Kula, Agnieszka

Agnieszka Kula

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne Seria Językoznawcza

Agnieszka Kampka, Debata publiczna. Zmiany społecznych norm komunikacji, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2014, ss. 234

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

Poznańskie Studia Polonistyczne
Seria Językoznawcza
vol. 22 (42), nr 2
DOI: 10.14746/pspsj.2015.22.2.13
Agnieszka Kampka, Debata publiczna. Zmiany 
społecznych norm komunikacji, Oficyna Wydawnicza, 
Warszawa 2014, ss. 234
Niezależnie od tego, czy punkt widzenia determinuje spojrzenie językoznaw-
cze, socjologiczne, filozoficzne czy kulturoznawcze, przedstawiciele każdej 
z tych dziedzin (i wielu innych) przejawiają zainteresowanie publicznym 
dyskursem, jego mechanizmami, regułami. Liczne analizy dotyczące zło-
żonych relacji mediów i polityki, ról odgrywanych przez uczestników życia 
publicznego czy wpływu potoczności na komunikację wpisują się w ten nurt 
znakomicie. Namysł nad kwestiami związanymi z funkcjonowaniem w zmie-
niającym się społeczeństwie i kulturze owocuje nowymi publikacjami. Jedną 
z nich jest książka Agnieszki Kampki. Autorka, uznając, że niezbywalnym 
elementem funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa jest debata 
publiczna, właśnie jej poświęca swoją wydaną w 2014 roku monografię. 
Zaznacza jednocześnie w podtytule, że pisać będzie o „zmianach społecznych 
norm komunikacji”.
Monografia Agnieszki Kampki składa się z pięciu rozdziałów, omawiają-
cych kolejno kontekstowe uwarunkowania oraz narzędzia debaty publicznej, 
jej społeczne funkcje, reguły i normy, wpływ zmian w mediach na jej kształt 
oraz (rozdział ostatni) kwestię wizualności debaty. Celem Autorki jest, jak 
sama zaznacza we wstępie, „przedstawienie współczesnego, dynamicznego 
i wizualnego oblicza debaty publicznej” [Kampka 2014: 10]. Autorka dekla-
ruje, iż podstawą dla jej książki stała się teoria retoryczna, a retorykę rozumie 
za Arystotelesem jako „sztukę wynajdywania tego, co przekonujące w danej 
sytuacji i danych okolicznościach” [Kampka 2014: 7–8]. Wskazuje, iż funda-
mentalne założenia sztuki retorycznej (wolność uczestników, celowe tworzenie 
sądów, dopasowanie mówiących do panujących warunków komunikacyjnych) 
odpowiadają całkowicie debacie publicznej [Kampka 2014: 8], i proponuje 
PSP SJ 22_2.indd   213 19-10-2015   10:17
214 Recenzje i artykuły recenzyjne
namysł nad wieloma właściwościami debaty, który uwzględniałby liczne, 
wąskie i szerokie, konteksty.
Zacznijmy od samego pojęcia, stanowiącego przedmiot monografii. 
Agnieszka Kampka proponuje uwzględnienie dwóch zasadniczych perspek-
tyw, które mogłyby być zastosowane przy analizie debaty publicznej: wąskiej 
i szerokiej. Pierwsza z nich odnosi się do postrzegania debaty publicznej jako 
pojedynczego zdarzenia komunikacyjnego, druga, szeroka, pozwala patrzeć 
na debatę jako na proces. Dla pierwszej więc można by próbować uwzględnić 
aspekt genologiczny i określić kilka właściwości gatunkowych. Autorka kon-
centruje się raczej na wskazaniu, na jakiej płaszczyźnie między sporem a poro-
zumieniem sytuuje się debata; określa, że debata nie ma prywatnego charakteru 
(tu można by uwzględnić zarówno kwestie tematyczne, jak i problem jawności, 
otwartości debaty, możliwość jej obserwowania przez obywateli), jest rodzajem 
dyskusji, która dotyczy spraw istotnych dla dużej grupy, spraw, jak to okre-
śla, „poważnych”, budzących kontrowersje. Zdaniem Autorki debata często 
jest związana z jakąś publiczną instytucją (choćby przez inicjatywę przez nią 
podjętą czy fakt, że w debacie biorą udział przedstawiciele takiej instytucji). 
