Cetiner, Selim

Çetiner, Selim

Turkish

Sabanci University Research Database

DİSİPLİN Konu Başlığı110 Mayıs 2012GDO YASAĞINE GETİRİYOR?NE GÖTÜRÜYOR?Geçenlerde usta kalemlerimizden bir tanesi “Hem ortaçağdan kurtulmak isteyip, hem de tutarlı bir akılcılığa ve “tabulara karşı çıkmaya” kızmak, hâlâ daha en temel çelişkimiz” diyerek Biyogüvenlik Kanunu ile içine düştüğümüz yaman çelişkiyi de açıklıyordu aslında.Hatırlarsanız tarlasera’daki geçen yazımda Biyogüvenlik Kanunu sonucu fiilen ortaya çıkan GDO yasağının neler getirdiğini anlatmaya çalışmıştım. Özetle, bu Kanun ve Yönetmelikleri ile:• Türkiye’de GD hayvan ve bitkilerin yetiştirilmesinin yasaklandığını,• Genetiği Değiştirilmiş ürünlerin bebek mamalarında kullanımının yasak-landığını,• Yem ve gıda amaçlı kulanım için yurtdışından ithalatın izne tabi oldu-ğunu,2111Mayıs 2012• Gelişmiş hiçbir ülkede görülmemiş hapis ve para ce-zaları öngördüğünü,• Uluslararası mevzuatla uyumsuz olmasının da bir-çok belirsizlikleri beraberinde getirdiğini yazmıştım.Bu defa da kısaca neler götürdüğünü anlatmaya çalı-şacağım. Diğer bir ifadeyle, aslında biyogüvenlikle ilgili gereksinimleri karşılamayan ancak yasaklarla bu işi çöz-meye kalkan Biyogüvenlik Kanunu uygulamalarının ilk Yönetmeliğin yürürlüğe sokulduğu Ekim 2009’dan bu yana geçen 2 yıl içerisinde Türkiye tarım ve gıda sektörü üzerinde oluşturduğu ekonomik kayıpları özetleyeceğim.Bu yasakçı zihniyet ile hazırlanan Kanun’un uluslararası biyogüvenlik mevzuatı ile uyumlu olmadığını, bizzat ken-di içinde çelişkiler barındırdığını ve ayrıca Kanun’un uy-gulanması için çıkarılan yönetmeliklerin de Kanun ile çe-liştiğini defalarca dile getirdim. Biyogüvenlik Kanunu ve Yönetmeliklerin yanında Biyogüvenlik Kurulu’nun karar alma süreçlerinin de yasal ve bilimsel dayanaktan yoksun olduğunu da çeşitli vesilelerle anlatmaya çalışıyorum.Geçenlerde usta kalemlerimizden bir tanesi “Hem or-taçağdan kurtulmak isteyip, hem de tutarlı bir akılcılığa ve “tabulara karşı çıkmaya” kızmak, hâlâ daha en temel çelişkimiz” diyerek Biyogüvenlik Kanunu ile içine düştü-ğümüz yaman çelişkiyi de açıklıyordu aslında.Bir taraftan GDO ekimini yasaklıyoruz, öte taraftan GDO ürünlerini ithal ediyoruz. Bir taraftan bebek mamasında kullanmayı yasaklıyoruz, öte yandan hayvan yemi olarak kullanmayı serbest bırakıyoruz. Doğal olarak anneler, “Ya bu GDO’larla beslenen hayvanların sütünü benim bebeğim içerse ne olur?” diye soruyor. Bir taraftan bi-zim Biyogüvenlik Kanunu’muz AB’den ileri diyoruz öte yandan bilimsel risk analizlerini yapacak veriler olmadan GDO’lara ithal izni veriyoruz ya da vermiyoruz. Yani tipik, trajikomik bir Türkiye hikâyesi…Burada belki de vurgulanması gereken hususların ba-şında her hangi bir bilimsel dayanak ortaya konmaksı-zın Türkiye’de genetiği değiştirilmiş ürünlerin yetiştiril-mesinin yasaklanması gelmektedir. Karar vericilerimizin tamamen duyguları ve kişisel tercihleri doğrultusunda koydukları bu yasak tarımda iddialı olan ülkelerde pek görülmüyor. Hele Türkiye gibi tarımsal