Cetiner, Selim

Çetiner, Selim

Turkish

Sabanci University Research Database

Biyogüvenlik en genel anlamıyla, modern biyoteknolojinin insan sağ-lığı ve çevreye zarar vermeden uygulanmasını sağlamak için alınma-sı gereken politik ve işlevsel önlemlerin tümü olarak tanımlanabilir.tarlasera’nın Ekim sayısında biyoçeşitliliğin ne olduğunu anlatmış, biyoçeşitliliğin sadece Türkiye için değil tüm insanlık için ne kadar önemli olduğunu vurgulamıştım. Türkiye’nin Rio Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, sulak alanların korunması için Uluslararası Ramsar ant-laşması gibi yasal bağlayıcılığı olan sözleşmelere imza koyduğu hal-de 1950’lerden beri tarla kazanmak amacıyla göl ve sulak alanları ku-ruttuğunu, son yıllarda hemen her akarsuya bir hidroelektrik santral yapmanın ise bu katliamın son aşaması olduğunu yazmıştım.Bir taraftan koruyacağım diye sözleşme imzalayıp öte taraftan biyolo-jik çeşitliliğin tahribine göz yumulması gibi bir çifte standart, Biyogü-venlik Kanunu ile de gözler önüne serildi. Biyogüvenlik Kanunu üze-rindeki düşüncelerimi ve bu Kanun’un Türkiye’deki modern biyotek-noloji araştırmalarını neden olumsuz etkileyip Türkiye’yi ilelebet ya-bancı tohum firmalarına mahkûm kılacağını tarlasera’nın daha ön-ceki sayılarında yazmıştım. Bu yazıda bazıları için sıkıcı olsa da, ilgile-nen okuyucular için dünyada biyogüvenlik düzenlemelerine yol açan gelişmeleri kısaca özetlemeye çalışacağım.Çok değil bundan yaklaşık 40 sene önce bilimciler genetik mühen-disliği yöntemleri ile mikro organizmalara, bitki ve hayvan hücreleri-ne gen aktararak arzu edilen özellikleri değiştirip iyileştirebilecekleri-ni ve bunun klasik ıslah yöntemlerine göre çok daha hassas ve çabuk yapılabileceğini ortaya koydular. Bunun hemen ardından bu buluşu BİYOGÜVENLİK NEDİR? NE DEĞİLDİR?Biyogüvenlik Protokolü’nü imzalayan ülkeler 2003 yılından beri yaklaşık iki yılda bir toplanarak, Protokol’ün işleyişini, üye ülkelerin protokol gereklerine uyumunu ve öne çıkan konuları tartışıyorlar. Ben de bu toplantılara gözlemci sıfatıyla katılıyorum. Son olarak Japonya’nın Nagoya kentinde yapılan toplantılardaki izlenimlerimi sizlerle paylaşıyorum89Şubat 2011yapan bilimcilerden Paul Berg ve arkadaşları 1974 yılın-da “Nature” ve “Science” dergilerine mektup yazarak, bu yeni teknolojinin güvenlik ve etik yönleri ortaya konula-na kadar bir yıllık bir moratoryum istemişlerdir. Bu amaç-la 24-27 Şubat 1975 tarihinde Asilomar, Kaliforniya’da dü-zenlenen konferansta bir araya gelen bilimciler bu tekno-loji ürünlerinin tek tek ele alınıp değerlendirilmesini, üze-rinde çalışılan organizmaların risk gruplarına ayrılmasını, otoregülasyonun yararlı olacağını beyan etmişlerdir. Bu konferanstan yaklaşık 1 yıl sonra Amerikan Sağlık Ensti-tüsü (NIH) genetik mühendisliği çalışmalarını düzenleyen kuralları hazırlayarak Haziran 1976 yayımladı. Buna göre NIH tarafından parasal destek sağlanan araştırmalarda bu kurallara uyma zorunluluğu getirildi, diğer araştırmacılar da bu