Walczak, Bogdan

Bogdan Walczak

Crossref

Poznańskie Studia Polonistyczne Seria Językoznawcza

Piotr Skarga (1536–1612) – kontrreformacyjny polemista, hagiograf i kaznodzieja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

  Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza  

Poznańskie Studia Polonistyczne Seria językoznawcza t. 19 (39), z. 2Bogdan WalczakUniwersytet im. Adama Mickiewicza w PoznaniuPiotr Skarga (1536–1612) – kontrreformacyjny  polemista, hagiograf i kaznodzieja1Jest powszechnie znany, jednak w rocznicowo-okolicznościowym tekście wypada przypomnieć najważniejsze fakty z jego biografii.Urodził się w 1536 roku w Grójcu (to, że był Mazurem, nie pozostało bez wpływu na jego rolę w dziejach języka polskiego, o czym jeszcze niżej). Pochodził z rodziny podającej się za szlachecką, jednak w świetle herbarzy i danych współczesnej naukowej genealogii szlachectwo niepewne, by nie rzec wątpliwe (wprawdzie używał w młodości nazwiska Powęski, jednak trudno sobie wyobrazić szlachcica osiadłego w Grójcu – co innego w wielkim mieście, jak Kraków czy Poznań). W latach 1552–1555 studiował w Akade-mii Krakowskiej, wieńcząc studia stopniem bakałarza. W latach 1560–1562 jako wychowawca Jana Tęczyńskiego przebywał ze swoim wychowankiem w Wiedniu. Po powrocie w roku 1564 przyjął święcenia kapłańskie jako ksiądz świecki (jakkolwiek paradoksalnie by to brzmiało – dziś używa się w tym znaczeniu lepiej umotywowanego wyrażenia ksiądz diecezjalny). Jednak w 1569 roku wstąpił do nowicjatu jezuitów w Rzymie i całą swoją przyszłość związał z ekspansywnym i wpływowym zgromadzeniem Societatis Iesu. Po powrocie do kraju objął stanowisko wykładowcy i kaznodziei w kolegium jezuickim w Pułtusku, a potem w kolegium w Wilnie. Gdy kolegium wileń-skie zostało dekretem króla Stefana Batorego podniesione do rangi akade-mii, został w 1579 roku pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej – uczelni, 1 W Roku Skargi drukujemy rozszerzony i przeredagowany tekst komentarza autorstwa prof. Bogdana Walczaka. Komentarz ten poprzedzał recytację fragmentów Kazań sejmowych w wykonaniu Haliny Łabonarskiej i Jerzego Zelnika w kościele seminaryjnym w Paradyżu 18 września 2012 w trakcie VI Interdyscyplinarnej Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Język religijny dawniej i dziś (w kontekście teologicznym i kulturowym)”.174 Bogdan Walczakktóra w przyszłości (w największym stopniu w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku, w latach studiów Adama Mickiewicza, do procesu filomatów) mia-ła odegrać rolę najważniejszego ośrodka nauki i kultury polskiej. W roku 1584 został przełożonym krakowskiego domu zakonnego jezuitów przy kościele św. Barbary. W 1588 roku król Zygmunt III mianował go swoim kaznodzieją nadwornym (w zakresie jego obowiązków mieściło się też wygłaszanie kazań w trakcie obrad sejmu). Krótko przed śmiercią (zmarł w roku 1612) porzucił dwór królewski i powrócił do Krakowa. Działalność pisarska Skargi sytuuje się w trzech obszarach: „czynił” piórem jako polemista katolicki okresu kontrreformacji, jako hagiograf i jako kazno-dzieja. Dziś relatywnie najmniej znany jest na tym pierwszym polu, i dlatego twórczości polemicznej wielkiego jezuity poświęcę tutaj najwięcej miejsca.Jako polemista był Skarga przede wszystkim gorącym orędownikiem i usilnym propagatorem idei unii Kościoła rzymskiego z Cerkwią prawosław-ną. Najwybitniejszym jego dziełem z tego zakresu jest głośny traktat O jedno­ści Kościoła Bożego z 1577 roku. W swojej działalności prounijnej okazał się typowym jezuitą: gorliwym, żarliwym, ale równocześnie elastycznym. Niech o tym świadczy jego stanowisko w kwestii języka liturgicznego Cerkwi. Skar-ga pisał: K temu wielce