Wiatrowski, Przemysław

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Małgorzata Golanowska, Joanna Kwasiborska, Dorota Lipiec, Aleksandra Sienniak, Danuta Emiluta-Rozya, „Wybrane zagadnienia logopedyczne. Cz. III: ś, ź, ć, dź”, Wydawnictwo Komlogo, Gliwice 2011, ss. 86

Przemysław Wiatrowski

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne Seria Językoznawcza

  Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza  

Poznańskie Studia Polonistyczne Seria językoznawcza t. 21 (41), z. 1DOI: 10.14746/pspsj.2014.21.1.15Małgorzata Golanowska, Joanna Kwasiborska, Dorota Lipiec, Aleksandra Sienniak, Danuta Emiluta-Rozya, Wybrane zagadnienia logopedyczne. Cz. III: ś, ź, ć, dź, Wydawnictwo Komlogo, Gliwice 2011, ss. 86Recenzowana publikacja „przeznaczona jest dla studentów logopedii, logopedów i pedagogów. Celem autorek jest omówienie wybranych kwestii stanowiących podstawę działań specjalistów zajmujących się usuwaniem zabu-rzeń artykulacji lub wspomaganiem rozwoju mowy dzieci, a także usuwaniem trudności w czytaniu i pisaniu” (s. 7). Tak postawione zadanie udało się – dodajmy już na wstępie – autorkom zrealizować dzięki odpowiedniej kompo-zycji podręcznika oraz wartościowemu wywodowi merytorycznemu opartemu na solidnie przygotowanych opracowaniach innych badaczy, przede wszystkim Bożeny Wierzchowskiej, autorki książek z zakresu fonetyki, które stanowią niedościgniony wzorzec podręczników akademickich. Nie bez znaczenia jest też wieloletnie doświadczenie autorek jako praktykujących logopedów.Praca składa się z dwóch zasadniczych części oraz obudowy, którą tworzą: Wprowadzenie (s. 7), Bibliografia (s. 81–85) oraz Spis rycin (s. 86). Do książki załączono wykaz znaków fonetycznego alfabetu slawistycznego i międzyna-rodowego (poszczególne litery opatrzono przykładami zapisów fonetycznych w obu alfabetach) wraz z klasyfikacją polskich spółgłosek. Szkoda, że nie znalazło się miejsce na podział samogłosek, dzięki którym omawiany materiał pomocniczy byłby kompletny. Pierwszą część publikacji wypełniają informacje na temat podstawowych zagadnień z fonetyki i fonologii języka polskiego. W rozdziale Budowa i funk-cjonowanie narządów mowy (s. 9–15) scharakteryzowano część mózgową i obwodową narządów mowy. W ramach tej ostatniej wydzielono i szczegó-łowo opisano pod względem anatomicznym i funkcjonalnym trzy aparaty: oddechowy (respiracyjny), fonacyjny i artykulacyjny, omówiono również pro-ces generowania dźwięku. Przedstawione uwagi dopełnia wiedza dotycząca PSP SJ 21_1.indd   207 14-11-2014   9:32:24208 Recenzje i artykuły recenzyjnenarządu słuchu i jego trzech części – zewnętrznej, środkowej i wewnętrznej. Niepodważalnym walorem tego rozdziału są zamieszczone ryciny obrazujące budowę analizowanych narządów.Rozdział drugi pt. Podstawowe pojęcia fonetyki i fonologii (s. 16–21) zawiera czytelną, przejrzystą eksplikację najważniejszych terminów fonetyczno-fono-logicznych. Autorki wychodzą od dość powszechnie przyjmowanej definicji głoski jako najmniejszego elementu mowy wyodrębnianego w wypowiedzi przez przeciętnego użytkownika danego języka, by zaproponować eksplika-cję odzwierciedlającą fakty. Widzą bowiem głoskę jako abstrakcyjny obiekt językowy. Takiego ujęcia próżno szukać w wielu