Jak się wydaje, decydującą rolę odgrywa w tej charakterystyce perspektywa 
socjologiczna, cenna dla genologów, którzy mieliby jeszcze w tym względzie 
kilka kwestii do rozstrzygnięcia i uściślenia (choćby opisanie, obok cech typo-
logicznych, odmian debaty i różnic między nimi). Wydaje się, że w literaturze 
z zakresu teorii tekstu brakuje wyczerpujących badań na ten temat.
Druga perspektywa definicyjna (szeroka, uwzględniająca aspekt proce-
sualny) mogłaby, przy odpowiednich założeniach, zostać określona mianem 
dyskursywnej: wskazanie na rozciągnięcie w czasie, dynamiczność czy interak-
cyjność debaty jako procesu wprowadza na ścieżkę analizy dyskursu. Autorka 
nie zajmuje się rozpatrywaniem tej kwestii z perspektywy teoretycznej, ale 
w toku wywodu parokrotnie używa określenia dyskurs, poruszając kwestie 
związane choćby z zaangażowaniem obywatelskim czy – szerzej – relacjami 
społecznymi. To szerokie ujęcie będzie Autorce szczególnie przydatne w roz-
dziale ostatnim, poświęconym wizualności (o tym fragmencie monografii 
będzie jeszcze mowa dalej).
Agnieszka Kampka w pierwszym rozdziale, poza kwestiami definicyjnymi, 
analizuje przestrzeń debaty, jaką stanowi sfera publiczna: interesująco i kla-
rownie ujawnia zmiany tego pojęcia w historii, wskazuje na problem dualizmu 
prywatne – publiczne, na rolę świadomości uczestników komunikowania, 
przywołuje istotne koncepcje na temat sfery publicznej (Jürgena Habermasa, 
Hannah Arendt, Johna Rawlsa, Ronalda Dworkina). W kontekście poszuki-
wań odpowiedzi na pytanie o zadania współczesnej publicystyki wartościowe 
PSP SJ 22_2.indd   214 19-10-2015   10:17
Recenzje i artykuły recenzyjne 215
wydają się rozważania na temat znaczącej roli różnic światopoglądowych dla 
kształtowania się złożonych wzorów interpretacji rzeczywistości [Kampka 
2014: 30 i nn.]. 
Za równie ciekawe i inspirujące dla wszystkich, których interesuje komu-
nikacja medialna, uznać można fragmenty dotyczące „głosu w przestrzeni”, 
czyli opinii publicznej. Wskazując na główne funkcje pełnione przez opi-
nię publiczną (integracyjna, doradcza, kontrolna, deliberatywna), Autorka 
zauważa również jej istotny wpływ na nowe zjawiska społeczne oraz zaznacza, 
iż dopiero współcześnie, „od kilkudziesięciu lat opinia publiczna to tyle, co 
wyniki sondażu” [Kampka 2014: 34] (kontekst dotyczący olbrzymiej popular-
ności sondaży w mediach czy zjawiska, o którym pisze Elisabeth Noelle-Neu-
mann – spirali milczenia – jest wart namysłu, być może w roku wyborczym 
bardziej niż kiedykolwiek). Agnieszka Kampka wskazuje na rolę publicznych 
zgromadzeń w erze „przedmedialnej” oraz na problem osłabienia aktywności 
obywatelskiej w epoce mediów masowych. Ten wątek być może warto roz-
winąć, by nie pozostawić czytelnika z wrażeniem, iż ta biegunowa tenden-
cja (aktywni obywatele przekształceni w biernych odbiorców) jest jedynym 
możliwym kierunkiem. Interesującą próbą otwarcia tego tematu mogłoby być 
rozbudowanie zagadnienia alternatywnej opinii publicznej czy zasygnalizowa-
nie już w tym miejscu (Autorka czyni to w kolejnych rozdziałach) sporej roli 
internetu i kultury popularnej w debacie publicznej.
Inspirujące mogą być uwagi dotyczące uczestnictwa w debacie publicznej: 
pozycja obserwatora i jego wpływ na kształt debaty, zmiany w warunkach 
odbioru debaty, wreszcie fundamentalna kwestia dotycząca funkcji rytualnej 
udziału w debacie (np. problem wykluczenia czy przełamywania nierówności). 