üretimiyle dün-yada 7. sırada olduğuyla övünen bir ülkenin, modern bi-yoteknolojinin sunduğu imkânları reddederek çiftçilerini dünyadaki diğer çiftçilerle nasıl rekabet edebilir kılacağı önemli bir soru.Aslında, meslek odaları ve bakanlık bürokratları dâhil tarımla ilgili kişilerin önemli bir kısmının modern biyo-teknoloji ya da GDO karşıtı oldukları bir sır değil. Baştan beri devekuşu titizliği ile bilimsel gerçekleri ve dünyada meydana gelen gelişmeleri görmezden gelen bu kesim kendilerini rekabetçi konuma getirebilecek bir teknolojiyi ıskaladıklarının farkında değiller.Örneğin, 2001-2003 yılları arasında Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nde yapılan ikinci ürün mısır tarla denemelerinde Bt mısır (yani biyoteknoloji ürünü bö-ceklere dayanıklı mısır) konvansiyonel hibrit mısır çeşi-dine göre ortalama yüzde 41 verim artışı sağlanmıştır . Bu sonuçlar, sınırlı alanlarda yapılan denemeler olmakla beraber, bir-iki kişinin tercih ve menfaatleri gereği karar vericilerden özenle saklanmıştır. Aslında, bu denemelerin çiftçi koşullarına özdeş daha geniş alanlarda yapılması ve alınacak sonuçlara göre GDO’larla ilgili hüküm verilmesi çok daha yararlı olacak, böylece GDO’ların çiftçi açısın-dan avantajları olup olmadığı, çevre açısından da mısır yetiştiriciliğinden kullanılan pestisitlerin kullanımını azal-tıp azaltmayacağı, hedef dışı organizmalar üzerinde nasıl bir etki yaptığı herkes tarafından açık ve net biçimde gö-rülebilecekti. Bu raporun önemli bulgularından bir tanesi de ikinci ürün mısır ekiminde Bt mısırın kullanılması ha-linde çiftçinin hektara 550 dolar daha fazla kazanç elde edecek olmasıdır. Çukurova bölgesinde ikinci ürün mısır ekim alanının 2003 yılında yaklaşık 125 bin hektar oldu-ğu göz önünde bulundurulursa, GDO ekim yasağının ne-den olduğu ekonomik kayıp kolayca hesap edilebilir. Bu bağlamda, ikinci ürün mısır yetiştiriciliğinde yüksek pes-tisit giderlerine rağmen pestisit uygulamalarının etkin kontrol sağlayamaması nedeniyle Çukurova’daki ikinci ürün mısır alanlarının 2009’da 40 bin hektara düştüğünü de hatırlatmak isterim.Her ne ise, Biyogüvenlik Kanunu ile GD ürünlerin çiftçiler tarafından ekiminin yasaklanmasının getirdiği ekonomik kayıpları bir yana bırakıp, şimdi de ithali izne tabi GD ürünlerin Türkiye’deki ithalatçı ve kullanıcı konumdaki tarım ve gıda sektörleri üzerindeki ekonomik etkilerine bir bakalım.Önceki yazımda da belirttiğim üzere Türkiye’deki fiili GDO yasağı 26 Ekim 2009 tarihli Yönetmelikle ansızın başlatılmış ancak bundan olumsuz etkilenen sektörden Prof. Dr. Selim ÇetinerSabancı ÜniversitesiMühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesiselim.cetiner@tarlasera.com1 Transgenik Bt. Mısır Sonuç Raporu (2001-2003), Adana Zirai Mücadele Enstitüsü, Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü, 2004.DİSİPLİN Konu Başlığı112 Mayıs 2012gelen talep doğrultusunda alınan geçici tedbir ve erte-lemelerle ithalat şu veya bu şekilde sürdürülmüştür. Ar-dından 26 Eylül 2010 tarihinde yürürlüğe giren Biyogü-venlik Kanunu çerçevesinde oluşturulan yedisi bürokrat dokuz kişiden oluşan Biyogüvenlik Kurulu da ithal için yapılan başvuruları değerlendirerek bir kısım GDO’ların ithaline yem amaçlı kullanım için izin vermiştir.