kuralları gönüllü olarak benimsediler. O yıllarda çe-şitli çevrelerden yükselen daha sıkı kural getirme taleple-ri de itibar görmedi.Yani gerek dünyada gerekse ülkemizde biyoteknoloji kar-şıtlarının iddia ettikleri gibi genetik mühendisliği çalış-maları başıboş değildir. Üzerinde çalışılan organizmala-rın risk gruplarına göre belirli kurallar çerçevesinde yürü-tülmektedir. Ve en önemlisi bu kurallar, daha çalışmaların başladığı ilk yıllarda bilimcilerin kendi kendilerini kontrol etme talepleriyle ortaya çıkmış ve uygulanmaya konul-muştur. Teknoloji karşıtlarının mesnetsiz riskler ileri süre-rek daha sıkı kurallar istemesi olsa olsa bilimsel ve tekno-lojik gelişmeleri geciktirecektir.Aynı yıllarda, İngiltere’de ve Avrupa Komisyonu’nda ge-netik mühendisliği çalışmalarının güvenliğine ilişkin çeşit-li raporlar hazırlanmış, nihayet çok sıkı bir direktif yerine 82/472 no’lu Konsey tavsiyesi ile bir düzenlemeye gidil-miştir. Burada ülkelerin bu tür araştırmaları kayıt altına al-ması ve elde edilecek yeni bilgiler ışığında kuralların yeni-den düzenlenmesi gibi pragmatik bir yol benimsenmiştir. Bu süreçte yani bir taraftan araştırmalar ve tartışmalar de-vam ederken, konunun uluslararası teknik bir sorun ola-rak ele alınması Türkiye’nin de üyesi olduğu OECD tara-fından gerçekleştirilmiş ve buradaki teknik çalışmalar so-nucu 1986 yılında “Mavi Kitap” olarak da bilinen “Recom-binant DNA Safety Considerations” dokümanı yayımlan-mıştır. Kitaptaki ana mesaj ise teknoloji karşıtlarının ho-şuna gitmeyecek türden “yeniden bileşen DNA organiz-maların kullanımına yönelik ayrı bir regülasyon yapılması için bilimsel neden bulunmamaktadır”. Bununla beraber, Mavi Kitap bugüne kadar yapılan tüm biyogüvenlik dü-zenlemelerinin temelini oluşturmaktadır.Nitekim ABD’de Başkan’ın direktifiyle bilim insanlarından oluşan bir komisyon oluşturulmuş ve bu komisyonun ha-zırladığı “Biyoteknolojiyi Düzenleyici Eşgüdüm Çerçeve-si” başlıklı doküman Haziran 1986’da resmi gazetede ya-yımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu düzenlemeye göre ge-netiği değiştirilmiş organizmaların insan sağlığı ve çev-re üzerinde oluşturabilecekleri risklerin değerlendirilme-si ve idaresi Tarım Bakanlığı (USDA), Gıda ve İlaç İdaresi (FDA) ve Çevre Koruma Kurumu (EPA) tarafından kuruluş kanunlarında bildirilen görevler çerçevesinde eşgüdüm sağlanarak yapılacaktır. Bu satırların yazarı doktora eği-timi sırasında, bu komisyonun koordinasyonu ile görevli olan bölüm başkanından biyogüvenlik dersi almış olma-nın ayrıcalığını yaşamıştır.AB ülkeleri ise biyoteknoloji ürünlerinin düzenlenmesi için yeni bir mevzuat hazırlama yoluna gitmişlerdir. Buna göre uzun tartışmalardan sonra genetiği değiştirilmiş or-ganizmaların kısıtlı kullanımını düzenleyen EC 90/219 ve GDO’ların çevreye kasıtlı salımıyla ilgili olarak da EC90/220 no’lu direktifler yürürlüğe girmiştir. Daha son-ra AB tarafından hem bunlar üzerinde değişiklik yapılmış hem de bir dizi tüzük daha hazırlanmıştır. AB mükteseba-tı