Innym istotnym wątkiem, rozpatrywanym w kontekście rozważań o uczest-
nikach, jest legitymizacja głosów w debacie – kwestia wartości głosów oraz 
ważności osób mówiących. Agnieszka Kampka [2014: 54] zauważa, że „współ-
czesna kultura ceni ekspertów” i wskazuje (za Theo van Leuweenem) najczę-
ściej wymieniane źródła legitymizacji (autorytet, moralna ocena, racjonalność, 
narracja wykorzystująca mit). Tym ogólnym konstatacjom warto by się przyj-
rzeć i rozważyć choćby relację między autorytetem a ekspertem, ekspertem 
a naukowcem, wreszcie kwestię ról symbolicznych i dyskursywnych, klu-
czowych dla rozpatrywania zagadnień związanych z perswazyjnością debaty 
publicznej. Rozwinięcie i pogłębienie tych zagadnień wydaje się istotne – 
Autorka porusza tę problematykę w wielu miejscach monografii [por. Kampka 
2014: 229 (indeks: debata – rola ekspertów)]. 
Agnieszka Kampka drugi rozdział książki poświęca w całości społecznym 
funkcjom debaty publicznej. Ważne staje się wskazanie, iż „funkcja danej 
PSP SJ 22_2.indd   215 19-10-2015   10:17
216 Recenzje i artykuły recenzyjne
debaty wyznacza normy, które ta debata powinna spełnić” [Kampka 2014: 64]. 
Autorka pokazuje, że debata to odkrywanie poglądów (od dialogów Platona po 
współczesność) – tu zwraca uwagę ulegający modyfikacji schemat dialogiczny 
(od lekcji dawanej przez mistrza aż po spory równych partnerów o zróżnico-
wanych poglądach). W obrębie tej funkcji Kampka sytuuje debaty wyborcze, 
wskazując na fakt, że uczestnictwo w debacie służy budowaniu wizerunku nie 
tylko współcześnie – Autorka przywołuje przykład sztuki konwersacji rozwi-
jającej się w salonach literackich XVII-wiecznej Francji. Innymi funkcjami 
debaty zdaniem Agnieszki Kampki są: rozwiązywanie sporów, edukacja oby-
watelska, deliberacja (tu ciekawy wątek wspólnych i rozłącznych miejsc debaty 
i deliberacji), przedstawienie oferty (także w kontekście debat wyborczych). 
Kolejna część monografii uzupełnia i częściowo również wyjaśnia perspek-
tywę przyjętą wcześniej. Autorka zasadniczo (za Habermasem) uznaje debatę 
za proces etyczny i racjonalny, może więc charakteryzować reguły i normy, 
które powinny być przestrzegane. Rozważania na temat cywilizowanej debaty 
(civil conversation) w społeczeństwie obywatelskim stanowią zestaw ważnych 
reguł prowadzenia rozmów w danej kulturze. Autorka wspomina także o łama-
niu zasad i o krępowaniu dialogu poprzez mowę nienawiści, a językoznawca 
w tym miejscu może czuć niedosyt – przydałby się choć akapit poświęcony 
temu budzącemu spore zainteresowanie pojęciu, wykorzystywanemu chyba 
zbyt często bez należytego objaśnienia przy charakterystyce publicznego dys-
kursu. Zasadniczo część poświęcona umiejętnościom komunikacyjnym wyma-
gałaby pogłębienia. Autorka, akcentując ważną rolę kształcenia retorycznego, 
uczenia przez argumentowanie, wspomina o metodzie Daniela O’Keefe’a, 
a także przytacza koncepcję maksym konwersacyjnych Paula Grice’a, jednak 
w obu przypadkach czytelnik oczekiwałby oglądu poszerzonego, wykracza-
jącego poza kwestie, które opisywane są w podręcznikach z zakresu prag-
matyki językowej. Warto by również zaproponować namysł nad fragmentem 
poświęconym językowi debaty publicznej – gdy w jednym miejscu pojawiają 
się stwierdzenia: „język debaty publicznej jest swego rodzaju powierzchnią, 
zewnętrzną warstwą debaty” [Kampka 2014: 130] czy „język bywa pięknym 
lub brzydkim strojem nakładanym przez uczestników debaty” [Kampka 2014: 
133], a w innym mowa jest o mocy sprawczej języka oraz o tym, że „język two-
rzy naszą rzeczywistość” [Kampka 2014: 136], a „mówiąc działamy” [Kampka 
2014: 137], to uderza swoista nieprzystawalność koncepcji i perspektyw. Ten 
rzeczony „brzydki strój” to przecież nie tylko „niechlujstwo językowe” czy 
agresja werbalna polityków, o których wspomina Autorka (o języku polityki 
pisało tak wielu ważnych badaczy, że nie sposób przywołać ich w tym miej-
scu). Wydaje się, że korzystniejsze dla tekstu byłoby niewyodrębnianie frag-
PSP SJ 22_2.indd   216 19-10-2015   10:17
Recenzje i artykuły recenzyjne 217
mentu dotyczącego języka debaty poza kwestie związane z umiejętnościami 
komunikacyjnymi.