cię oszukali Grekowie, narodzie ruski, iż ci wiarę świętą podając, językać swego greckiego nie podali. Aleć na tym słowieńskim przestać kazali, abyś nigdy do prawego rozumienia i nauki nie przyszedł. Bo tylo ty dwa są języki, grecki a łaciński, którymi wiara święta po wszem świecie rozszerzona i szczepio-na jest, okrom których nikt w żadnej nauce, a zwłaszcza duchownej wiary świętej, doskonałym być nie może, nie tylo przeto, iż inne języki ustawicznie się mienią, a w swej klubie używania ludzkiego stać nie mogą (bo swych gramatyk i kalepi-nów pewnych nie mają, ty dwa tylko zawżdy jednakie są, a nigdy się nie mienią), ale też i przeto, iż w tych tylo dwu nauki ufundowane są – a przełożyć się na inne języki dostatecznie nie mogą. I nie było jeszcze na świecie ani nie będzie żadnej akademijej, ani kolegijum, gdzieby teologija, filozofija i inne wyzwolone nauki in-szym się językiem uczyły i rozumieć mogły. Z słowieńskiego języka nigdy żaden uczony być nie może. A już go teraz prawie nikt doskonale nie rozumie. Bo tej na świecie nacyjej nie masz, która by nim tak, jako w księgach jest, mówiła; a swych też reguł, gramatyk i kalepinów do wykładu nie ma, ani już mieć nie może. I stąd popi waszy, gdy co słowieńskim językiem chcą rozumieć, do polskiego się udać po tłumactwo muszą, abo więc tylo usty a w czytaniu doktorami są. I innej szkoły chyba na czytanie nie mają. I to ich wszystkiej nauki na wszytki duchowne stany doskonalstwo! Stąd nieumiejętność i błędy bez końca powstają, gdy ślepi ślepe wodzą2.2 P. Skarga, O jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem..., Wilno 1577, s. 371.175Piotr Skarga (1536–1612) – kontrreformacyjny  polemista, hagiograf i kaznodziejaSkarga niewątpliwie dobrze się orientował w sytuacji języka cerkiewno-słowiańskiego na Rusi. Wiedział, że duchowieństwo ruskie, w swojej masie bardzo słabo wykształcone, niedostatecznie i coraz słabiej zna cerkiewnosło-wiański. Miast przeżywającej kryzys Cerkwi ruskiej winą za ten stan rzeczy obarczył sam język. Popadł przy tym w sprzeczność, gdyż z jednej strony wyż-szości łaciny i greki upatrywał w ich statusie języków martwych (które „nigdy się nie mienią”), a z drugiej – ten sam status języka martwego („A już go teraz prawie nikt doskonale nie rozumie. Bo tej na świecie nacyjej nie masz, która by nim tak, jako w księgach jest, mówiła”) jest w opinii Skargi podstawą dyskwa-lifikacji cerkiewszczyzny jako języka liturgicznego i literackiego. Myli się też Skarga, twierdząc, że język cerkiewnosłowiański „swych też reguł, gramatyk i kalepinów do wykładu nie ma, ani już mieć nie może”. Sąd ten jest nieścisły jako stwierdzanie stanu rzeczy, a błędny jako prognoza. Pierwsze praktycz-ne gramatyki cerkiewnosłowiańskiego (jako słowiańskie przeróbki gramatyk greckich) pojawiły się bowiem na południu Słowiańszczyzny już w XIV wie-ku (o czym jednak mógł Skarga nie wiedzieć). Dziewięć lat po wydaniu O jed­ności Kościoła Bożego, w 1586 roku, ukazała się w Wilnie, w drukarni braci Mamoniczów jedna z takich gramatyk, przeróbka greckiej gramatyki św. Jana Damasceńskiego. W 1591 roku wyszła we Lwowie, w drukarni brackiej (lwowskiej stauropigii) grecko-słowiańska gramatyka Konstantyna Laskarisa. W wileńskiej drukarni brackiej wyszła w roku 1596 gramatyka Wawrzyńca Zyzaniego-Tustanowskiego z dołączonym najstarszym drukowanym słow-niczkiem cerkiewnosłowiańskim. Wreszcie w Jewiu pod Wilnem ukazała się w 1619 roku znana gramatyka Melecjusza Smotryckiego, która stała się gra-matyką normatywną języka liturgicznego redakcji ruskiej (ukraińskiej). Oka-zało się więc, wbrew Skardze, że język cerkiewnosłowiański może jeszcze mieć i swoje gramatyki, i kalepiny (oprócz wspomnianego wyżej słowniczka dołączonego