Çeşitli vesilelerle dile getirdiğim üzere yasal ve bilimsel dayanaktan yoksun bulunan bu izinlere rağmen uygu-lamadaki yanlışlıklar ve gıda olarak GD ürünlerinin itha-line izin verilmemiş olması bu ürünleri kullanan sektör nezdinde 2011 yılı sonu itibariyle 800 milyon dolardan fazla bir ekonomik kayba neden olmuştur.Uygulamadaki yanlışlıkların başında verilen izinlerin sa-dece yem amaçlı olması, gıda amaçlı ithal ve kullanım için izin verilmemiş olması gelmektedir. Tekrar hatır-latmakta yarar var üyesi olmak için başvuruda bulun-duğumuz ve kanunlarımızı uyumlu hale getirmeye söz verdiğimiz Avrupa Birliği (AB) ülkeleri halen 47 genetiği değiştirilmiş ürünün gıda ve yem amaçlı tüketimine izin vermiş bulunuyor; dünya genelinde ticarete konu ürün-lerde ise bu rakam 56.Bizim Biyogüvenlik Kurulu ise 2011 sonu itibariyle 3 adet GD soya ile 13 adet GD mısırın sadece yem amaçlı ithaline izin vermişti; son olarak 3 mısır çeşidine daha yem amaçlı izin verilmiş, 6 mısır çeşidine ise izin ve-rilmediği açıklanmıştı. Buradan bizim Biyogüvenlik Kurulu’nun Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi-EFSA’dan daha titiz davrandığı ve halkımızın sağlığını daha faz-la koruduğu izlenimine kapılmanız mümkün. Ancak, bu konuda benim hâlâ bazı çekincelerim var: Risk ana-lizi yapmak için gerekli bilimsel araştırma sonuçlarını içeren dosyalar gen sahipleri tarafından Biyogüvenlik Kurulu’na verilmemiş olmasına rağmen izinler nasıl ve-riliyor? Yine aynı şekilde izin verilmeyen ürünlere hangi bilimsel veriler ışığında izin verilmiyor? Anlayacağınız, Türkiye’deki GDO onay sistemi, diğer ülkelerdekilerin (AB, İsviçre, Norveç, Japonya, ABD, Kanada, Avustralya, Brezilya, Arjantin vs) çoğundan belirgin ölçüde daha ya-vaş olmakla kalmayıp aynı zamanda GDO’lara hem yem, hem gıda amaçlı kullanım için birlikte onay vermeyen, şeffaflıktan ve geçerli bilimsel dayanaktan uzaktır.Hadi bunları bir tarafa bırakalım. Pekâlâ, ithal sırasında acaba GDO analizi için hangi “event” dediğimiz genetiği değiştirilmiş ürünlere bakılıyor? İzin verilmiş olanlara mı izin verilmemiş olanlara mı? Ben size söyleyeyim: İzin verilmiş olanlara bakılıyor; izin verilmemiş olanlara de-ğil.Zaten Ekim 2009’dan beri söylediğim gibi bu Kanun ve Yönetmelikler işte bunun için GDO ithalini fiilen yasaklıyor ancak ne bu mevzuatı yazanların ne de uy-gulayanların bundan haberi yok. Diğer bir anlatım ile eğer gümrüklerde ithal için alınan örnekler gerçekten tüm GDO “event”leri açısından test edilirse Türkiye’ye 1 gram dahi yem hammaddesi giremeyecektir.