Jasina, Łukasz

Electronic Eastern European National University Institutional Repository

Волинь і волиняни у Другій світовій війні: збірник наукових праць 
 716 
13. Сергійчук В. Депортація поляків з Галичини в Польщу в 1944–1946 рр. / В. Сергійчук // Українсько-
польські відносини в Галичині в ХХ ст. : матеріали Наук.-практ. конф. (21–22 листоп. 1996 р.) / ред. 
М Лесюк. – Івано-Франківськ, 1997.   
14. Чапуга С. ОУН-УПА в польсько-українських відносинах у роки Другої світової війни / С. Чапуга // 
Українсько-польські відносини в Галичині в ХХ ст. : матеріали Наук.-практ. конф. (21−22 листоп. 
1996 р.) / ред. М. Лесюк. – Івано-Франківськ, 1997.   
15. Шаповал Ю. Польсько-українські взаємини під час Другої світової війни: потенціал взаєморозуміння і 
баланс ненависті / Ю. Шаповал // Сучасність. – 2004. – № 7−8.   
16. Гайдай О. Диверсійна та терористична діяльність Армії Крайової (1939–1944 рр.) / О. Гайдай, В. Хакас // 
Мандрівець. – 1996. – № 4−5.   
17. Буцько О. Українсько-польське переселення 1944–1946 рр. / О. Буцько // Істор. журн. – 2005. – № 2. 
18. Цепенда І. Є. Вибрані проблеми українсько-польського протистояння 1943–1947 рр. в оцінках сучас-
них польських істориків / І. Є. Цепенда // Наук. пр. Кам’янець-Поділ. держ. пед. ун-ту. Сер. : Істор. 
науки. – Кам’янець-Подільський, 2001. – Т. 7. 
19. Сливка Ю. Українсько-польське протистояння періоду Другої світової війни: витоки та наслідки / 
Ю. Сливка. – Львів, 2003. 
20. Марущенко О. Основні тенденції сучасної вітчизняної історіографії Другої світової війни / О. Мару-
щенко // Україна в Другій світовій війні: погляд з ХХІ ст. : у 2-х кн. Кн. І. – К., 2011.   
21. Литвин В. Тисяча років сусідства і взаємодії / В. Литвин. – К., 2000. 
22. Зашкільняк Л. Україна і Польща в ХХ столітті: від конфліктів до порозуміння / Л. Зашкільняк // Наук. 
зап. Нац. ун-ту «Острозька академія». Сер. : Істор. науки. – Острог, 2003. 
23. Макарчук В. Державно-територіальний статус західноукраїнських земель у період Другої світової 
війни (1939–1945 рр.). Історико-правове дослідження / В. Макарчук. – К., 2007. – 516 с. 
 
 
 