do gramatyki Tustanowskiego trzeba tu przypomnieć duży słow-nik cerkiewnosłowiański Pamwy Beryndy, wydany w Kijowie w roku 1627, i Feodora Polikarpowa-Orłowa, wydany w Moskwie w 1704 roku)3.Co jednak najistotniejsze (po to przytoczyliśmy ten przykład), cały ten ne-gatywny osąd języka cerkiewnosłowiańskiego jako liturgicznego i literackie-go Skarga usunął z drugiego wydania swojego dzieła, które powtórnie wyszło w roku 1590. Nie ulega wątpliwości, że w przededniu unii (1596) nie chciał zrażać „narodu ruskiego”, który bardzo ostro zareagował na potępienie cer-kiewszczyzny (w roku 1590 było już wiadomo, że unia Kościoła rzymskiego z Cerkwią ruską w Rzeczypospolitej będzie zawarta na warunkach unii flo-renckiej, a więc sprawa języka liturgicznego Cerkwi unickiej była już wów-3 Zob. L. Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 1984, s. 313–314.176 Bogdan Walczakczas przesądzona). Niemniej nie można wykluczyć (tego zdania są tacy wybit-ni znawcy zagadnienia, jak André Martel, Barbara Otwinowska czy Stanisław Obirek4), że Skarga w jakiejś mierze z wewnętrznego przekonania zmienił zdanie w kwestii języka cerkiewnosłowiańskiego – zbliżająca się unia stwa-rzała w tym względzie nową jakość: dla apologety katolicyzmu czym innym musiał być cerkiewny jako język liturgiczny schizmatyków – odszczepieńców od „jedności Kościoła Bożego”, a czym innym tenże cerkiewny jako litur-giczny język współwyznawców w łonie jednego Kościoła (przypomnijmy, że już wcześniej dla Hozjusza okolicznością nobilitującą cerkiewszczyznę była właśnie liturgiczna tradycja tego języka w Kościele rzymskim)5.Jakkolwiek rzecz się miała, Piotr Skarga swoją działalnością na rzecz unii dobrze sobie zasłużył na miano „apostoła Rusi”. Mniejszą rolę w polemice międzywyznaniowej odegrało inne dzieło Skargi, Upominanie do ewangeli­ków z roku 1592. Jako hagiograf Skarga miał wielu, przeważnie bezimiennych, poprzedni-ków. Nurt hagiograficzny stanowił, jak wiadomo, jeden z najpopularniejszych i najpoczytniejszych nurtów piśmiennictwa średniowiecznego. W Polsce najstarsze żywoty świętych spisywano po łacinie (pierwszy, św. Wojciecha, powstał już na początku XI wieku). W XIII i XIV wieku powstały żywoty św. Stanisława (pióra Wincentego z Kielc), św. Jadwigi, św. Jacka Odrowąża (autorstwa Stanisława Polaka), bł. Salomei i bł. Kingi. Z wieku XV pochodzą dwa obszerne żywoty, św. Stanisława i bł. Kingi, pióra Jana Długosza. Jed-nocześnie w XIV wieku pojawiają się pierwsze próby hagiografii w języku polskim: niezachowany przekład słynnej Złotej legendy (Legenda aurea) Ja-kuba de Voragine, z którego do naszych czasów przetrwały dwa fragmenty, znane jako Pasja połocka (zabytek zniszczony w czasie ostatniej wojny) i Ży­wot św. Błażeja. Rozwój polskiego żywotopisarstwa przypada na wiek XV, który przyniósł takie znane i ważne dla historyka języka polskiego teksty jak wierszowana Legenda o św. Aleksym, legendy-pieśni o św. Dorocie, św. Kata-rzynie, św. Stanisławie, św. Janie i św. Krzysztofie. Już w pierwszych dziesię-4 Zob. A. Martel, La langue polonaise dans les pays ruthènes: Ukraine et Russie Blanche 1569–1697, Lille 1938; B. Otwinowska, Język – naród – kultura. Antecedencje i motywy re­nesansowej myśli o języku, Wrocław 1974; S. Obirek, Teologiczne podstawy pojęcia jedności w dziele ks. Piotra Skargi „O jedności Kościoła Bożego”, w: Unia brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, red. R. Łużny, F. Ziejka, A. Kępiński, Kraków 1994, s. 183–199.5 Więcej na ten temat w pracy: B. Walczak, Językowe konsekwencje unii brzeskiej. Postu­laty badawcze, w: Czterechsetlecie unii brzeskiej. Zagadnienia języka religijnego, red. Z. Lesz-czyński, Lublin 1988, s. 7–20. Zob. też B. Walczak, Unia