İlk GDO yönetmeliğinin çıktığı Ekim 2009 ile Aralık 2011 sonu itibariyle ithalatta yaşanan sıkıntıların neden oldu-ğu ekonomik kayıpların değerlendirildiği Rapor , ithal hammadde temin eden ve kullanan sektör temsilcileriy-le yüz yüze yapılan görüşmeleri esas alarak hazırlanmış-tır. Çizelge 1’den de görülebileceği üzere bu sıkıntıların maliyeti 835,3-841,8 milyon dolar mertebesindedir. En fazla olumsuz etkilenen sektörlerin başında da tavukçu-luk gelmektedir.Maliyet TipiKısa dönemdeki maliyetler (Ekim-Kasım 2009) – soya ve türevlerinin fiyat artışıTutulan ek stokların maliyeti (soya ve türevleri)İthalatta GDO analiziDemuraj (geminin analizler için limanda beklemesi) bedelleriYerli mısırın fiyat artışıGıda amaçlı kullanımda soya yağının ikamesiMısır yağının ikamesiGıda amaçlı kullanımda sertifikalı GDO’suz ürünlere ödenen fiyat primiSoya proteini türevleri ve lesitinin ikâmesiKedi-köpek maması hammaddelerinde fiyat artışıKanatlı ve yumurta sektörlerinde soya ve türevlerine erişim imkânının kal-maması: Ek yem maliyetleri ve üretim kayıpları (2009 sonu/ 2010 başı)ToplamNot: İlave stok maliyetleri – Parantez içindeki rakamlar bağlı sermayeyi gösterir.2 http://www.pgeconomics.co.uk/page/32/t%C3%BCrkiye%E2%80%99nin-biyog%C3%BCvenlik-yasas%C4%B1-tar%C4%B1msal-g%C4%B1da-zincirinde-%C3%B6nemli-bir-ekonomik-zarara-neden-oluyor-Çizelge 1: Ekim 2009-2011 sonu arasında Türkiye’deki gıda-tarım zincirinin maruz kaldığı maliyetler özeti 2Milyon $ 48,047,7 (477)0,7 ilâ 5,847,0417,073,743,533,013,2 ilâ 14,68,5103,0835.3 ilâ 841,8 (1,312,3 ilâ 1,318,8)113Mayıs 2012Rapor ’un işaret ettiği konulardan birisi de GDO içermeyen hammadde için özellikle gıda sektörü-nün yönelmiş olduğu alternatif tedarikçi ülkeler ne-deniyle GDO ürünleri ihraç eden ABD, Brezilya ve Arjantin gibi ülkelerin Dünya Ticaret Örgütü nez-dinde Türkiye aleyhinde yapacakları şikâyet ya da dava açma sonucu ortaya çıkacak tazminat mikta-rıdır. Yapılan analizlere göre Ekim 2009 sonrası üç yıllık dönem için tazminat ya da misilleme mahiye-tindeki taleplerin 1,1 milyar doları aşabileceği gö-rülmektedir.Yine yukarıda işaret ettiğim GDO mevzuatının uygu-lanmasındaki boşluk ya da sıkıntıların devam etmesi halinde Türkiye’deki tarım-gıda sektörü tarafından karşılanması gereken maliyet de artmaya devam edecek ve muhtemelen yıllık 0,7 ilâ 1 milyar merte-besinde olacaktır.Türkiye’deki gıda ve içecek sektörü genelindeki net kârlılık düzeyi ile karşılaştırıldığında, GDO mevzuatı-nın bugüne dek yarattığı yaklaşık 840 milyon dolarlık ek maliyet yükü, sektörün toplam kârlılığının yüzde 33 ilâ 50’sine denk düşmektedir. GDO mevzuatının gıda ve içecek sektörü içindeki birkaç alt sektörü de etkilediği (mesela hayvan yemi, et üretimi, sıvı ve katı yağlar, şekerleme) hesaba katıldığında, bu ek mali-yetler söz konusu sektörlerde toplam net kârlılığın daha da büyük bir yüzdesine tekabül edecektir.Düşük kârla çalışmak zorunda kalan (veya zarara giren) işletmelerin bu durumu sonsuza kadar sürdürmele-ri düşünülemez. Dolayısıyla, GDO mevzuatının kârlılık üzerindeki olumsuz etkilerinin, bazı işletmelerin zarar etmektense etkilenen alt sektörlerden çıkması ve/veya işi bırakması sonucunda Türkiye’deki tarım-gıda sektö-rünün yarattığı gelir ve istihdam miktarında da gerile-meye yol açması