Türkiye’yi yakından ilgilendirdiğinden bunlar başka bir makalede enine boyuna değerlendirilecektir. Burada ilk defa Atlantik ayrımı, yani ABD ile AB ülkeleri-nin modern biyoteknoloji ürünlerine farklı yaklaşımı or-taya çıkmaya başlamıştır. Çok kısaca ifade etmek gerekir-se ABD son ürüne, AB ise o ürünün elde edildiği tekniğe bakmayı tercih etmektedir. Yani bir ürünün nasıl yapıldı-ğı değil ne olduğu, insan ve çevre sağlığını nasıl etkileye-ceği ABD’de ön plana konurken, AB kuralları genetik mü-hendisliği ile elde edilen ürünleri ayrı bir değerlendirme-ye tâbi tutmaktadır.Bu gelişmeleri izleyen yıllarda biyoteknoloji ve biyogü-venlik üzerindeki uluslararası tartışmalar OECD’den Bir-leşmiş Milletler düzeyine taşınmıştır. Rio de Janeiro’da 1992 yılında toplanan Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkın-ma Konferansı, Rio Deklerasyonu ile birlikte günümüzde Prof. Dr. Selim ÇetinerSabancı ÜniversitesiMühendislik ve Doğa Bilimleri FakültesiDİSİPLİN Konu Başlığı90 Şubat 2011Gündem 21 denilen kapsamlı yol haritasını da ortaya çı-karmıştır. Toplam 40 bölümden oluşan belge, 21. yüzyıl-da hem çevrenin korunması hem de sürdürülebilir kalkın-ma hedeflerine ulaşmak için yapılması gerekenleri listeler.Gündem 21’in “Modern biyoteknolojinin çevreyle uyumlu idaresi” başlıklı 16. Bölümü iki önemli hu-susa işaret eder:1) Biyoteknoloji, sürdürülebilir gıda, yem ve lif üretimi-ne, su sıkıntısının karşılanmasına, sağlık hizmetleri ve çevrenin korunmasına önemli katkılarda bulunabilir;2) Modern genetik modifikasyon ve biyogüvenlik konu-larındaki deneyim azlığı nedeniyle risk değerlendirme ve idaresi konularında uluslararası kabul gören ilkele-rin geliştirilip uygulanmasına gereksinim bulunmaktadır.Biyoteknolojinin herkes için yararlanılabilir olması ve güvenli kullanımını için 16. Bölüm uluslararası eylem ve iş birliği yol haritasını da verir.Gündem 21’deki bu iki kavram, yani biyoteknolojinin gelişmekte olan ülkelerin de erişimine sunulması ile risk belirleme ve idaresiyle ilgili uluslararası iş birliği konula-rı 1992 tarihli Biyolojik Çeşitlilik Antlaşması’na da yan-sımıştır. Türkiye dahil 190’ın üzerinde ülkenin imzala-mış bulunduğu bu sözleşme: biyolojik çeşitliliğin ko-runmasını, bileşenlerinin sürdürülebilir kullanımını ve gen kaynaklarından elde edilecek yararların adil ve eşit şekilde paylaşılmasını amaçlamaktadır. Biyoçeşitlilik Sözleşmesi’nin 8. ve 19. maddeleri biyoteknoloji ve bi-yogüvenlikle ilgilidir.“Biyoçeşitliliğin yerinde (in situ) korunması” başlıklı 8. maddenin g. bendi, üye ülkelerin Ulusal Biyogüvenlik Sistemi kurmalarını ve işletmelerini zorunlu tutmakta-dır: “Biyolojik çeşitliliğin korunmasını ve sürdürülebilir kullanılmasının da olumsuz çevresel etki yapma olasılı-ğı bulunan canlı genetiği değiştirilmiş organizmalarla il-gili düzenlenmesi, idare edilmesi ve kontrolü için gerek-li araçları oluştur veya sürdür.”