen. Deze bewerkingmoest toelaten het bloed te verwijderen
en de vis te laten ‘wit trekken’. Vervolgens werd de kabeljauw opnieuw uitgehaald,
met water afgespoeld om de overblijvende bloedklonters te verwijderen, en in tonnen
gedaan die overvloedig van zout waren voorzien. De hoeveelheid zout reikte normaal
20 cm boven de ton uit, dit met het vooruitzicht dat de vis zou inkrimpen. De ‘kuiper’
(bemanningslid belast met het onderhoud van de kabeljauw) perste de vis en legde
de ‘boom’ (deksel) op de ton. Nadat deze bewerking met zout een tweede maal was
herhaald, werd de ‘boom’ voorgoed opgelegd. Dan werden de tonnen nagezien, en
op de niet goed gesloten tonnen (duigen geheten) werd een kenteken aangebracht.
Een ‘duige’ werd gewoonlijk niet in de onderste rijen geplaatst, dit om te beletten
dat de pekel zou uitlopen. Het nazien van de tonnen gebeurde op zeer eenvoudige
wijze. In de ‘boom’ werd een opening gemaakt; de kuiper blies daardoor, om te zien
of er geen water was. Wanneer geen blaasjes aan de oppervlakte kwamen was alles
in orde.
Omtrent de bemanning weet Louis Double te vertellen dat er hoogstens vier Belgen
per vaartuig meemochten. Vaartuigen met meer dan 20 man, hadden recht op vijf
Belgen.
Isidoor Verleene
Isidoor, geboren te St.-Idesbald-Koksijde 13 november 1885, maakte slechts één reis
op IJsland, die juist geteld 6 maand en 19 dagen duurde. Hij deed de vaart in 1906
met het vaartuig Elegante.
Nadien vaarde hij met de K.I. op Nieuwpoort. De boten legden in die tijd nog aan
nabij de huidige overzet. Tijdens het haringseizoen werden de vangsten verkocht per
‘but’ of ‘halve but’ (1 but = 416 haringen). Aldus diende de ganse vangst haring
geteld te worden. Hierin werden de vissers bijgestaan door hun vrouwen.
Biekorf. Jaargang 63
14
Theophiel Vanelverdinghe
Theophiel, geboren te Koksijde 11 december 1878, vaarde eerst op de P. 10, en werd
op 22-jarige leeftijd IJslandvaarder. Maakte in het totaal zeven reizen mede. Op 6
maart 1900 reisde hij voor de eerste maal naar IJsland, aan boord van deNotre Dame
des Dunes.
Tijdens zijn vijfde reis vroor het zo hard dat, wanneer een kabeljauw aan boord
werd gegooid, enmen zijn lijn ‘klaarde’, inmiddels de kabeljauw aan dek vastgevroren
was. De bemanning kreeg toen een dubbel rantsoen rhum.
‘Ja, beaamde “Kokske” Vanelverdinghe, de honden aan boord hadden een beter
leven dan wij!’
Of er dan honden aan boord waren? Ieder vaartuig dat op IJsland vaarde, had een
hond mee. Deze dieren werden speciaal opgeleerd om vis, die bij het ophalen van
de lijn afviel, te gaan halen. Gewoonlijk had de kabeljauw de haak ingeslokt en werd
bij het ophalen van de lijn een gedeelte van de ingewanden uit de muil gerukt. In
visserstermen noemde men dat ‘puddok’ of ‘Frans broodje’. Dit gedeelte hing uit
de kabeljauwskop, met het gevolg dat deze vissen aan de oppervlakte bleven drijven.
De hond sprong vervolgens over boord en ging de vis vangen. Daar het om ronde
vis ging snapte de hond de te vangen vis bij de ‘zwemmers’ (vinnen); vervolgens
zwom hij met de kop en de twee voorpoten in een koord met een strop en werd aldus
uit het water gehaald, samen met de kabeljauw. De hond werd ook soms gebruikt
wanneer de bemanning op wilde ‘buchten’ (zeevogels) schoot, en deze in zee
neervielen.
Als bijzonderheid wist ‘Koske’ te vertellen, hoe hij aan zijn ‘lapjesnaam’ gekomen
is. Het dagtekent van Theophiels schooltijd, toen hij naar het strand ging om ‘teele
koks’ (schelpen) te rapen. Op zekere dag had hij een ganse korf teele koks geraapt.
Bij zijn thuiskomst hadden zij die grote hoeveelheid gekookt en opgegeten, zoals nu
de mosselen. Van die dag, werd de familie Vanelverdinghe ‘Kokskens’ genoemd.
Een bijzonderheid is wel dat ‘Kokske Vanelverdinghe’ op 26 januari 1961 zijn
Diamanten Bruiloft heeft gevierd.
Deze laatste Nieuwpoortse IJslandvaarders zijn allen rondborstige kerels die urenlang
herinneringen kunnen ophalen van hun tochten, hun vroegere armoe, en hun maten
(kameraden). Nu nog zijn zij ganse dagen om en rond de ‘kaaie’, waar zij het drukke
gedoe van hun kinderen en kleinkinderen gadeslaan.
JACQUES BEUN
Biekorf. Jaargang 63


De zee is een onzekere spinde... Laatste der Nieuwpoortse IJslandvaarders aan het woord

http://www.vliz.be/imisdocs/publications/312365.pdf

De zee is een onzekere spinde... Laatste der Nieuwpoortse IJslandvaarders aan het woord

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Open Marine Archive