podręcznikach akademickich fonetyki, choć pojawia się ono w literaturze przedmiotu od dawna1. Głoska jest bez wątpienia określoną klasą dźwięków, czyli zbiorem. Dźwięk jest jedynie substancjalną manifestacją głoski, czyli jest obiektem jednostkowym, niepowta-rzalnym. Innym przywołanym w pracy pojęciem jest sylaba, choć tutaj autorki nie zdecydowały się na jej definicję. Ograniczyły się jedynie do stwierdzenia, że jest ona najmniejszym segmentem rytmicznej struktury mowy i skupiły się głównie na rdzeniu sylaby. Dalsze rozważania poświęcone są obszarom badawczym fonetyki i fonologii, pojęciu fonemu, opozycji fonologicznej, cechy dystynktywnej oraz wariantu fonemu. Wiedza z tego zakresu podana jest synte-tycznie, przystępnie i jasno, choć zauważyć należy pewne przeoczenie związane z kontekstem fonetycznym, w którym pojawia się zmiękczona spółgłoska [t’]. Tworzy go nie tylko samogłoska [i] (s. 21), lecz także [i̯].Następny rozdział dotyczy klasyfikacji artykulacyjnej głosek (s. 21–30). Autorki uwzględniły w niej takie kryteria, jak: poziome ułożenie masy języka, stopień zbliżenia narządów mowy, miejsce artykulacji, udział podniebienia miękkiego, udział fałdów głosowych, pionowe ułożenie masy języka, układ warg oraz sylabiczność (aspekt funkcjonalny głoski). Do segmentów o przed-nim ułożeniu masy języka należą m.in. wszystkie spółgłoski miękkie. Spółgło-ski twarde odznaczają się albo płaskim, albo tylnym ułożeniem masy języka. Podkreślmy: spółgłoski, nie wszystkie głoski, a taki wniosek nasuwa się po lekturze następującego stwierdzenia: „Ułożenie masy języka decyduje o audy-tywnych cechach głosek, które określa się jako miękkość i twardość. Głoski przednie to głoski miękkie. Głoski płaskie i tylne to głoski twarde” (s. 24). Jest ono nieprecyzyjne, gdyż w artykulacji spółgłosek miękkich istotne jest nie tylko przesunięcie języka ku przodowi jamy ustnej, ale także wysklepienie jego środkowej części (mediodorsum). Stopień tego wysklepienia wpływa na barwę 1 Zob. J. Bańczerowski, J. Pogonowski, T. Zgółka, Wstęp do językoznawstwa. Skrypt dla studentów studiów uniwersyteckich, Poznań 1982, s. 121–129; J. Pogonowski, Hierarchiczne analizy języka, Poznań 1991, s. 21–31. PSP SJ 21_1.indd   208 14-11-2014   9:32:24209Recenzje i artykuły recenzyjnespółgłoski, która może być miękka, zmiękczona lub półmiękka. O trzecim stopniu miękkości autorki nie wspominają. W zbiorze spółgłosek zwarto-otwar-tych i przedniojęzykowo-zazębowych pomijają z kolei segment [n’] (s. 25). Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski [t’], [d’], [s’], [z’], [c’], [ʒ’] nie są prepalatalno-zazębowe (s. 26), lecz przedniojęzykowo-zazębowe, a spółgłoski [š’], [ž’], [č’], [ǯ’], [r’], [l’] nie są prepalatalno-zadziąsłowe (s. 26), lecz przed-niojęzykowo-zadziąsłowe. Udział prepalatum jest w wypadku tych segmentów oczywisty, jednak to nie główne miejsce artykulacji tych głosek (tak jak seg-mentów środkowojęzykowo-przedniotwardopodniebiennych). Nieprecyzyjne jest sformułowanie, że ze względu na funkcję w sylabie wyróżnia się otwarte głoski sylabiczne (samogłoski) oraz głoski niesylabiczne (spółgłoski) (s. 29). Nie wszystkie przecież samogłoski są zgłoskotwórcze, np. [i̯], [i̯͂], [u̯], [u̯͂]. Rozdział czwarty wypełniają