Wojciechowski, Jacek

  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

Książki w życiu najmłodszych 247
NR 20 (29) BIBLIOTEKA 2016 PL ISSN 1506-3615
JACEK WOJCIECHOWSKI
Książki w życiu najmłodszych, red. Mariola Antczak, 
Agata Walczak-Niewiadomska, Łódź: Wydawnictwo 
Uniwersytetu Łódzkiego/Warszawa: Wydawnictwo 
SBP 2015, s. 143 (Nauka – Dydaktyka – Praktyka, 
nr 160)
Z kolei ten tom jest wśród tych trzech 
warszawsko-łódzkich współproduktów 
najlepszy, zawiera bowiem mniej „kno-
tów”, jakkolwiek zachowuje niestety 
wszystkie, zgłoszone już, mankamenty 
kiepskiej roboty redakcyjnej. Ale przy-
najmniej coś z niego wynika.
Świetny jest zwłaszcza inauguracyj-
ny tekst Hanny Dymel-Trzebiatowskiej 
o podwójnym – dziecięcym oraz (ukry-
tym) dorosłym – adresacie literackich 
książek dla dzieci, zilustrowany przy-
kładem opowieści Töve Jansson o Mu-
minkach. Bo to jest w istocie oryginalny 
traktat o wielowarstwowości oraz o me-
taforyzacji literatury pięknej w ogóle, 
wysoce kompetentny i frapujący. Ujaw-
nia ogromną złożoność czytania literackiego oraz jego wielostronną 
efektywność w dziecięcym wykonaniu, a także pożytki ze wspólnych 
lektur domowych dla obu czytających stron. O tym trzeba wiedzieć.
A oto nareszcie pożyteczny tekst zagraniczny (w języku angielskim), 
którego autorem jest Murat Sayim z Uniwersytetu w Stambule. Pisze zaś 
o bogatej rozmaitości stylów odbioru literatury przez dzieci oraz o złożo-
nych – czasem korzystnych, a niekiedy negatywnych – skutkach ingerencji 
dorosłych w dziecięce praktyki lekturowe. Jak mało kto, podkreśla nieoce-
nione pożytki z fikcjonalności, którą dzieci potrafią zręcznie wmontować 
w rzeczywistość otaczającą – a także sygnalizuje kompensacyjne skutki 
248 Jacek Wojciechowski
czytania, czasowo łagodzące konfliktowy charakter egzystencji w świe-
cie dorosłych.
Sayim swoje wywody ilustruje powieścią Betonowy ogród, której auto-
rem jest Ian McEwan, ale jakoś panie redaktorki nie zadbały o to, żeby 
odniesienia (na s. 54–56) skojarzyć z jej polską wersją1. Nawet nie ma sy-
gnału, że taka istnieje. Otóż właśnie również na tym polega nieporadne 
redagowanie tej książki.
Także o potrzebie fikcji w opowieściach dla dzieci, dostrzeżonej rów-
nież w lektorskim czytaniu na rodzinny użytek, interesująco pisze Alicja 
Mazan-Mazurkiewicz, odnosząc się ilustracyjnie do serii wydawniczej 
„Kolekcja dziecka”. Otóż inaczej niż niektórzy dorośli czytelnicy oraz 
interpretatorzy, dzieci doskonale oddzielają rzeczywistość od fikcji, co 
nie przeszkadza im następnie w kreowaniu własnych wyobrażeń syn-
kretycznych. Ta wspaniała umiejętność musi być jednak rozumnie wdra-
żana i pielęgnowana, właśnie przez inspirowane a później umożliwiane 
i ułatwiane procesy czytelnicze. Jeśli tego nie ma, to z czasem tworzą się 
w świadomości dotkliwe luki mentalnościowe.