W części monografii poświęconej zmianom w przestrzeni medialnej istotne 
są wątki związane z rolą odbiorców jako uczestników debaty, zjawiskiem 
widzotariatu (viewertariat) oraz mediatyzacji polityki. Czytelnik na pewno 
byłby wdzięczny za szersze wyjaśnienie różnic i podobieństw między zjawi-
skami tabloidyzacji oraz inforozrywki [Kampka 2014: 158–160] czy za pogłę-
biony ogląd kryteriów, jakie powinna spełnić informacja, by mogła ukazać się 
w mediach [Kampka 2014: 172]. Zabrakło (ciekawego i ważnego w kontekście 
debaty publicznej) wątku o mediach jako pośrednikach – przytaczających 
głosy innych, wybierających z wielogłosu to, co uważają za ważne/atrakcyjne/
relewantne.
Ostatni rozdział Autorka zatytułowała Wizualność debaty publicznej. Przyj-
muje w tej części bardzo szeroką definicję analizowanych zjawisk: zarówno 
debaty publicznej, jak i samej kwestii wizualności. Bez wątpienia ciekawymi 
wątkami są zagadnienie kultury zagłuszania [Kampka 2014: 187 i nn.] czy 
kwestia odwołań w argumentacji politycznej. Agnieszka Kampka wskazuje, że 
kiedyś były to historia, prawo, mitologia, dziś – kultura popularna. Zastanawiać 
może samo pojęcie wizualności oraz synonimiczne wykorzystywanie okre-
ślenia obrazowość. Bez wątpienia Autorka częściowo nawiązuje do koncepcji 
homo videns, opisywanej przez Giovanniego Sartoriego (kwestii redukowania 
kompetencji językowych oraz coraz większych trudności w operowaniu poję-
ciami abstrakcyjnymi) – jednak obrazowość (co należy zaznaczyć) niekoniecz-
nie musi odwoływać się tylko i wyłącznie do oddziaływania na zmysł wzroku. 
Zagadnienie dotyczące sztuki zapamiętywania poprzez asocjacje znane było 
od starożytności, podobnie jak kwestie związane z porównaniem jako sku-
tecznym środkiem perswazji. Wydaje się, że Autorka nie we wszystkich miej-
scach odwołuje się do wizualności i elementów wizualnych, a do obrazowości 
właśnie, choć niewątpliwie rozważania dotyczące obywatelskiej kompetencji 
wizualnej czy estetyzacji życia politycznego są trafne.
Książka Agnieszki Kampki jest napisana lekko, przejrzyście, Autorka 
wykazuje się umiejętnością docierania do sedna w sposób nieobciążający nad-
miernie tekstu spiętrzeniami terminologicznymi czy zawiłością frazy. Cenne 
nie tylko dla teoretyków, ale również dla praktyków publicznego dyskursu 
(polityków czy publicystów) są liczne przykłady, często zaczerpnięte ze współ-
czesnego życia politycznego, lub fikcyjne casusy, wskazujące na meandry 
funkcjonowania w społeczeństwie obywatelskim.
Agnieszka Kampka [2014: 66] pomieściła w swej monografii kilka istot-
nych wątków, mogących stać się punktem wyjścia dla kolejnych tekstów – przy-
PSP SJ 22_2.indd   217 19-10-2015   10:17
218 Recenzje i artykuły recenzyjne
kładem może służyć choćby stwierdzenie: „Niezbędnym warunkiem powodze-
nia debaty jest unikanie wcześniejszych założeń, zgoda na kwestionowanie”. 
To ujęcie mogłoby zostać z powodzeniem rozwinięte w kontekście zasad sztuki 
publicystycznej, zestawione choćby z koncepcją Michała Głowińskiego [2011: 
90 i nn.], piszącego o polifoniczności jako jednym z warunków dyskursu publi-
cystycznego. W podobny sposób inspirujące są inne stwierdzenia – wytropione 
przez uważnego czytelnika mogą stać się przyczynkiem do dyskusji o publicy-
styce i jej współczesnej kondycji, o różnorakich aspektach dyskursu publicz-
nego. Taka dyskusja, zainspirowana lekturą monografii Agnieszki Kampki, 
a podjęta przez przedstawicieli kilku dyscyplin humanistycznych, mogłaby 
bez wątpienia zaowocować… wzbogaceniem debaty publicznej na ten temat.