beklenebilir. Bu açıdan en fazla risk altında olan işletmeler küçük ve orta ölçekli olanlardır ki sektör ağırlıklı olarak bunlardan oluşmaktadır.Bu arada, tüketicilere sunulan ürün yelpazesinde daral-ma ve tüketici fiyatları ile enflasyonun artması ihtimal-leri de göz ardı edilmemelidir.Sonuç olarak, ciddi ekonomik kayıplara neden olan Bi-yogüvenlik mevzuatının bilimsel esaslara göre çalışan ve uluslararası normları dikkate alan bir sisteme ka-vuşturulması gerekmektedir. Türkiye’nin AB ile gümrük birliği içinde olduğu ve tam üyelik müzakerelerini sür-dürdüğü gerçeğinden hareketle, AB’de uygulanan GDO onay sisteminin Türkiye’de de aynen benimsenmesi, en azından taşıdığı sakıncaları defalarca dile getirdiğimiz mevcut mevzuatın düzeltilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.Bir taraftan GDO ekimini yasaklıyoruz, öte taraftan GDO ürünlerini ithal ediyoruz. Bir taraftan bebek mamasında kullanmayı yasaklıyoruz, öte yandan hayvan yemi olarak kullanmayı serbest bırakıyoruz. Doğal olarak anneler, “Ya bu GDO’larla beslenen hayvanların sütünü benim bebeğim içerse ne olur?” diye soruyor. Yani tipik, trajikomik bir Türkiye hikâyesi…

GDO yasağı ne getiriyor? ne götürüyor? 2

DİSİPLİN Konu Başlığı94 Nisan 2012GDO YASAĞINE GETİRİYOR?NE GÖTÜRÜYOR?Dünyadaki tüm biyogüvenlik yasalarının amacı modern GDO’ları ve ürünlerini yasaklamak değil, bu teknolojinin kullanımını bilimsel esaslar çerçevesinde düzenlemektir. Bizde ise başından beri “…yassak hemşerim!” mantığı ile hareket edildiği için, “kaş yapalım derken göz çıkarılmış” ancak bunun tarımsal üretim ile gıda sektörleri üzerindeki olumsuz etkileri göz ardı edilmiş ve edilmeye devam etmektedir.Aslında bu yazı tarlasera’nın Eylül 2010 sayısında çıkan “Biyogüvenlik Ka-nunu Ne Getiriyor? Ne Götürüyor?” başlıklı yazının ardından geçen bir buçuk yılın bir tür muhasebesi olarak da algılanabilir. Nitekim o yazıda, Biyogüvenlik Kanunu’nun aslında biyogüvenlikle ilgili gerekleri yerine getirmediğini, bıra-kın AB müktesebatıyla uyumlu olmayı, dünyada eşi benzeri olmayan, bizzat 95Nisan 2012kendi içerisinde çelişkileri barındıran bir kanun olduğu-nu yazmıştım.İlk yazıda anlatmaya çalıştığım üzere dünyadaki tüm bi-yogüvenlik yasalarının amacı modern biyoteknoloji yön-temleriyle elde edilmiş organizmaların ya da bu organiz-malardan elde edilmiş ürünlerin insan sağlığı ve çevre açısından olası olumsuz etkilerini bilimsel esaslara göre belirleyerek bu olumsuzluklara engel olmaktır. Yani amaç GDO’ları ve ürünlerini yasaklamak değil, bu teknolojinin kullanımını bilimsel esaslar çerçevesinde düzenlemektir.Bizde ise başından beri “…yassak hemşerim!” mantığı ile hareket edildiği için, bu yasağın ne getirip ne götüreceği hesaplanmadan yasal düzenlemeler yapılmış, diğer bir anlatımla “kaş yapalım derken göz çıkarılmış” ancak bu-nun tarımsal üretim ile gıda sektörleri üzerindeki olum-suz etkileri göz ardı edilmiş ve edilmeye devam etmek-tedir.GDO yasağını Biyogüvenlik Kanunu’nun uygulamaya girdiği 26 Eylül 2010 tarihiyle sınırlamak