“Biyoteknolojinin kullanımı ve yararlarının paylaşımı” başlıklı 19. maddenin ilk paragrafı, sözleşmeye imza koymuş bulunan ülkelerin özellikle de genetik kaynak-ların önemli bir bölümüne ev sahipliği yapan gelişmekte olan ülkelerin diğer üye ülkelerle birlikte biyoteknolojik araştırmaları geliştirmek ve bu araştırmalara dahil olmak için gerekli önlemleri almasını istemektedir. İkinci parag-raf ise teknolojiyi geliştiren ülkelerin, özellikle gelişmek-te olan ülkelerin gen kaynaklarından elde edilen biyo-teknoloji ürünlerine adil ve eşit biçimde erişebilmelerini sağlamak için her türlü önlemi almalarını öngörmekte-dir. Bu maddenin üçüncü paragrafı da biyoteknoloji ürü-nü canlı organizmaların ülkeler arası transferi, kullanı-mının da olası olumsuz etkileri önleyecek bir protokol oluşturmayı teklif etmektedir.Böyle bir protokolün oluşturulması kararı üye ülke-ler tarafından 1995’te Jakarta’da yapılan Üye Ülke-ler Konferansı’nda alınmış, 1996 başlayan görüşmeler 2000 yılında Cartagena Biyogüvenlik Protokolü’nü or-taya çıkarmıştır. Türkiye dahil 150 kadar ülkenin imzala-dığı Protokol 11 Eylül 2003 tarihinde yürürlüğe girmiş-tir. Protokol’ün genelde amacı “...insan sağlığı üzerindeki riskler göz önünde bulundurularak ve özellikle sınır ötesi hareketler üzerinde odaklanarak, biyolojik çeşitliliğin ko-runması ve sürdürülebilir kullanımı üzerinde olumsuz et-kilere sahip olabilecek ve modern biyoteknoloji kullanı-larak elde edilmiş olan değiştirilmiş canlı organizmaların güvenli taşınması, muamelesi ve kullanımı alanında ye-terli bir koruma düzeyinin sağlanmasına katkıda bulun-maktır.”Bu amaca ulaşabilmek için Protokol’ün bir dizi işlevi-ni şöyle özetleyebiliriz:1) Henüz kendi biyogüvenlik düzenlemesi olmayan ülke-lere yaşayan canlı organizmaların ithali için yasal dayanak ve yöntem sunmak;2) Ulusal biyogüvenlik mevzuatı oluşturulurken tanımlar, talep edilen bilgiler, risk değerlendirme esasları ve yön-temleri, gizli bilginin korunması gibi konularda uluslara-rası kabul görmüş ilkeler üzerinde uyum sağlamak;3) Biyogüvenlik takas mekanizması sayesinde biyogüven-lik ile ilgili bilgilerin uluslararası paylaşımını sağlamak.Biyogüvenlik Protokolü’nün detaylarına girerek siz oku-yucuları daha fazla sıkmak istemiyorum. Protokol’ü imza-layan ülkeler 2003 yılından beri yaklaşık iki yılda bir top-lanarak (Meeting of the Parties ya da MOP), protoko-lün işleyişini, üye ülkelerin protokol gereklerine uyumu-nu ve öne çıkan konuları tartışıyorlar. Ben de biyotekno-loji ve biyogüvenlik alanında çalışan uluslararası bir grup bilimciyle birlikte bu toplantılara gözlemci sıfatıyla katı-lıyorum. Son olarak Japonya’nın Nagoya kentinde yapı-lan MOP5’teki izlenimlerimi özetleyerek yazıya son ver-mek istiyorum.Toplantıya 150 kadar üye ülkenin çoğundan delegeler ile çoğu çevreci birçok STK temsilcileri ve ABD, Arjantin, Ka-nada gibi biyoteknoloji üreticisi olup da Protokol’ü im-zalamamış olan üye temsilcileri de gözlemci sıfatıyla ka-tılıyorlar. Tabii bir de Protokol’ün sekretaryasını yürü-ten Birleşmiş Milletler personeli, mütercimler ve hatta BM’nin kendi polisleri. Yani