Agnieszka Kula
Bibliografia
Głowiński Michał (2011), Realia, dyskursy, portrety. Studia i szkice, Universitas, 
Kraków.
Kampka Agnieszka (2014), Debata publiczna. Zmiany społecznych norm komunikacji, 
Oficyna Wydawnicza, Warszawa.
PSP SJ 22_2.indd   218 19-10-2015   10:17


Polish

  Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza  

Poznańskie Studia PolonistyczneSeria Językoznawczavol. 22 (42), nr 2DOI: 10.14746/pspsj.2015.22.2.13Agnieszka Kampka, Debata publiczna. Zmiany społecznych norm komunikacji, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2014, ss. 234Niezależnie od tego, czy punkt widzenia determinuje spojrzenie językoznaw-cze, socjologiczne, filozoficzne czy kulturoznawcze, przedstawiciele każdej z tych dziedzin (i wielu innych) przejawiają zainteresowanie publicznym dyskursem, jego mechanizmami, regułami. Liczne analizy dotyczące zło-żonych relacji mediów i polityki, ról odgrywanych przez uczestników życia publicznego czy wpływu potoczności na komunikację wpisują się w ten nurt znakomicie. Namysł nad kwestiami związanymi z funkcjonowaniem w zmie-niającym się społeczeństwie i kulturze owocuje nowymi publikacjami. Jedną z nich jest książka Agnieszki Kampki. Autorka, uznając, że niezbywalnym elementem funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa jest debata publiczna, właśnie jej poświęca swoją wydaną w 2014 roku monografię. Zaznacza jednocześnie w podtytule, że pisać będzie o „zmianach społecznych norm komunikacji”.Monografia Agnieszki Kampki składa się z pięciu rozdziałów, omawiają-cych kolejno kontekstowe uwarunkowania oraz narzędzia debaty publicznej, jej społeczne funkcje, reguły i normy, wpływ zmian w mediach na jej kształt oraz (rozdział ostatni) kwestię wizualności debaty. Celem Autorki jest, jak sama zaznacza we wstępie, „przedstawienie współczesnego, dynamicznego i wizualnego oblicza debaty publicznej” [Kampka 2014: 10]. Autorka dekla-ruje, iż podstawą dla jej książki stała się teoria retoryczna, a retorykę rozumie za Arystotelesem jako „sztukę wynajdywania tego, co przekonujące w danej sytuacji i danych okolicznościach” [Kampka 2014: 7–8]. Wskazuje, iż funda-mentalne założenia sztuki retorycznej (wolność uczestników, celowe tworzenie sądów, dopasowanie mówiących do panujących warunków komunikacyjnych) odpowiadają całkowicie debacie publicznej [Kampka 2014: 8], i proponuje PSP SJ 22_2.indd   213 19-10-2015   10:17214 Recenzje i artykuły recenzyjnenamysł nad wieloma właściwościami debaty, który uwzględniałby liczne, wąskie i szerokie, konteksty.Zacznijmy od samego pojęcia, stanowiącego przedmiot monografii. Agnieszka Kampka proponuje uwzględnienie dwóch zasadniczych perspek-tyw, które mogłyby być zastosowane przy analizie debaty publicznej: wąskiej i szerokiej. Pierwsza z nich odnosi się do postrzegania debaty publicznej jako pojedynczego zdarzenia komunikacyjnego, druga, szeroka, pozwala patrzeć na debatę jako na proces. Dla pierwszej więc można by próbować uwzględnić aspekt genologiczny i określić kilka właściwości gatunkowych. Autorka kon-centruje się raczej na wskazaniu, na jakiej płaszczyźnie między sporem a poro-zumieniem sytuuje się debata; określa, że debata nie ma prywatnego charakteru (tu można by uwzględnić zarówno kwestie tematyczne, jak i problem jawności, otwartości debaty, możliwość jej obserwowania przez obywateli), jest rodzajem dyskusji, która dotyczy spraw istotnych dla dużej grupy, spraw, jak to okre-śla, „poważnych”, budzących kontrowersje. Zdaniem Autorki debata często jest związana z jakąś publiczną instytucją (choćby przez inicjatywę przez nią podjętą czy fakt, że w debacie biorą udział przedstawiciele takiej instytucji). Jak się wydaje, decydującą rolę odgrywa w tej charakterystyce perspektywa socjologiczna, cenna dla genologów, którzy mieliby jeszcze w tym względzie kilka kwestii do rozstrzygnięcia i uściślenia (choćby opisanie, obok cech typo-logicznych, odmian debaty i różnic między nimi). Wydaje się, że w literaturze z zakresu teorii tekstu brakuje wyczerpujących badań na ten temat.Druga perspektywa definicyjna (szeroka, uwzględniająca aspekt proce-sualny) mogłaby, przy odpowiednich założeniach, zostać określona mianem dyskursywnej: wskazanie na rozciągnięcie w czasie, dynamiczność czy interak-cyjność debaty jako procesu wprowadza na ścieżkę analizy dyskursu. Autorka nie zajmuje się rozpatrywaniem tej kwestii z perspektywy teoretycznej, ale w toku wywodu parokrotnie używa określenia dyskurs, poruszając kwestie związane choćby z zaangażowaniem obywatelskim czy – szerzej – relacjami społecznymi. To szerokie ujęcie będzie Autorce szczególnie przydatne w roz-dziale ostatnim, poświęconym wizualności (o tym fragmencie monografii będzie jeszcze mowa dalej).Agnieszka Kampka w pierwszym rozdziale, poza kwestiami definicyjnymi, analizuje przestrzeń debaty, jaką stanowi sfera publiczna: interesująco i kla-rownie ujawnia zmiany tego pojęcia w historii, wskazuje na problem dualizmu prywatne – publiczne, na rolę świadomości uczestników komunikowania, przywołuje istotne koncepcje na temat sfery publicznej (Jürgena Habermasa, Hannah Arendt, Johna Rawlsa, Ronalda Dworkina). W kontekście poszuki-wań odpowiedzi na pytanie o zadania współczesnej publicystyki wartościowe PSP SJ 22_2.indd   214 19-10-2015   10:17Recenzje i artykuły recenzyjne 215wydają się rozważania na temat znaczącej roli różnic światopoglądowych dla kształtowania się złożonych wzorów interpretacji rzeczywistości [Kampka 2014: 30 i nn.]. Za równie ciekawe i inspirujące dla wszystkich, których interesuje komu-nikacja medialna, uznać można fragmenty dotyczące „głosu w przestrzeni”, czyli opinii publicznej. Wskazując na główne funkcje pełnione przez opi-nię publiczną (integracyjna, doradcza, kontrolna, deliberatywna), Autorka zauważa również jej istotny wpływ na nowe zjawiska społeczne oraz zaznacza, iż dopiero współcześnie, „od kilkudziesięciu lat opinia publiczna to tyle, co wyniki sondażu” [Kampka 2014: 34] (kontekst dotyczący olbrzymiej popular-ności sondaży w mediach czy zjawiska, o którym pisze Elisabeth Noelle-Neu-mann – spirali milczenia – jest wart namysłu, być może w roku wyborczym bardziej niż kiedykolwiek). Agnieszka Kampka wskazuje na rolę publicznych zgromadzeń w erze „przedmedialnej” oraz na problem osłabienia aktywności obywatelskiej w epoce mediów masowych. Ten wątek być może warto roz-winąć, by nie pozostawić czytelnika z wrażeniem, iż ta biegunowa tenden-cja (aktywni obywatele przekształceni w biernych odbiorców) jest jedynym możliwym kierunkiem. Interesującą próbą otwarcia tego tematu mogłoby być rozbudowanie zagadnienia alternatywnej opinii publicznej czy zasygnalizowa-nie już w tym miejscu (Autorka czyni to w kolejnych rozdziałach) sporej roli internetu i kultury popularnej w debacie publicznej.Inspirujące mogą być uwagi dotyczące uczestnictwa w debacie publicznej: pozycja obserwatora i jego wpływ na kształt debaty, zmiany w warunkach odbioru debaty, wreszcie fundamentalna kwestia dotycząca funkcji rytualnej udziału w debacie (np. problem wykluczenia czy przełamywania nierówności). Innym istotnym wątkiem, rozpatrywanym w kontekście rozważań o uczest-nikach, jest legitymizacja głosów w debacie – kwestia wartości głosów oraz ważności osób mówiących. Agnieszka Kampka [2014: 54] zauważa, że „współ-czesna kultura ceni ekspertów” i wskazuje (za Theo van Leuweenem) najczę-ściej wymieniane źródła legitymizacji (autorytet, moralna ocena, racjonalność, narracja wykorzystująca mit). Tym ogólnym konstatacjom warto by się przyj-rzeć i rozważyć choćby relację między autorytetem a ekspertem, ekspertem a naukowcem, wreszcie kwestię ról symbolicznych i dyskursywnych, klu-czowych dla rozpatrywania zagadnień związanych z perswazyjnością