opisy artykulacji poszczególnych grup głosek (s. 30–47). Porządek wykładu wyznacza kryterium stopnia zbliżenia narządów mowy. W charakterystyce spółgłosek zwarto-wybuchowych, szczelinowych, zwarto-szczelinowych, zwarto-otwartych (nosowych, bocznej, drżącej), otwar-tych ustnych i nosowych oraz spółgłosek [i̯], [u̯] (dziwi nieco taka kolejność prezentacji segmentów) zwraca się uwagę na szczegółowe ruchy i układy narzą-dów mowy podczas kolejnych faz generowania dźwięków, także na czas ich trwania czy moc. Ważnym uzupełnieniem wywodu są rentgenogramy i pala-togramy zaczerpnięte z prac Bożeny Wierzchowskiej oraz Haliny Konecz-nej i Witolda Zawadowskiego. Trzeba jednak zaznaczyć, że tylko niektóre spółgłoski zostały omówione, gdyż – jak deklarują autorki – „opisano jedynie podstawowe odmianki spółgłosek” (s. 31). Nasuwa się w tym miejscu pytanie, co autorki rozumieją przez pojęcie odmianek spółgłosek. Na stronie 46 wkradł się też błąd polegający na utożsamieniu głoski z literą: „Oprócz samogłosek nosowych zapisywanych ortograficznie jako ą i ę występują w języku polskim samogłoski nosowe realizowane w wyrazach, w których występuje połącze-nie samogłoski ustnej i spółgłoski nosowej: sens, tramwaj – [seu̯͂s], [trau̯͂vai̯]” (s. 46). Nie o połączenie samogłoski ustnej i spółgłoski nosowej chodzi, lecz o połączenie odpowiednich liter samogłoskowych i spółgłoskowych. Dodać trzeba, że w wymienionym kontekście tzw. samogłoski nosowe są realizowane w wyrazach obcego pochodzenia. Sprzeciw budzi kwalifikowanie segmen-tów [i̯], [u̯] jako spółgłosek (s. 46). Z artykulacyjnego punktu widzenia są to samogłoski (podczas ich generowania powietrze swobodnie przepływa przez supraglotalne narządy mowy). Kolejny, bardzo krótki rozdział pt. Zestaw fonemów języka polskiego (s. 48–49) zawiera inwentarz fonemów sporządzony na podstawie opracowa-nia Barbary Klebanowskiej. Poprzedzają go uwagi na temat różnych koncepcji opisu fonologicznego polszczyzny. Brakuje jednak w tym miejscu uzasad-PSP SJ 21_1.indd   209 14-11-2014   9:32:24210 Recenzje i artykuły recenzyjnenienia dotyczącego wybranego zestawu fonemów. Rozdział kończący część pierwszą książki poświęcony jest rozbieżnościom między mową a pismem (s. 49–61). Przedstawiono tutaj relacje między głoskami a literami, scharak-teryzowano zjawisko ubezdźwięcznienia wygłosu absolutnego, upodobnienia fonetyczne, realizacje w różnych pozycjach głosek oznaczanych literami ą, ę, uproszczenia grup spółgłoskowych oraz regionalne zróżnicowanie wymowy. Lektura tego rozdziału nasuwa pewne wątpliwości. Z rozważań autorek jasno nie wynika, jakich głosek dotyczą upodobnienia postępowe, w efekcie nie wiadomo, kiedy mamy do czynienia z asymilacją wsteczną, a kiedy postępową (s. 54). Ta ostatnia występuje w wypadku połączenia spółgłoski bezdźwięcznej oraz liter ortograficznych w lub rz (regułę tę łamie np. wymowa śródgłosowej zbitki spółgłoskowej w wyrazie ćwierćwiecze [ćf’i̯erʒ́v’i̯eče], co wiązać chyba należy ze zjawiskiem silnej junktury – na grupę spółgłoskową [ʒ́v’] trzeba zatem spojrzeć z punktu widzenia zasad fonetyki międzywyrazowej). Takiego uzupełnienia w publikacji zabrakło. Zabrakło również komentarza odnoszącego się do upodobnień drugiego stopnia typu [aṇḍžei̯], które autorki traktują jako oczywiste (s. 55, 57, 58), oraz do poznańskiej wymowy dźwięcznych segmen-tów [v], [v’] po spółgłoskach właściwych bezdźwięcznych (s. 55, przyp. 