binlerce insan 1 hafta boyun-ca Japonya’da bir toplantı merkezinde bir araya geliyor.Delegelerin ve sekretaryayı oluşturanların çoğu avukat veya bürokrat, tartışılan ve üzerinde karar verilen konular 91Şubat 2011ise biyoteknoloji ve biyoteknoloji ürünlerinin olası riskle-ri. Konuşma önceliği doğal olarak ülke delegelerinde, biz bilim insanları ve gözlemciler tartışmalardan vakit kaldı-ğı taktirde söz alabiliyor, o da oturumu yöneten başkanın tercihine kalmış.Örneğin, Risk Değerlendirmesi ve Risk İdaresi Teknik Uz-man Grubu (AHTEC) raporu tartışılırken hazırlanması önerilen el kitabının bilimsel değerlendirmeden mi, uz-man değerlendirmesinden mi yoksa sadece değerlendir-meden mi geçmesi gerektiği, konudan pek de anlama-yan avukat ve bürokrat delegeler arasında 2 saati aşkın bir süre tartışıldı.Bu tartışmalar sırasında canı sıkılan bir biyoteknolog ar-kadaş, toplantı dokümanları üzerinde basit bir inceleme yaptı: toplantı belgelerinde 500’den fazla “risk” deyimi bulunuyor, “fayda” ise ancak 20-30 kadar. Yani gerek Gün-dem 21’de vurgulanan gerekse Biyolojik Çeşitlilik Sözleş-mesinde yer alan “biyoteknolojinin sürdürülebilir kalkın-ma için gelişmekte olan ülkelere sağlayacağı önemli fay-da” avukat ve bürokratlar için pek de önemli görülmü-yor açıkçası.Biyoteknolojinin sürdürülebilir kalkınma için sunduğu ya-rarlar tamamen unutulmuş; bütün ağırlık “ön tedbir pren-sibi” göz önünde bulundurularak risklerin belirlenmesi ve engellenmesi. “Ön tedbir prensibi” en basit anlatımıyla, bir şeyin zararlı olduğunun kanıtlanamamış olması onun zararlı olmayacağı anlamına gelmez. Yani, Saddam’ın elinde kitle imha silahı var diyerek, Amerika’nın Irak’ı işgal etmesi gibi. Hatırlarsanız, işgalden sonra tek bir kitle imha silahı dahi bulunamadı!“Şimdi ne olacak?” diye sorarsanız, cevap gayet basit. Bunca çabayla, yıllar süren tartışmaların ardından kurul-muş böylesi devasa bir bürokratik gövde, gerek Birleşmiş Milletler bünyesindeki sekretarya gerekse ülkelerdeki bi-yogüvenlik birimleri, bu dolgun maaşları ve harcırahları bırakarak kendiliklerinden bu işten vazgeçmeyeceklerdir.Gelişmiş ülkeler biyoteknolojinin sunduğu imkanlardan yararlanırken, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler de bi-yoçeşitliliğimizi koruyoruz diye Avrupalılar için organik gıda yetiştirip neoemperyalizme hizmet etmeye devam edeceklerdir. Santayana’nın dediği gibi “Tarihten ders al-mayanlar, tarihi tekrar yaşamak zorundadırlar”.“Ön tedbir prensibi” en basit anlatımıyla, bir şeyin zararlı olduğunun kanıtlanamamış olması onun zararlı olmayacağı anlamına gelmez. Yani, Saddam’ın elinde kitle imha silahı var diyerek, Amerika’nın Irak’ı işgal etmesi gibi. Hatırlarsanız, işgalden sonra tek bir kitle imha silahı dahi bulunamadı!

Biyogüvenlik nedir? ne değildir?

http://research.sabanciuniv.edu/18136/1/Biyog%C3%BCvenlik_Nedir_Ne_de%C4%9Fildir.pdf

Biyogüvenlik nedir? ne değildir?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Sabanci University Research Database