brzeska – idea a urzeczywistnienie i skutki, w: Chrześcijański Wschód i Zachód. Formy dialogu, wzory kultury, kody pamięci, red. I. Lis-Wielgosz, W. Jóźwiak, Poznań 2012, s. 77–86.177Piotr Skarga (1536–1612) – kontrreformacyjny  polemista, hagiograf i kaznodziejacioleciach wieku XVI powstał Żywot nabożny panny Eufraksyjej i Żywot ojca Amandusa.Pierwsze drukowane pozycje nurtu hagiograficznego, utrzymane jeszcze całkowicie w tradycji średniowiecznej, to wydany w oficynie Wietora (około roku 1522, może nawet w roku 1520 – żaden egzemplarz tej edycji się nie zachował; drugie wydanie w roku 1530) Żywot św. Anny (przekład, pióra Jana z Koszyczek, łacińskiej legendy Vita sanctissimae matronae Annae) i wyda-na u Macieja Szarfenberga w 1529 roku książeczka zawierająca dwa żywoty z popularnego w średniowieczu zbioru Gesta Romanorum: św. Aleksego i św. Eustachiusza męczennika, prawdopodobnie w tłumaczeniu Jana z Koszyczek6. Hagiografia renesansowa ewoluowała z jednej strony w kierunku retorycznego panegiryku (tak już w twórczości pierwszego wczesnorenesansowego poety polsko-łacińskiego Pawła z Krosna, autora licznych, z ducha już renesanso-wych pod względem językowo-stylistycznym wersji tradycyjnych apokryfów, legend i żywotów), z drugiej zaś – w kierunku romansu duchownego, które-go najlepszym przykładem jest może Historia św. Genowefy (1595) Andrzeja Zbylitowskiego.Na fali kontrreformacji doszło do odrodzenia klasycznego żywotopisar-stwa właśnie pod piórem Piotra Skargi. Jego Żywoty świętych (1579) to abso-lutnie najpoczytniejsza książka staropolska (liczne wydania aż do oświecenia składają się na imponujący łączny nakład). I wreszcie Skarga jako kaznodzieja. W tym obszarze zasłynął jako autor Kazań sejmowych z 1597 roku (oprócz tego wyszły spod jego pióra Kaza­nia przygodne i Kazania o siedmi sakramentach). Jak już wspomniałem na wstępie, uczony jezuita jako nadworny kaznodzieja Zygmunta III rzeczywi-ście wygłaszał kazania w trakcie obrad sejmowych, jednak Kazania sejmowe nie są odtworzeniem autentycznych kazań, lecz starannie skonstruowanym, znakomitym z perspektywy retoryki traktatem politycznym. Często wznawia-ne, we fragmentach przedrukowywane w różnego rodzaju antologiach i pod-ręcznikach, są Kazania sejmowe relatywnie najpowszechniej dziś znanym dziełem Skargi.Dla historyka języka polskiego Piotr Skarga jest jednym z najlepszych (obok Stanisława Orzechowskiego, Łukasza Górnickiego i Jakuba Wujka) prozaików staropolskich, zdaniem niektórych – w ogóle najlepszym. Nie ulega wątpliwości, że wywarł widoczny wpływ na rozwój polskiego języka literac-kiego. Ograniczę się w tym względzie do dwu przykładów.6 Zob. W. Wydra, W.R. Rzepka, Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Wrocław 1984.178 Bogdan WalczakJak wiadomo, od schyłku XVI wieku (od czasu faktycznego przeniesienia stolicy Rzeczypospolitej do Warszawy) na normę języka literackiego zaczyna oddziaływać dialekt mazowiecki. Pierwszym mazowizmem (mazowiecką wła-ściwością językową), który ustalił się jako norma polskiego języka literackie-go, był przedrostek naj- w stopniu najwyższym przymiotników i przysłówków (wyparł on wcześniejszy wielkopolsko-małopolski przedrostek na- z a pochy-lonym: nalepszy, namilszy, nawiętszy itd.)7. Otóż pierwszym pisarzem zde-cydowanie preferującym wariant naj- był właśnie Skarga – Mazur z Grójca. Można więc powiedzieć, że za jego sprawą (czynnikiem rozstrzygającym była tu oczywiście poczytność jego dzieł – najpierw Żywotów świętych, a później Kazań sejmowych) w normie polskiego języka literackiego ustaliła się pierw-sza właściwość mazowiecka. I drugi przykład. W zasobie leksykalnym XVI-wiecznej polszczyzny na określenie pojęcia ‘ojczyzna’ rywalizowały ze sobą