Łukasz Jasina 
Nieudane pojednanie. Film, Wołyń i Chełmszczyzna 
Historia wymyka się nam bardzo łatwo. Niezwykle często ta nauka egzystuje równiez na dwóch 
całkowicie skontrastowanych ze sobą biegunach: naukowości i popularnej pamięci. 
Kwestie kontrowersyjne dla dziejów stosunków polsko-ukraińskich − zostały juz dość dawno wyjaś-
nione. Już przed 1989 rokiem − Polacy i Ukraińcy mierzyli się ze swoimi hańbami − czego przykładem jest 
chocby emigracyjny dialog Jerzego Giedroycia i Bohdana Osadczuka. Minione dwie dekady to z kolei 
ożywiony dialog wielu ośrodków krajowych: konferencji, monografii i spotkań. Próbowaliśmy budować 
polsko-ukraińskie pojednanie według wzorców pojednania polsko-niemieckiego. Trwający od kilku lat 
kryzys pojednania historycznego obydwu narodów okazał się jednak byc dowodem na to że zbliżenia nie da 
sie zadekretować. Uściski rąk: Aleksandra Kwaśniewskiego i Leonida Kuczmy czy Lecha Kaczyńskiego i 
Wiktora Juszczenki nie miały tak naprawdę przełożenia na myslenie zwykłych ludzi. Przedstawiciele elit 
(zazwyczaj ci sami) głosili entuzjastyczną wizję relacji Polski i Ukrainy. Przyszła bolesna weryfikacja − 
publiczne formułowanie oskarżeń wobec strony ukraińskiej jest teraz w modzie. Miejsce podtrzymywanych 
jeszcze przez Lecha Kaczyńskiego mitów o wzajemnym wybaczeniu − zajmuje mit ukraińskiego nacjona-
lizmu w stylu Jana Gerharda. Bywa inaczej − najpopularniejszy film jesieni 2010 roku w Polskich kinach − 
«Bitwa Warszawska» Jerzego Hoffmana» − przywołuje in extenso − Marka Bezruczkę i rolę dowodzonych 
przez niego ukraińskich oddziałów w czasie obrony Zamościa i Bitwy pod Komarowem. Nie jest to zresztą 
nic zaskakującego w wypadku tego reżysera − jakże niesłusznie atakowano Hoffmana za «Ogniem i 
Mieczem». Pokazani w jego filmie historycznie bohaterowie tacy jak: Bohdan Chmielnicki czy Jeremi 
Wiśniowiecki byli ludźmi wielowymiarowymi. Hoffmanowska umiejętność pokazywania relacji poslko-
ukraiński pogłebił późniejszy o kilka lat dokument opowiadający o dziejach Ukrainy. Polak uzywający 
metodologii Hruszewskiego do opowiadania historycznych zwycięstw i klęsk wschodniego sąsiada − to coś 
czego nie było. 
Od początku w polsko-ukraińskim pojednaniu grała fałszywa nuta. Nie podporządkowali się jej jedynie 
historycy. Grzegorz Motyka czy Ihor Iljuszyn a także dziesiątki innych badaczy zajmowali sie tym co 
                                                          