debaty publicznej. Rozwinięcie i pogłębienie tych zagadnień wydaje się istotne – Autorka porusza tę problematykę w wielu miejscach monografii [por. Kampka 2014: 229 (indeks: debata – rola ekspertów)]. Agnieszka Kampka drugi rozdział książki poświęca w całości społecznym funkcjom debaty publicznej. Ważne staje się wskazanie, iż „funkcja danej PSP SJ 22_2.indd   215 19-10-2015   10:17216 Recenzje i artykuły recenzyjnedebaty wyznacza normy, które ta debata powinna spełnić” [Kampka 2014: 64]. Autorka pokazuje, że debata to odkrywanie poglądów (od dialogów Platona po współczesność) – tu zwraca uwagę ulegający modyfikacji schemat dialogiczny (od lekcji dawanej przez mistrza aż po spory równych partnerów o zróżnico-wanych poglądach). W obrębie tej funkcji Kampka sytuuje debaty wyborcze, wskazując na fakt, że uczestnictwo w debacie służy budowaniu wizerunku nie tylko współcześnie – Autorka przywołuje przykład sztuki konwersacji rozwi-jającej się w salonach literackich XVII-wiecznej Francji. Innymi funkcjami debaty zdaniem Agnieszki Kampki są: rozwiązywanie sporów, edukacja oby-watelska, deliberacja (tu ciekawy wątek wspólnych i rozłącznych miejsc debaty i deliberacji), przedstawienie oferty (także w kontekście debat wyborczych). Kolejna część monografii uzupełnia i częściowo również wyjaśnia perspek-tywę przyjętą wcześniej. Autorka zasadniczo (za Habermasem) uznaje debatę za proces etyczny i racjonalny, może więc charakteryzować reguły i normy, które powinny być przestrzegane. Rozważania na temat cywilizowanej debaty (civil conversation) w społeczeństwie obywatelskim stanowią zestaw ważnych reguł prowadzenia rozmów w danej kulturze. Autorka wspomina także o łama-niu zasad i o krępowaniu dialogu poprzez mowę nienawiści, a językoznawca w tym miejscu może czuć niedosyt – przydałby się choć akapit poświęcony temu budzącemu spore zainteresowanie pojęciu, wykorzystywanemu chyba zbyt często bez należytego objaśnienia przy charakterystyce publicznego dys-kursu. Zasadniczo część poświęcona umiejętnościom komunikacyjnym wyma-gałaby pogłębienia. Autorka, akcentując ważną rolę kształcenia retorycznego, uczenia przez argumentowanie, wspomina o metodzie Daniela O’Keefe’a, a także przytacza koncepcję maksym konwersacyjnych Paula Grice’a, jednak w obu przypadkach czytelnik oczekiwałby oglądu poszerzonego, wykracza-jącego poza kwestie, które opisywane są w podręcznikach z zakresu prag-matyki językowej. Warto by również zaproponować namysł nad fragmentem poświęconym językowi debaty publicznej – gdy w jednym miejscu pojawiają się stwierdzenia: „język debaty publicznej jest swego rodzaju powierzchnią, zewnętrzną warstwą debaty” [Kampka 2014: 130] czy „język bywa pięknym lub brzydkim strojem nakładanym przez uczestników debaty” [Kampka 2014: 133], a w innym mowa jest o mocy sprawczej języka oraz o tym, że „język two-rzy naszą rzeczywistość” [Kampka 2014: 136], a „mówiąc działamy” [Kampka 2014: 137], to uderza swoista nieprzystawalność koncepcji i perspektyw. Ten rzeczony „brzydki strój” to przecież nie tylko „niechlujstwo językowe” czy agresja werbalna polityków, o których wspomina Autorka (o języku polityki pisało tak wielu ważnych badaczy, że nie sposób przywołać ich w tym miej-scu). Wydaje się, że korzystniejsze dla tekstu byłoby niewyodrębnianie frag-PSP SJ 22_2.indd   216 19-10-2015   10:17Recenzje i artykuły recenzyjne 217mentu dotyczącego języka debaty poza kwestie związane z umiejętnościami komunikacyjnymi.W części monografii poświęconej zmianom w przestrzeni medialnej istotne są wątki związane z rolą odbiorców jako uczestników debaty, zjawiskiem widzotariatu (viewertariat) oraz mediatyzacji polityki. Czytelnik na pewno byłby wdzięczny za szersze wyjaśnienie różnic i podobieństw między zjawi-skami tabloidyzacji oraz inforozrywki [Kampka 2014: 158–160] czy za pogłę-biony ogląd kryteriów, jakie