Ten pożytek oraz tę konieczność potwierdza Lidia Urbańczyk w wy-
powiedzi na temat horrorów – a dokładniej, jak to nazwała, „horrorków” – 
lokowanych w literaturze i w filmie, z przeznaczeniem dla dzieci. Któ-
re także z tym radzą sobie doskonale, kontrolując wywoływane emocje, 
ale pod warunkiem umiejętnych konstrukcji realizacyjnych. Co autorka 
roztrząsa szczegółowo, wyżej ceniąc horrorki polskie, ze względu na ich 
humorystyczne zabarwienie dystansujące, w przeciwieństwie do zagra-
nicznych, które często nadmiernie epatują grozą oraz eskalują strach. No 
bo straszyć trzeba umiejętnie. Przy zachowaniu odpowiednich proporcji 
nastrojowych to są narzędzia, które – obok przyjemności czytania – ge-
nerują również reakcje kompensacyjne, więc odfiltrowanie niepokojów, 
których dostarcza bieżąca codzienność. Skoro bowiem jedne postrachy są 
na niby, no to może pozostałe też…
Szereg pożytecznych uwag do poglądów na wczesną naukę czytania 
dopisuje Janina Karoń, kojarząc wdrażanie do czytania z rozwojem kom-
petencji werbalnych oraz myślowych. Jakkolwiek tekstowy balans po-
między koncepcjami Piageta i Wygotskiego nie zawsze jest bezkolizyjny. 
Natomiast nie po raz pierwszy pojawia się krytyczna ocena czytelniczego 
przygotowania w przedszkolu (u nas bardzo iluzorycznego) i w pierw-
szych klasach szkoły podstawowej. Bo zresztą krytyka współczesnych 
systemów i reguł edukacji w ogóle nasila się ostatnimi laty bardzo2.
 1 I. McEwan, Betonowy ogród, przeł. M. Obarski, Kraków: Znak 2008. 
 2 Zob. np. G. Thomas, Education, Oxford: Oxford University Press 2013.
Książki w życiu najmłodszych 249
Ani praktykowana metodologia nauczania, ani spisy lektur (w Polsce 
tych samych od lat) nie dają żadnej gwarancji, że w życiu osób tak właśnie 
wyedukowanych czytanie stanie się kiedyś biegłe oraz użyteczne. Więcej 
w tym zakresie zależy od starań domowych, ale to zupełnie inna sprawa. 
Nie powinien więc dziwić późniejszy, częsty rozbrat z czytaniem, a na-
wet rozległe zjawisko wtórnego analfabetyzmu. Czemu nie zapobiegną 
żadne doraźne projekty ani spontaniczne akcje.
Z tym że próbując odnieść się do konkretów, autorka przywołuje (i to 
ze słyszenia!) badania IKiCz BN, w złudnym przekonaniu, że sygnalizują 
one stan czytelnictwa w całej populacji Polski, a to nieprawda: trzeba 
przeczytać, co tam rzeczywiście napisano. Takich błędów nie wolno po-
pełniać w publikacjach o naukowym zacięciu i to należało na etapie re-
dakcji tomu skorygować.
O inicjatywie darmowego wyposażania w książki rodzin nowo naro-
dzonych dzieci, z ogólną aprobatą pisze zaś Michał Zając, informując, 
jak to wygląda w Polsce oraz w innych krajach, oraz sygnalizując niejakie 
wątpliwości, a także różnice w postępowaniu. Niekiedy mianowicie ma 
miejsce dostarczanie automatyczne, a czasem na zamówienie – bo zresz-
tą nie wszyscy rodzice sobie tego życzą. Raz zaopatruje się tylko nowo-
rodków, a gdzie indziej bywa, że także później – w kontynuacji. Koszty 
ponosi się ze środków centralnych albo lokalnych, lub (rzadko) z pozapu-
blicznych. Przekazanie książek odbywa się już to w szpitalu, bądź później 
przez pielęgniarki, względnie za pośrednictwem bibliotek publicznych. 
W grę zaś wchodzą książki dobierane spośród istniejących, ale zdarza się 
niekiedy, że są specjalnie „inspirowane” i wydawane właśnie dla dzie-
ci najmniejszych. Tak czy inaczej, idea jest znakomita i bywa na świecie 
wdrażana coraz szerzej.