© Jasina Ł., 2012 
РОЗДІЛ ІХ. Джерелознавство та історіографія 
 717 
najważniejsze − analiza dziejów. Inną sprawa jest to że rezultaty ich prac do szerszej świadomości sie nie 
przebiły. Brakuje nam niestety powaznych badań socjologicznych na ten temat. Debaty ostatnich dwóch lat 
udowodniły takze jedno: polsko-ukraińskie pojednanie realizowane było przede wszystkim przez elity 
obydwu narodów. Dyskusje te jednak nie przedostały sie po za ich środowisko. 
Film to «Biblia papuerum». Mówi o sprawach waznych − językiem prostym. Film buduje porozu-
mienie bądź też nienawiść między narodami (w zależności od intencji twórców). Nawet w ponurych latach 
sześćdziesiątych, kiedy to zdarzało się w Polsce propagować nienawiść do Ukraińców, niejako w zastępstwie 
niemożliwej do okazania niechęci do Rosjan, a symbolem Ukrainy stawał się gigantyczny «tryzub» na 
okładce kolejnych wydań «Łun w Bieszczadach», polska elita odnajdywała drogę do wschodnich sąsiadów 
poprzez kulturę. Wiersze Dmytra Pawłyczki były u nas czytane, filmy Jurija Ilienki i Siergieja Paradżanowa 
– oglądane. W Kijowie odwdzięczano się zresztą tym samym, ceniąc zwłaszcza obrazy Andrzeja Wajdy i 
Krzysztofa Zanussiego.  
Fabuł opowiadających o stosunkach polsko-ukraińskich nie pojawiło się zbyt wiele w ciągu ostatnich 
dwudziestu lat. Dokumentów jest więcej − w niniejszym tekście spróbuję sie odnieść do dwóch. Są one na 
swój sposób odbiciem stosunku Polaków do Ukraińców a także kolejnych rocznic wzajemnych konfliktów. 
Wyprodukowany przez «Telewizję Polską» film «Było sobie miasteczko» w rezyserii Tadeusza Arciucha i 
Marcina Wojciechowskiego opowiada o Kisielinie − wiosce na Wołyniu gdzie ukraińscy nacjonalisci 
wymordowali jej polskich mieszkańców. Film drugi to z kolei telewizyjna produkcja o Sahryniu − której 
premiere odnotować moglismy na antenie «TVP Info» we wrzesniu 2010 roku. Pierwszy z filmów repre-
zentował linię narracyjną zapoczątkowaną wołyńskimi obchodami z 2003 roku − drugi jej obecną wersję. 
«Było sobie miasteczko» to film obiektywny i ciekawy. Kisielin − swoisty symbol tragedii Polaków na 
Wołyniu (o czym wie każdy kto mieszkał na Ziemi Hrubieszowskiej − pełnej uciekinierów z Wołynia) 
opisany został poprzez pryzmat osobistej narracji znanego kompozytora − Krzesimira Dębskiego. Film ten 
skupia sie na tragedii Polaków ale nie ma w nim nienawiści do Ukraińców jako narodu. Są tu i wspomnienia 
i relacje historyków. To film reprezentujący zasady wypracowane przez klasyczną polską szkołę dokumentu. 
Wrześniowa emisja filmu o Sahryniu − miała byc może związek z planowanym spotkaniem Prezy-
dentów Polski i Ukrainy w OStrówkach (na Wołyniu) i w Sahryniu. Spotkanie −symbol pojednania głow 
obu państw nad grobami pomordowanych to pomysł nienowy − odbywały sie one wszak już  Porycku, 
Pawłokomie czy Lwowie. Spotkanie na Wołyniu i Hrubieszowszczyźnie nie może dojść do skutku już do 
dłuższego czasu. Lokalne środki masowego przekazu od kilku miesięcy przypominały tez inną kartę 
stosunków polsko-ukraińskich − symbolizowana przez ekhumacje zwłok pomordowanych Polaków w 
okolicach Włodzimierza Wołyńskiego 
O samej masakrze w Sahryniu − film mówi stosunkowo niewiele. Jest to raczej zbiór relacji polskich 
mieszkańców okolic Sahrynia o stosunkach polsko-ukraińskich w czasie wojny. Film ilustrowany jest przy 
tym fragmentami z polskich dokumentów fabularyzowanych opowiadających o wysiedleniach z Zamoj-
szczyzny i Powstaniu Zamojskim. 
Starsi mieszkańcy Sahrynia mówią  o tym jak wyglądały ich relacje z «prawosławnymi» sasiadami oraz 
o przyczynach konfliktu. Nie doszłoby do niego bez niemieckiej, zewnetrznej interwencji. 
Film «TVP Info» jest przede wszystkim filmem o cierpieniu Polaków zamieszkujących tą ziemię. To 
oni sa ofiarami wysiedleń i ukraińskich kolaborantów. Na cierpienie Ukrainców zabrakło w nim miejsca. 
Brakuje w nim takze jakże ważnego głosu ekspertów i historyków W filmie tym nie ma miejsca na 
pojednanie.  Polska wersja historii jest  w nim słuszna. Polskie ofiary wykrzykują w niej swój ból. 
I choć przewijaja sie w nim nazwiska głownych aktorów dramatu: Zenona Jachymka «Wiktora», 
Stanisława Basaja «Rysia» a nawet Myrosława Onyszkiewycza «Oresta» − niewiele dowiadujemy sie o 
całościowym kontekście zdarzeń. 
Polacy chcą mówic o swojej tragedii a ich wersja nie wykazuje zbliżenia z tym co mówić chca 
Ukraińcy. Nie jest to zresztą jedynie przypadek Polski. W popularnej pamieci obydwu narodów (na 
Ukrainie dochodzi do tego jeszcze wewnetrzny konflikt o politykę historyczną) nie nastepuje zbliżenie. W 
polsko-ukraińskich stosunkach nastepuje regres − przynajmniej w sferze mówienia o historii. Gdy chodzę 
po ulicy Bandery w Łucku czy ulicy Stanisława Basaja w Hrubieszowie − wiem że jest nam dobrze ze 
swoimi bohaterami i wersjami historii.Na zrozumienie innych − nie mamy ochoty. 


Nieudane pojednanie. Film, Wołyń i Chełmszczyzna

http://esnuir.eenu.edu.ua/bitstream/123456789/9013/1/jasina.pdf

Nieudane pojednanie. Film, Wołyń i Chełmszczyzna

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Electronic Eastern European National University Institutional Repository