29) – jest to bowiem cecha zanikająca, występująca wyłącznie w wymowie najstar-szego pokolenia mieszkańców Poznania. O realizacji liczebników [p’i̯eńʒ́eśont], [šeźʒ́eśont], [šei̯set]/[šeśset] autorki piszą, że „Częściej spotyka się wymowę z uproszczeniem” (s. 59). Należy również dodać, że z ortofonicznego punktu widzenia jest to wymowa poprawna. Wyraz zgasł może mieć nie dwie, lecz trzy realizacje. Poza bezdźwięcznym segmentem wygłosowym oraz elizją głoski [u̯] (s. 60) możliwa jest też wymowa doliterowa [zgasu̯]. I jeszcze jedna uwaga. Prawdą jest, że wyjątkiem od reguły dotyczącej regionalnego zróżnicowania wymowy na granicy międzywyrazowej są wyrażenia przyimkowe (s. 60), jed-nak chodzi wyłącznie o przyimki proste. Na drugą część opracowania (s. 63–80) składają się wiadomości z zakresu zaburzeń artykulacyjnych, w których „można zaobserwować zniekształce-nia jedynie dźwięków mowy, natomiast inne struktury systemu językowego (składnia, formy morfologiczne) są realizowane prawidłowo” (s. 63). Autorki koncentrują uwagę głównie na problemach dotyczących wymowy szeregu ciszącego [ś], [ź], [ć], [ʒ́]. Precyzyjnie wskazują rodzaje dyslalii (anatomiczna, słuchowa, funkcjonalna, środowiskowa), drobiazgowo charakteryzują przy-czyny i typy nieprawidłowej artykulacji wymienionych spółgłosek, metody oceny nieprawidłowej wymowy, sposoby ustalania przyczyn tejże oraz etapy postępowania terapeutycznego. Opisują także – co istotne – różnorodne pro-pozycje ćwiczeniowe uwzględniające rozmaity układ czynników (ćwiczenia poprzedzające wywołanie głoski, polegające na wywoływaniu głoski, ćwiczenia PSP SJ 21_1.indd   210 14-11-2014   9:32:24211Recenzje i artykuły recenzyjnegłoski w izolacji, w sylabach, w wyrazach, zdaniach, w dłuższych wypowie-dziach, nadto w mowie spontanicznej, wreszcie ćwiczenia uzupełniające terapię logopedyczną). Mimo wskazanych w recenzji usterek książka Małgorzaty Golanowskiej, Joanny Kwasiborskiej, Doroty Lipiec, Aleksandry Sienniak oraz Danuty Emi-luty-Rozyi stanowi ważny, gdyż oparty na solidnej wiedzy fonetycznej, pod-ręcznik. Zawarte w opracowaniu informacje fonetyczne oraz dotyczące sposo-bów usuwania zaburzeń mowy w zakresie niewłaściwej realizacji głosek [ś], [ź], [ć], [ʒ́] podane są – co warte podkreślenia – syntetycznie i jasno. Po omawianą książkę sięgnąć powinni studenci studiów logopedycznych chcący przyswoić podstawowe, niezbędne w przyszłej pracy wiadomości.Przemysław WiatrowskiPSP SJ 21_1.indd   211 14-11-2014   9:32:24

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pspsj/article/download/274/189

Małgorzata Golanowska, Joanna Kwasiborska, Dorota Lipiec, Aleksandra Sienniak, Danuta Emiluta-Rozya, „Wybrane zagadnienia logopedyczne. Cz. III: ś, ź, ć, dź”, Wydawnictwo Komlogo, Gliwice 2011, ss. 86

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Małgorzata Golanowska, Joanna Kwasiborska, Dorota Lipiec, Aleksandra Sienniak, Danuta Emiluta-Rozya, „Wybrane zagadnienia logopedyczne. Cz. III: ś, ź, ć, dź”, Wydawnictwo Komlogo, Gliwice 2011, ss. 86

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w