W tym tomie jednak – to tyle dobrego. Nie udał się bowiem Wandzie 
Matras-Mastalerz tekst o niektórych (źle i tendencyjnie dobranych) funk-
cjach książek dla małych dzieci. Nie dosyć, że niezbyt klarownie napisa-
ny, to jeszcze nadmiernie eksponujący tylko jedno, biblioterapeutyczne 
zadanie, do czego w żadnym wypadku nie można sprowadzać funkcji 
kompensacyjnej. Mam w ogóle wątpliwości, czy określenie „terapia” jest 
tu rzeczywiście uprawnione. Takie wprawdzie są główne zainteresowa-
nia samej autorki, ale tego ujęcia nie można stosować w odniesieniu do 
całego funkcjonowania piśmiennictwa dla dzieci, a tak to wygląda. W tym 
ogólnym rozumowaniu tzw. bajkoterapia – jako pojęcie szczegółowe – 
ma na dodatek bardzo mizerną podbudowę naukową (o ile w ogóle ma), 
toteż traktowanie jej w kategoriach psychokorekty uzasadnia się dosyć 
kiepsko. Być może więc należałoby nad tym popracować przede wszyst-
kim koncepcyjnie? Trudno to wykluczyć, lecz jednak nie w taki sposób.
250 Jacek Wojciechowski
Jeszcze bardziej w ogólnikach tonie wypowiedź Agaty Walczak-Nie-
wiadomskiej na temat – skądinąd newralgiczny i ważny – udziału ojców 
w czytelniczym przysposobieniu dzieci, w szczególności synów. Poza 
chaotycznym przywołaniem wyrywkowych sygnałów zagranicznych nie 
wynika z tego nic. Zaś relacja Sylwii Borowik o muzealnym programie, 
nastawionym na młodzież, jest nadmiernie detalicznym opisem jednost-
kowego przedsięwzięcia – interesującego zapewne, ale w takiej referencji 
nie nadaje się do publikacji. Zwłaszcza w tym tomie, gdzie w tytule zapo-
wiedziano wszak, że ma być o najmłodszych oraz o książkach.
Jednak szczytowym nieporozumieniem było włączenie do książki an-
glojęzycznego, multiautorskiego tekstu z Turcji, relacjonującego badania, 
których… (jeszcze?) nie zrealizowano! Nie dosyć, że trudno zrozumieć, 
o co mogło chodzić, to jeszcze jakość wywodu i referencji jest żadna. Kto 
coś takiego zakwalifikował do druku, chyba nie wiedział, co czyni.


Polish

Książki w życiu najmłodszych, red. Mariola Antczak, Agata Walczak-Niewiadomska

Biblioteka

Książki w życiu najmłodszych 247NR 20 (29) BIBLIOTEKA 2016 PL ISSN 1506-3615JACEK WOJCIECHOWSKIKsiążki w życiu najmłodszych, red. Mariola Antczak, Agata Walczak-Niewiadomska, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego/Warszawa: Wydawnictwo SBP 2015, s. 143 (Nauka – Dydaktyka – Praktyka, nr 160)Z kolei ten tom jest wśród tych trzech warszawsko-łódzkich współproduktów najlepszy, zawiera bowiem mniej „kno-tów”, jakkolwiek zachowuje niestety wszystkie, zgłoszone już, mankamenty kiepskiej roboty redakcyjnej. Ale przy-najmniej coś z niego wynika.Świetny jest zwłaszcza inauguracyj-ny tekst Hanny Dymel-Trzebiatowskiej o podwójnym – dziecięcym oraz (ukry-tym) dorosłym – adresacie literackich książek dla dzieci, zilustrowany przy-kładem opowieści Töve Jansson o Mu-minkach. Bo to jest w istocie oryginalny traktat o wielowarstwowości oraz o me-taforyzacji literatury pięknej w ogóle, wysoce kompetentny i frapujący. Ujaw-nia ogromną złożoność czytania literackiego oraz jego wielostronną efektywność w dziecięcym wykonaniu, a także pożytki ze wspólnych lektur domowych dla obu czytających stron. O tym trzeba wiedzieć.A oto nareszcie pożyteczny tekst zagraniczny (w języku angielskim), którego autorem jest Murat Sayim z Uniwersytetu w Stambule. Pisze zaś o bogatej rozmaitości stylów