doğru olmaz. İlk yasak aslında, 26 Ekim 2009 tarihinde ansızın Res-mi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe sokulan “Gıda ve Yem Amaçlı Genetik Yapısı Değiştirilmiş Organizmalar ve Ürünlerin İthalatı, İşlenmesi, İhracatı, Kontrol ve De-netimine Dair Yönetmelik” ile getirilmiştir. Her ne kadar, GDO karşıtı tüm gruplar ve köşe yazarları o tarihlerde “…hükümet GDO ithaline izin verdi…” gibi yaygara kopardı-larsa da aslında o yönetmelik ile yapılan/yapılmaya çalı-şılan GDO’ların ithalini yasaklamaktı. Nitekim Bakanlığın 27 Ekim 2009 tarihli basın duyurusunun yanında gerek Tarım Bakanlığı yetkililerinin beyanatları gerekse yönet-melikle getirilen koşullar nedeniyle GDO ithalatının bı-çak gibi kesilmesi bu yasağın somut kanıtlarıydı. Henüz Biyogüvenlik Kanunu çıkarılmadan böyle bir yö-netmelik çıkarılması hukuken de tartışmalıydı. Nitekim Danıştay 20 Kasım’da yönetmeliğin 11. ve 20. madde-lerinin yürütmesine durdurdu. Bunun ardından Bakan-lığın yürütmeyi durdurmaya karşı yaptığı itirazı bu kez aynı Danıştay haklı buldu. Hukukçu olmadığımız için bu kararları yorumlamak durumda değilim. Ancak, ortao-kul yurttaşlık bilgisi dersi alan herkes, Kanundan önce yönetmelik çıkarılmasının biraz garip olduğunu görebilir sanırım.Gariplikler bununla sınırlı kalsa neyse. Bakınız, Tarım Bakanlığı 2 Kasım 2009 tarihinde GDO analizi yapıla-cak 27 ürünün ismini açıklıyor; yine aynı gün 4 Tarım İl Müdürlüğü’ne analiz laboratuvarı kurun diye talimat gönderiyor. Değerleri okuyucular, dikkatiniz çekmek is-terim ki kurulması istenen kamp çadırı değil! GDO analiz laboratuvarı!GDO analiz laboratuvarı için uygun koşullara sahip bir laboratuvar mekanına (hatta analizlerin hassasiyetini sağlayabilecek birden fazla mekana), çoğu yurt dışından ithal edilecek alet-ekipmana, kimyasallara ve test kitle-rine, en önemlisi de bu konuda eğitilmiş insan gücüne gereksinim bulunduğunu hatırlatmak isterim. Yerimiz kalırsa bu konudaki sıkıntıların değerlendirmesini bila-hare yapacağım.GDO analizi yapılması talimatı verilen 27 ürün de hayli enteresan; bu listeyi hazırlayanların GDO’lar konusun-da nasıl bir eğitim almış oldukları ya da bu listeyi hangi kriterlere göre hazırladıkları da diğer önemli bir soru! Dünyanın hiç bir ülkesinde piyasada bulunmayan ürün-ler, GDO analizine tabi tutulmak üzere listeye konulmuş. Nasıl olduysa, Bakanlık yetkilileri 9 Kasım’da analiz la-boratuarlarını yetersiz olduğunu fark edip 27 ürünü 9’a indiren yeni bir talimat gönderdi!Tabii GDO analizi yapılmak üzere gemiyle gelen ürün-lerin ne şekilde örneklendiği kısmını untmamak gerekir. Eğer yüzde 0.9 eşik değeri belirlediyseniz 30 bin tonluk gemiden almanız gereken örnek sayısı Türkiye’deki tüm analiz laboratuvarlarının altından kalkabileceğinin üze-rinde! Amacınız gerçekten analiz yapmaksa tabii! Şunun da hatırlanmasında yarar var her yıl Türkiye’ye ithal edi-len soya ve türevleri 1.5 milyon ton mertebesinde, bun-ların hepsi de GDO üreten ülkelerden geliyor.Komedinin devamı da var: Bakanlık 20 Kasım 2009’da, yani yönetmeliğin yayımlanmasının ardından daha 1 ay geçmeden ani bir kararla, 26 Ekim’den önce “kontrol belgesi” almış bulunan ve “AB kriterlerine uygun” olan GDO’ların 1 Mart 2010’a kadar ithalini serbest bıraktı. “Göç gide gide düzelir” mantığı ile çıkarılan GDO yö-netmeliğinin daha mürekkebi kurumadan 3-4 kez değiş-tirildiğini ve bazı maddelerinin de Danıştay tarafından birkaç kez iptal edildiğini unutmayınız lütfen.