dwie nazwy: łacińskiego pochodzenia patryja i rodzima ojczyzna. Tak o tej rywalizacji pisał Łukasz Górnicki w Dworzaninie:[...] moim zdaniem lepiej uczyni, kto mówiąc o Polszcze, rzecze patryja moja, niżli ojczyzna moja, bo ojczyzna częściej sie rozumie to, co gruntu komu ociec jego zostawił [...]8.Mimo polisemii ojczyzny (która pierwotnie oznaczała to, co dziś oznacza późniejsza ojcowizna) i wbrew autorytetowi Górnickiego zwyciężyła ona osta-tecznie w rywalizacji z patryją. Z referatu wygłoszonego przez prof. Stani-sława Mikołajczaka podczas VI Interdyscyplinarnej Międzynarodowej Kon-ferencji Naukowej „Język religijny dawniej i dziś (w kontekście teologicznym i kulturowym)” wynika, że Skarga był pierwszym pisarzem, który z tej rywa-lizującej pary wybierał wyłącznie ojczyznę. Poczytność jego pism mogła być czynnikiem rozstrzygającym o zwycięstwie do dziś funkcjonującej nazwy.W XIX wieku, głównie za sprawą Adama Mickiewicza (który, poprzedzo-ny w tym względzie opiniami Ignacego Potockiego i Euzebiusza Słowackiego, w prelekcjach paryskich w Collège de France expressis verbis przypisał auto-rowi Kazań sejmowych „dar proroczy”) i Jana Matejki (który na znanym obra-7 Zob. M. Szymczak, Udział Mazowsza w kształtowaniu polskiego języka literackiego, w: Z polskich studiów slawistycznych, Seria IV: Językoznawstwo, Warszawa 1972, s. 333–338. Zob. też B. Walczak, Regionalna geneza norm współczesnej polszczyzny literackiej w ujęciu ilościowym, „Studia Językoznawcze” 2002, t. 1 (Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny), s. 399–410.8 Cyt. za: W. Taszycki, Wybór tekstów staropolskich XVI–XVIII wieku, wyd. 3, Warszawa 1969, s. 67.179Piotr Skarga (1536–1612) – kontrreformacyjny  polemista, hagiograf i kaznodziejazie wystylizował go na płomiennego patriotę i natchnionego proroka), Skarga urósł do rangi ideału kapłana-patrioty, wzoru miłości ojczyzny, której przyszły upadek przeczuł i przepowiedział wiedziony proroczym duchem. Idealizacja Skargi doszła do szczytu w publikacjach (głównie wybitnych historyków li-teratury: Stanisława Tarnowskiego i Ignacego Chrzanowskiego) związanych z trzechsetną rocznicą jego śmierci, uroczyście obchodzoną w roku 1912. Póź-niej obraz wielkiego jezuity wyraźnie się zniuansował. W późniejszej historio-grafii (m.in. pod piórem wybitnego historyka Wacława Sobieskiego) pojawił się zarzut nietolerancji (moim zdaniem ahistoryczny: tolerancyjna była Rzecz-pospolita, trudno natomiast wymagać tolerancji w jej współczesnym rozumie-niu od zwalczających się nawzajem wyznań i obrządków; gdy zaś chodzi o do-sadność języka – wyzwiska i inwektywy pod adresem przeciwników – Skarga daleko ustępował zarówno innowiercom, jak i katolikom9), a nawet współwiny za wybuch rokoszu Zebrzydowskiego. Wyważony obraz Skargi – pisarza przy-niosły dopiero prace Stanisława Windakiewicza (mistrza naukowego Romana Pollaka) i Stanisława Kota.Niezależnie od wciąż się toczącej polemiki uczonych w świadomości zbio-rowej ks. Piotr Skarga zajął – i zapewne utrzyma – poczesne miejsce w na-szym panteonie narodowym.9 Zob. np. W.R. Rzepka, Uwagi o słownictwie Jerzego Argiglobyna (Poznańczyka) z po­łowy XVI wieku, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu, Językoznawstwo” 1991, t. 13 (Onomastyka. Historia języka, Dialektologia. Księga pamiątkowa ku czci prof. dra Henryka Borka (1929–1986)), s. 487–494.

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pspsj/article/download/2002/1966

Piotr Skarga (1536–1612) – kontrreformacyjny polemista, hagiograf i kaznodzieja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Piotr Skarga (1536–1612) – kontrreformacyjny polemista, hagiograf i kaznodzieja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w