odbioru literatury przez dzieci oraz o złożo-nych – czasem korzystnych, a niekiedy negatywnych – skutkach ingerencji dorosłych w dziecięce praktyki lekturowe. Jak mało kto, podkreśla nieoce-nione pożytki z fikcjonalności, którą dzieci potrafią zręcznie wmontować w rzeczywistość otaczającą – a także sygnalizuje kompensacyjne skutki 248 Jacek Wojciechowskiczytania, czasowo łagodzące konfliktowy charakter egzystencji w świe-cie dorosłych.Sayim swoje wywody ilustruje powieścią Betonowy ogród, której auto-rem jest Ian McEwan, ale jakoś panie redaktorki nie zadbały o to, żeby odniesienia (na s. 54–56) skojarzyć z jej polską wersją1. Nawet nie ma sy-gnału, że taka istnieje. Otóż właśnie również na tym polega nieporadne redagowanie tej książki.Także o potrzebie fikcji w opowieściach dla dzieci, dostrzeżonej rów-nież w lektorskim czytaniu na rodzinny użytek, interesująco pisze Alicja Mazan-Mazurkiewicz, odnosząc się ilustracyjnie do serii wydawniczej „Kolekcja dziecka”. Otóż inaczej niż niektórzy dorośli czytelnicy oraz interpretatorzy, dzieci doskonale oddzielają rzeczywistość od fikcji, co nie przeszkadza im następnie w kreowaniu własnych wyobrażeń syn-kretycznych. Ta wspaniała umiejętność musi być jednak rozumnie wdra-żana i pielęgnowana, właśnie przez inspirowane a później umożliwiane i ułatwiane procesy czytelnicze. Jeśli tego nie ma, to z czasem tworzą się w świadomości dotkliwe luki mentalnościowe.Ten pożytek oraz tę konieczność potwierdza Lidia Urbańczyk w wy-powiedzi na temat horrorów – a dokładniej, jak to nazwała, „horrorków” – lokowanych w literaturze i w filmie, z przeznaczeniem dla dzieci. Któ-re także z tym radzą sobie doskonale, kontrolując wywoływane emocje, ale pod warunkiem umiejętnych konstrukcji realizacyjnych. Co autorka roztrząsa szczegółowo, wyżej ceniąc horrorki polskie, ze względu na ich humorystyczne zabarwienie dystansujące, w przeciwieństwie do zagra-nicznych, które często nadmiernie epatują grozą oraz eskalują strach. No bo straszyć trzeba umiejętnie. Przy zachowaniu odpowiednich proporcji nastrojowych to są narzędzia, które – obok przyjemności czytania – ge-nerują również reakcje kompensacyjne, więc odfiltrowanie niepokojów, których dostarcza bieżąca codzienność. Skoro bowiem jedne postrachy są na niby, no to może pozostałe też…Szereg pożytecznych uwag do poglądów na wczesną naukę czytania dopisuje Janina Karoń, kojarząc wdrażanie do czytania z rozwojem kom-petencji werbalnych oraz myślowych. Jakkolwiek tekstowy balans po-między koncepcjami Piageta i Wygotskiego nie zawsze jest bezkolizyjny. Natomiast nie po raz pierwszy pojawia się krytyczna ocena czytelniczego przygotowania w przedszkolu (u nas bardzo iluzorycznego) i w pierw-szych klasach szkoły podstawowej. Bo zresztą krytyka współczesnych systemów i reguł edukacji w ogóle nasila się ostatnimi laty bardzo2. 1 I. McEwan, Betonowy ogród, przeł. M. Obarski, Kraków: Znak 2008.  