Şimdiye kadar anlattıklarımdan, bu Yönetmelik ile GDO ithalatının neden de facto ya da fiilen yasaklanmış ol-duğunu söylediğimi görmüşsünüzdür umarım. Ama ben yine de hem bu ilk Yönetmelikle, hem de bunun ardın-Prof. Dr. Selim ÇetinerSabancı ÜniversitesiMühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesiselim.cetiner@tarlasera.comDİSİPLİN Konu Başlığı96 Nisan 2012dan 26 Mart 2010 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanan ve 26 Eylül 2010 tarihinde yürürlüğe giren Biyogüvenlik Kanunu ve bunu esas alan uygulamaya yönelik diğer Yö-netmelik ve talimatların neler getirdiğini özetle hatırlat-mak istiyorum.Öncelikle, bu kanunu hazırlayanlar insan yaşamının GDO’larca tehdit edildiği varsayımından hareket etmiş-lerdir. Yani, Thomas Hobbes’ın Leviathan’ı bir kez daha korku siyasetiyle amaçlarına ulaşmak isteyen bürokratlarımı-zın rehberi olmuştur.Nitekim Kanunla kurulmuş bu-lunan Biyogüvenlik Kurulu, 7’si bürokrat 9 kişiden oluşmakta ve GDO ithal izinleri bu kurul ta-rafından verilmektedir. Biyogü-venlik Kurulu izinleri için gerek duyulduğunda görüş alınması öngörülen “bilimsel komite”lerin kimlerden oluştuğu ise kamuoyu ile paylaşılmamaktadır. Bununla beraber, gerek kanunda gerekse yönetmelikte kullanılan tanımlar altına imza atmış olduğumuz uluslararası an-laşmalardaki ve AB mevzuatındaki tanımlardan önemli ölçüde farklılık göstermekte, dolayısı ile uygulamaları farklı yorumlara açık hale getirmektedir.Keza, başvuru sahibinin “ithalatçı veya gen sahibi” ola-rak tanımlanması, hem belirsizlik hem de uygulanamaz bir durum ortaya koymakla beraber kanununa ters bir uygulamayla ithal izni verilmesi gibi “absürd” bir uygula-ma getirmiştir. Diğer bir anlatımla, şimdiye kadar verilen izinler için ne ithalatçı ne de gen sahibi başvuruda bu-lunmuştur.Hâlbuki başta AB ülkeleri olmak üzere tüm gelişmiş ül-kelerde GDO’ların üretimi ile gıda ve yem amaçlı tüketil-mek üzere ithali için başvuruyu gen sahibi yapar. Bunun, nedeni de gayet açıktır: Gerekli izin verildikten sonra piyasaya sürülen GDOların izlenmesi ve ortaya herhan-gi bir sorun çıktığı zaman bununla ilgili acil tedbirlerin alınması gen sahibinin yükümlüğü altındadır.Bunun yanında, başvuru sahibinden istenen teknik bil-giler gerek Cartagena Biyogüvenlik Protokolü gerekse ilgili AB tüzüğünden farklı daha doğrusu karşılanamaz nitelikte olup, bu mevzuatı hazırlayanların konunun tek-nik boyutlarına da vakıf olmadıklarını göstermektedir. Bu nedenle, şimdiye kadar verilen ithal izinleri yasal ve bilimsel dayanaktan yoksun olarak verilmiş olmaktadır.Biyogüvenlikle ilgili mevzuatın en sıkı olduğu ülkelerin-de dahi bebek mamalarında GDO kullanımının yasaklan-ması söz konusu değildir. Bu yasağı getirenlerin, konuya biyogüvenlik çerçevesinden değil duygusal ve kişisel tercihlerle yaklaştıklarını göstermektedir.