Walczak, Bogdan

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Iwona Loewe, Gatunki paratekstowe w komunikacji medialnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, ss. 244

Bogdan Walczak

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne Seria Językoznawcza

  Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza  

Książka Iwony Loewe sytuuje się w obszarze genologii lingwistycznej, teorii komunikacji (komunikologii) i medioznawstwa. Przedmiotem badań au-torki są parateksty rozpatrywane w czterech kontekstach: teoretycznoliterac-kim, językoznawczym, edytorskim i komunikologicznym. Śląska ling wistka posługiwała się zrazu w swych badaniach i publikacjach terminem pre-tekst, zasadnie przysługującym „tekstowym strategiom uprzedzania odbioru tekstu właściwego” (s. 11), zarzuciła go jednak ze względu na ustabilizowane już lite-raturoznawcze znaczenie terminu, a także ze względu na potoczny (obiegowy) sens wyrazu pretekst. W rozprawie przyjęła termin paratekst, rozumiany jako „taki tekst, który eskortuje tekst właściwy [...], często wielokodowy, w którym jednak udział (mniej lub bardziej znaczący) ma kod werbalny. Paratekst ma za zadanie uczynić z korpusu tekst łatwo dostępny w projektowanym dla niego środowisku odbiorczym, a środowisko to uczynić jak najliczniejsze. W tym celu ma zaprezentować tekst właściwy (w tożsamym środowisku nadawczym) i zachęcić do jego odbioru, pozostawiając możliwość interpretacji samemu od-biorcy” (s. 23). Funkcję tak rozumianego paratekstu określa autorka jako „pre-zentacyjno-rekomendującą z różnym nasileniem obu członów w konkretnych realizacjach” (s. 23).Z paratekstów badaczka wyłącza okazy w całości autorskie, słusznie uzna-jąc je za metatekst: „Autorem paratekstu w ujęciu globalnym nie jest autor tekstu właściwego (to relacja metatekstowa), ale osoba trzecia (dystrybutor filmu kinowego, prezenter programu radiowego lub telewizyjnego, wydaw-ca książki, redaktor wydania czasopisma, administrator portalu internetowe-go itd.” (s. 24). Zasadnie (co trzeba podkreślić, gdyż jest to istotne novum na tle dotychczasowej literatury przedmiotu) autorka twierdzi, że nadawca Iwona Loewe, Gatunki paratekstowe w komunikacji medialnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, ss. 244Poznańskie Studia Polonistyczne Seria Językoznawcza XV (XXXV)276 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich(choć istotny przy rozróżnieniu paratekstu i metatekstu) nie jest dla parateks-tu kategorią najistotniejszą – ważniejszy jest tu odbiorca: „Odbiorca jest dla paratekstów ważniejszą kategorią niż nadawca, ponieważ nie tylko korpus, ale i paratekst poszukują swej publiczności i jest to ta sama publiczność. To znaczy, że od mocy rekomendującej paratekstu zależy także liczba odbiorców dzieła” (s. 24).Wreszcie ostatnie ograniczenia zakresu pojęcia paratekstu wynikają z przyjętego przez autorkę pojęcia tekstu (autorstwa Jerzego Bartmińskiego – jak sama pisze, dość tradycyjnego, a przynajmniej nie postmodernistycznego) jako „ponadzdaniowej jednostki językowej, makroznaku, mającego określone nacechowanie gatunkowe i stylowe, poddającego się całościowej interpretacji semantycznej i komunikatywnej, wykazującego integralność strukturalną oraz spójność semantyczną i podlegającego wewnętrznemu podziałowi semantycz-nemu, logicznemu i kompozycyjnemu” (s. 27). Warunek tak rozumianej teks-towości autorka nakłada i na paratekst.W teoretyczno-metodologicznej części rozprawy na szczególne podkreśle-nie zasługują jeszcze trafne i przekonujące uzasadnienie synkretyzmu meto-dologicznego (tu określonego mianem polimetodologii): „Było dla mnie oczy-wiste na pewnym etapie oglądu gromadzonego materiału, że uprawnionym paradygmatem badawczym będzie polimetodologiczne współczesne języko-znawstwo. Radzi sobie ono bowiem dziś już z opisem nie tylko systemu (dzię-ki strukturalizmowi), ale także z opisem użycia tegoż w komunikacji (dzięki gramatyce komunikacyjnej i pragmalingwistyce), z opisem odbicia kultury w komunikacji językowej (dzięki etnolingwistyce, lingwistyce kulturowej), z opisem ścieżki myślenia wyrażonej w języku (dzięki kognitywistyce), z opi-sem poprawności i dysfunkcji językowej (dzięki lapsologii, językoznawstwu stosowanemu i neurojęzykoznawstwu)” (s. 30) oraz wnikliwe rozpatrzenie re-lacji między komunikologią a medioznawstwem.Centralne dla rozprawy (przypomnijmy jej tytuł: Gatunki paratekstowe w komunikacji medialnej) pojęcie gatunku rozpatruje autorka w konteks-tach metodologicznych literaturoznawstwa, filmoznawstwa, medioznawstwa i wreszcie językoznawstwa. Słusznie przypomina, że choć genologia lingwi-styczna sięga początkami zaledwie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, to jej przedmiot („Genologia lingwistyczna zajmuje się [...] językowymi sposo-bami ludzkiego komunikowania