2 Zob. np. G. Thomas, Education, Oxford: Oxford University Press 2013.Książki w życiu najmłodszych 249Ani praktykowana metodologia nauczania, ani spisy lektur (w Polsce tych samych od lat) nie dają żadnej gwarancji, że w życiu osób tak właśnie wyedukowanych czytanie stanie się kiedyś biegłe oraz użyteczne. Więcej w tym zakresie zależy od starań domowych, ale to zupełnie inna sprawa. Nie powinien więc dziwić późniejszy, częsty rozbrat z czytaniem, a na-wet rozległe zjawisko wtórnego analfabetyzmu. Czemu nie zapobiegną żadne doraźne projekty ani spontaniczne akcje.Z tym że próbując odnieść się do konkretów, autorka przywołuje (i to ze słyszenia!) badania IKiCz BN, w złudnym przekonaniu, że sygnalizują one stan czytelnictwa w całej populacji Polski, a to nieprawda: trzeba przeczytać, co tam rzeczywiście napisano. Takich błędów nie wolno po-pełniać w publikacjach o naukowym zacięciu i to należało na etapie re-dakcji tomu skorygować.O inicjatywie darmowego wyposażania w książki rodzin nowo naro-dzonych dzieci, z ogólną aprobatą pisze zaś Michał Zając, informując, jak to wygląda w Polsce oraz w innych krajach, oraz sygnalizując niejakie wątpliwości, a także różnice w postępowaniu. Niekiedy mianowicie ma miejsce dostarczanie automatyczne, a czasem na zamówienie – bo zresz-tą nie wszyscy rodzice sobie tego życzą. Raz zaopatruje się tylko nowo-rodków, a gdzie indziej bywa, że także później – w kontynuacji. Koszty ponosi się ze środków centralnych albo lokalnych, lub (rzadko) z pozapu-blicznych. Przekazanie książek odbywa się już to w szpitalu, bądź później przez pielęgniarki, względnie za pośrednictwem bibliotek publicznych. W grę zaś wchodzą książki dobierane spośród istniejących, ale zdarza się niekiedy, że są specjalnie „inspirowane” i wydawane właśnie dla dzie-ci najmniejszych. Tak czy inaczej, idea jest znakomita i bywa na świecie wdrażana coraz szerzej.W tym tomie jednak – to tyle dobrego. Nie udał się bowiem Wandzie Matras-Mastalerz tekst o niektórych (źle i tendencyjnie dobranych) funk-cjach książek dla małych dzieci. Nie dosyć, że niezbyt klarownie napisa-ny, to jeszcze nadmiernie eksponujący tylko jedno, biblioterapeutyczne zadanie, do czego w żadnym wypadku nie można sprowadzać funkcji kompensacyjnej. Mam w ogóle wątpliwości, czy określenie „terapia” jest tu rzeczywiście uprawnione. Takie wprawdzie są główne zainteresowa-nia samej autorki, ale tego ujęcia nie można stosować w odniesieniu do całego funkcjonowania piśmiennictwa dla dzieci, a tak to wygląda. W tym ogólnym rozumowaniu tzw. bajkoterapia – jako pojęcie szczegółowe – ma na dodatek bardzo mizerną podbudowę naukową (o ile w ogóle ma), toteż traktowanie jej w kategoriach psychokorekty uzasadnia się dosyć kiepsko. Być może więc należałoby nad tym popracować przede wszyst-kim koncepcyjnie? Trudno to wykluczyć, lecz jednak nie w taki sposób.250 Jacek WojciechowskiJeszcze bardziej w ogólnikach tonie wypowiedź Agaty Walczak-Nie-wiadomskiej na temat – skądinąd newralgiczny i ważny – udziału ojców w czytelniczym przysposobieniu dzieci, w szczególności synów. Poza chaotycznym przywołaniem wyrywkowych sygnałów zagranicznych nie wynika z tego nic. Zaś relacja Sylwii Borowik o muzealnym programie, nastawionym na młodzież, jest nadmiernie detalicznym opisem jednost-kowego przedsięwzięcia – interesującego zapewne, ale w takiej referencji nie nadaje się do publikacji. Zwłaszcza w tym tomie, gdzie w tytule zapo-wiedziano wszak, że ma być o najmłodszych oraz o książkach.Jednak szczytowym nieporozumieniem było włączenie do książki an-glojęzycznego, multiautorskiego tekstu z Turcji, relacjonującego badania, których… (jeszcze?) nie zrealizowano! Nie dosyć, że trudno zrozumieć, o co mogło chodzić, to jeszcze jakość wywodu i referencji jest żadna. Kto coś takiego zakwalifikował do druku, chyba nie wiedział, co czyni.

Name not available