Şimdiye kadar gördüğümüz, AB mevzuatıyla çelişki-li diğer bir uygulama da şimdiye kadar izin verilen GD ürünlere sadece yem amaçlı kullanım için izin verilmiş olmasıdır. Halbuki AB’de “Amflora” patatesi hariç tüm GD ürünlerine gıda ve yem amaçlı izin verilmiştir. Bunun nedeni de insan sağlığı için risk taşıyabilecek ürünlerin köpek maması yapımında bile kullanılamayacağı gerçeğidir.Bizdeki traji-komik uygulama-lardan birisi de yüzde 0.9 eşik değeri üzerinde GDO içeren ürünlerin etiketlenmesi zorunlu-luğudur. Aslında, bu Biyogüven-lik Kanunu’nun AB mevzuatıyla uyumlu az sayıdaki maddesin-den biridir. Ne var ki, gıdalarda GDO kullanımına izin verilme-diği için bu tüketiciler için pek bir anlam ifade etmemektedir. Görünen o ki şimdiye kadar, GDO’ların sadece hayvan yemi olarak kullanılmasına izin verildiğine göre etiket-leme zorunluluğu da sadece okur-yazar hayvanlarımıza yönelik bir anlam taşımaktadır!Kanunla transgenik hayvan ve bitki üretiminin yasak-lanmış olması da bilimsel gerçeklerden uzak bu yakla-şımın Türkiye’deki çiftçilerin bu teknolojiye erişimini en-gelleyerek dünya ile rekabetlerini zora sokmaktadır. Bu ürünlerin üretilmesini yasaklanmış olması, bu konuda yürütülen transgenik bitki geliştirme araştırmalarını da anlamsız ve gereksiz hale getirmektedir.Tabii tekrar hatırlatmakta yarar var: Biyogüvenlik Ka-nunu dünyanın hiçbir gelişmiş ülkesinde olmayan ağır para cezalarının yanında, 5-12 yıl arasında değişen hapis cezaları getiriyor. Bu sadece, GDO ithal eden ticaret er-babı ile sınırlı değil. Üniversitelerdeki araştırmacılar da bu yasaklardan ve ağır cezalardan nasiplenmiş durum-da. Biyogüvenlik Kanunu gereği, yetkili mercilerden izin almadan hali hazırda araştırma yapan çoğu araştırmacı-lar, aynı şekilde Kanundaki tanımlamalara göre GDO ve ürünü kapsamına giren organizma ve enzimlerle çalışan araştırmacılar da aslında kanun dışı faaliyet gösterir ko-numa düşmüş bulunuyor.Bu yazıda, sizlere Biyogüvenlik Kanununu, daha doğrusu yasaklarının neler getirdiğini anlatmaya çalıştım. Bundan sonraki yazıda ise bu kanun ve uygulamalarının neler götürdüğünü, yani biyogüvenlik ile ilgili mevzuatla ge-len yasaklamaların ekonomik olarak neler götürdüğünü rakamsal verilerle anlatacağım.Öncelikle, bu kanunu hazırlayanlar insan yaşamının GDO’larca tehdit edildiği varsayımından hareket etmişlerdir. Yani, Thomas Hobbes’ın Leviathan’ı bir kez daha korku siyasetiyle amaçlarına ulaşmak isteyen bürokratlarımızın rehberi olmuştur.

GDO yasağı ne getiriyor? ne götürüyor? 1

http://research.sabanciuniv.edu/20597/1/GDO_Yasa%C4%9F%C4%B1_Ne_Geiriyor_Ne_G%C3%B6t%C3%BCr%C3%BCyor_2.pdf

GDO yasağı ne getiriyor? ne götürüyor? 2

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Sabanci University Research Database

Sabanci University Research Database