się, które są w czasie i miejscu przez daną społeczność ze swoją kulturą i tradycją używane, powtarzane, w ten sposób utrwalane i rozpoznawane przez następne pokolenia”, s. 55), czyli gatunki (genry) mowy, istnieje, odkąd istnieje język ludzki.Stając na gruncie genologii lingwistycznej, uwzględniając jednak ko-nieczny tu aspekt medioznawczy („Jeśli intencja jednoczy wszystkie zebrane 277Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskichprzeze mnie parateksty, to medium je rozróżnia” (s. 64), pozwalając na wy-różnienie paratekstów książkowych, prasowych, radiowych, telewizyjnych, kinowych czy internetowych), autorka przyjęła następującą definicję gatunku: „za gatunek uznaję względnie trwały pod względem tematycznym, kompozy-cyjnym i stylistycznym sfunkcjonalizowany typ wypowiedzi, ukształtowany przy udziale kulturowej wiedzy jego nadawcy przez właściwe w danym cza-sie, miejscu i kulturze okoliczności obcowania językowego, wyrażony za po-średnictwem danego medium, przez odbiorcę postrzegany zaś jako koherentna i skończona całość komunikacyjna” (s. 64). Definicję tę należy uznać za traf-ną i wyczerpującą. Na jej podstawie autorka wyodrębniła następujące gatunki paratekstowe: „książkowa nota wydawcy, prasowy lid, prasowa zapowiedź, spis treści, radiowa i telewizyjna zapowiedź (zajawka), kinowy zwiastun, in-ternetowa strona główna witryny, które choć wyartykułowane w różnych me-diach, to zjednoczone z woli nadawcy prezentacyjno-rekomendującą funkcją, postrzegane w bliskości czasowej lub przestrzennej tekstu bazy przez współ-czesnego odbiorcę jako koherentne i skończone całości, wyrażające makro-strukturę korpusu, konieczne we współczesnej kulturze nadmiaru i dyspersji, kierujące uwagę odbiorcy w stronę tekstu głównego” (s. 65).Teoretyczno-metodologiczną część rozprawy zamyka bardzo gruntowne i precyzyjne odróżnienie paratekstu od metatekstu (znakomita, wyczerpująca charakterystyka paratekstu w opozycji do metatekstu na s. 78) i paratekstu od reklamy (tu I. Loewe trafnie i wnikliwie rozstrzyga, co jest, a co nie jest reklamą – na przykład nie są nią teksty public relations, promocja sprzedaży, personal selling, sponsoring, publicystyczny tekst sponsorowany, teksty na opakowaniach produktu i wreszcie parateksty; za przypadki graniczne uznaje autorka przejawy autopromocji).Rozwiodłem się trochę szerzej nad teoretyczno-metodologicznymi pod-stawami rozprawy, gdyż jej wartość polega – w moim przekonaniu – na tym, że:1. Stanowi ona – jako zwornik najważniejszych nurtów dotychczasowej twórczości naukowej autorki (zbiegają się w niej wątki genologiczne, styli-styczne, pragmalingwistyczne, tekstologiczne, komunikologiczne i medio-znawcze) – swego rodzaju summę poglądów I. Loewe w kwestiach teore-tycznych i metodologicznych różnych paradygmatów badawczych z jednej, a działów językoznawstwa i nauk blisko z nim związanych z drugiej strony. Wiele kwestii (jak status reklamy i jej cechy konstytutywne, relacja paratekst – metatekst itd.) już wcześniej rozpatrywanych, definiowanych i charaktery-zowanych przez autorkę znalazło tu nowe, zwykle pogłębione, gruntowniej i wszechstronniej uzasadnione ujęcie. Obszerna (licząca 84 strony) teoretycz-no-metodologiczna część rozprawy I. Loewe stanowi niezaprzeczalne świa-278 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskichdectwo rzadko spotykanego stopnia świadomości teoretyczno-metodologicz-nej młodej śląskiej badaczki. 2. Zawiera – jako wynik wnikliwej i wszechstronnej analizy, przeprowa-dzonej na obszernym i różnorodnym materiale (na przykład w wypadku noty wydawcy uwzględniła autorka beletrystykę, literaturę dziecięcą i młodzieżo-wą, pamiętniki, autobiografie, biografie, podręczniki, słowniki, monografie naukowe, książki popularyzatorskie, zbiory reportaży, felietonów, poradniki, przewodniki, albumy itd.) z przełomu XIX i XX wieku (jedynie w wypadku lidu i spisu treści w prasie sięga autorka, dla celów porównawczych, w prze-szłość aż do XIX wieku) – wyczerpującą charakterystykę genologiczną (obej-mującą oprócz wzorca kanonicznego i jego wariantów (wzorce alternacyjne) także wzorce adaptacyjne) wszystkich uwzględnionych w rozprawie parateks-tów. Taka charakterystyka to wielkiej wagi osiągnięcie naukowe. Rozprawę Iwony Loewe trzeba polecić przede wszystkim językoznaw-com i medioznawcom, ale z pożytkiem przeczytają ją także kulturoznawcy i socjologowie.Bogdan Walczak     

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pspsj/article/download/2069/2059

Iwona Loewe, Gatunki paratekstowe w komunikacji medialnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, ss. 244

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Iwona Loewe, Gatunki paratekstowe w komunikacji medialnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, ss. 244

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w