powinna spełnić informacja, by mogła ukazać się w mediach [Kampka 2014: 172]. Zabrakło (ciekawego i ważnego w kontekście debaty publicznej) wątku o mediach jako pośrednikach – przytaczających głosy innych, wybierających z wielogłosu to, co uważają za ważne/atrakcyjne/relewantne.Ostatni rozdział Autorka zatytułowała Wizualność debaty publicznej. Przyj-muje w tej części bardzo szeroką definicję analizowanych zjawisk: zarówno debaty publicznej, jak i samej kwestii wizualności. Bez wątpienia ciekawymi wątkami są zagadnienie kultury zagłuszania [Kampka 2014: 187 i nn.] czy kwestia odwołań w argumentacji politycznej. Agnieszka Kampka wskazuje, że kiedyś były to historia, prawo, mitologia, dziś – kultura popularna. Zastanawiać może samo pojęcie wizualności oraz synonimiczne wykorzystywanie okre-ślenia obrazowość. Bez wątpienia Autorka częściowo nawiązuje do koncepcji homo videns, opisywanej przez Giovanniego Sartoriego (kwestii redukowania kompetencji językowych oraz coraz większych trudności w operowaniu poję-ciami abstrakcyjnymi) – jednak obrazowość (co należy zaznaczyć) niekoniecz-nie musi odwoływać się tylko i wyłącznie do oddziaływania na zmysł wzroku. Zagadnienie dotyczące sztuki zapamiętywania poprzez asocjacje znane było od starożytności, podobnie jak kwestie związane z porównaniem jako sku-tecznym środkiem perswazji. Wydaje się, że Autorka nie we wszystkich miej-scach odwołuje się do wizualności i elementów wizualnych, a do obrazowości właśnie, choć niewątpliwie rozważania dotyczące obywatelskiej kompetencji wizualnej czy estetyzacji życia politycznego są trafne.Książka Agnieszki Kampki jest napisana lekko, przejrzyście, Autorka wykazuje się umiejętnością docierania do sedna w sposób nieobciążający nad-miernie tekstu spiętrzeniami terminologicznymi czy zawiłością frazy. Cenne nie tylko dla teoretyków, ale również dla praktyków publicznego dyskursu (polityków czy publicystów) są liczne przykłady, często zaczerpnięte ze współ-czesnego życia politycznego, lub fikcyjne casusy, wskazujące na meandry funkcjonowania w społeczeństwie obywatelskim.Agnieszka Kampka [2014: 66] pomieściła w swej monografii kilka istot-nych wątków, mogących stać się punktem wyjścia dla kolejnych tekstów – przy-PSP SJ 22_2.indd   217 19-10-2015   10:17218 Recenzje i artykuły recenzyjnekładem może służyć choćby stwierdzenie: „Niezbędnym warunkiem powodze-nia debaty jest unikanie wcześniejszych założeń, zgoda na kwestionowanie”. To ujęcie mogłoby zostać z powodzeniem rozwinięte w kontekście zasad sztuki publicystycznej, zestawione choćby z koncepcją Michała Głowińskiego [2011: 90 i nn.], piszącego o polifoniczności jako jednym z warunków dyskursu publi-cystycznego. W podobny sposób inspirujące są inne stwierdzenia – wytropione przez uważnego czytelnika mogą stać się przyczynkiem do dyskusji o publicy-styce i jej współczesnej kondycji, o różnorakich aspektach dyskursu publicz-nego. Taka dyskusja, zainspirowana lekturą monografii Agnieszki Kampki, a podjęta przez przedstawicieli kilku dyscyplin humanistycznych, mogłaby bez wątpienia zaowocować… wzbogaceniem debaty publicznej na ten temat.Agnieszka KulaBibliografiaGłowiński Michał (2011), Realia, dyskursy, portrety. Studia i szkice, Universitas, Kraków.Kampka Agnieszka (2014), Debata publiczna. Zmiany społecznych norm komunikacji, Oficyna Wydawnicza, Warszawa.PSP SJ 22_2.indd   218 19-10-2015   10:17

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pspsj/article/download/3771/3807

Agnieszka Kampka, Debata publiczna. Zmiany społecznych norm komunikacji, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2014, ss. 234

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Agnieszka Kampka, Debata publiczna. Zmiany społecznych norm komunikacji, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2014, ss. 234

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w