Cetiner, Selim

Çetiner, Selim

Turkish

Sabanci University Research Database

DİSİPLİN Konu Başlığı66 Eylül 2011ÜŞÜNCELER Organik Ürünler“Organik Ürünler Daha Lezzetli, Daha Besleyici mi?” başlıklı yazımı, “organik ürünler ile organik olmayan ürünlerin besin içerikleri arasındaki fark, ürünün bizzat kendisine (meyve-seb-ze çeşidine), toprak yapısı ve yetiştirme koşullarına, örneğin alındığı mevsime ve yıla bağlı olarak çıkabilir. Bunun içindir ki organik ürünlerin daha besleyici olduğuna yönelik olarak son 50 yıldır yapılan bilimsel çalışmalar kesin bir farklılık ortaya koyamamıştır” ve ardından da “organik olsun veya olmasın her gün taze meyve ve sebze tüketmenizin sağlığınız açısından önemli olduğunu unutmayınız” diyerek tamamlamıştım.Organik ürünler ile ilgili diğer bir algı ya da yanılgı da bu ürün-ORGANİK ÜRÜNLER DAHA GÜVENLİ,DAHA SAĞLIKLI MI?Organik üretimde kullanılan hayvan gübrelerinin oluşturduğu sağlık sorunları ile yeterli kimyasal mücadele yapılmadığında organik üretimde sıkça ortaya çıkan aflatoksin ve benzeri mikotoksinler sağlık risklerine neden olabiliyor.67Eylül 2011lerin “hiç sentetik pestisit ve kimyasal gübre kullanıl-madan yetiştirildikleri” için daha sağlıklı oldukları yö-nünde. İşin en acı tarafı, bu yanılgının sadece medya tarafından değil bir kısım akademisyenler tarafından oluşturuluyor olması. Örneğin iki saygın akademis-yen tarafından kaleme alınan “Organik Tarımdaki Ge-lişmeler” başlıklı kitapta üzeri vurgulanarak “Amerika Birleşik Devletleri’nde 0-2, Avrupa Birliği’nde ve özel-likle Almanya’da 6 yaş grubu altındaki çocuk mama-larının üretiminde organik maddelerin kullanılması yasal zorunluluk haline getirilmiştir” ifadesi, organik ürünlerin bebeklerimiz ve gelecek nesillerimizin sür-dürülmesi için mutlak gerekli olduğu algısını tartış-masız pekiştirmektedir. Söz konusu kitaptaki çok sa-yıda vahim hatanın yanında, yukarıda tırnak içerisin-de verdiğim “yasal zorunluluk” ile ilgili tek bir kaynak bulunmaması, doğal olarak beni bu iddianın doğru-luğunu araştırmaya itti. Önce tabii ki yazara e-posta gönderip kaynak olup olmadığını sordum; yanıt ala-madım. Ancak, yaptığım araştırmalar sonucu ne ABD ne de AB’deki ilgili mevzuatta böyle bir zorunluluk bulamadığımı sizlerle paylaşmak isterim.Organik ürün yetiştiriciliğinde kimyasal gübre kulla-nılmıyor olması doğru olmakla beraber bunun uygu-lamada çeşitli sıkıntılara yol açtığını ve organik gübre adı altında organik olmayan gübrelerin piyasaya sü-rüldüğünü örneklerle açıklamıştım. Bu yazıda orga-nik üretimde kullanılan hayvan gübrelerinin oluştur-duğu sağlık sorunları ile yeterli kimyasal mücadele yapılmadığında organik üretimde sıkça ortaya çıkan aflatoksin ve benzeri mikotoksinlerin yarattığı sağlık risklerini anlatmaya çalışacağım. Kimyasal gübre yerine hayvan gübresi (dışkısı) ve di-ğer organik atıkların kullanılması bir avantaj gibi gö-rünse de hayvan gübrelerinin E. coli gibi bakteriyel bulaşıklıkların kaynağı olması önemli sağlık risklerini beraberinde getirmektedir. Hatırlarsanız Mayıs 2011’de Almanya’da ortaya çı-kan EHEC (Enterohemorajik Eschericia coli) salgının-da 50’den fazla insan ölmüş, 4 bin kadarı da hasta olmuştu. Hastalığın kaynağı olarak önce İspanya’dan gelen salatalıklar gösterilmiş, sonra hastalığın kay-nağının Hamburg’un güneyindeki bir organik ürün çiftliğinde yetiştirilen çemen tohumu filizleri olduğu saptanmıştı. Bu salgına neden olan E. coli’nin ABD ve AB ülkelerinde daha önce rastlanandan farklı olarak O104:H4 olduğunun belirlenmesi kaygıları daha da artırmıştır. İşin enteresan tarafı, bu yeni bakterinin gen haritası çok kısa sürede ortaya konulmuş hatta bu bakterinin Mısır ’dan ithal edilen çemen tohumları olduğu belirlenmiş ancak her ne hikmetse sorunun asıl kaynağı olan organik üretim süreçleri tartışmaya açılmamıştır.Nitekim 2006 ve 2007 yıllarında, ABD’de birbiri ar-dına yaşanan O107:H7 salgınında marul ve ıspanak yiyen insanlar hastalanıp öldüklerinde, olay organik süreçlere değil sulama suyuna karışan geyik dışkıla-rına bağlanmıştı.Almanya’daki EHEC salgını sırasında IFOAM (Ulus-lararası Organik Tarım Hareketleri Federasyonu) ta-rafından yapılan bildiri ise tam bir “tecahül-i arif”: “EHEC belirli bir üretim sisteminin sorunu değildir ve tüm çiftlik yöntemleri potansiyel olarak etkilenebilir.”Evet, tüm gıda sistemi, E. coli, Salmonella, Listeria gibi gıda zehirlenmelerine yol açan bakterilerle bu-laşma riski taşımaktadır. Burada önemli olan bu riski ortadan kaldıracak önlemlerin alınmasıdır. Bu konuda gerek modern tarım teknikleri gerekse gıda üretim şirketleri bir dizi önlem geliştirmiş ve geliştirmeye devam etmektedirler.Örneğin, bakteriyel bulaşıklıklara karşı ürünlerin be-lirli dozda sodyum hipoklorit veya kalsiyum hipok-lorit içeren suyla yıkandıktan sonra paketlenmesi ya da tıbbi malzemelerin sterilize edilmesinde kullanılan gamma ışınlarıyla muamele edilmesi alınan önlem-ler arasındadır. Bununla beraber, organik ürünlerde gamma ışınlarının kullanılmasına organikçiler şiddet-le karşı çıkmaktadırlar. Öyle ki ABD Organik Kurallar hazırlanırken taslakta yer alan gamma radyasyonu işleminin kurallardan çıkarılması için 300 bin imza toplanmıştır.Organik üretimde yaygın olarak kullanılan hayvan gübrelerin (dışkılarının) bakteriyel özelikle de E.coli bulaşıklık riskini artırdığı konusunda 400 kadar bi-limsel çalışma mevcuttur. Bunlardan yakın zamanda yayınlanan bir tanesinde E. coli bulaşık örnek sayısı organiklerde yüzde 7, organik olmayanlarda ise yüz-de 2 olarak bulunmuştur.Prof. Dr. Selim ÇetinerSabancı ÜniversitesiMühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesiselim.cetiner@tarlasera.comDİSİPLİN Konu Başlığı68 Eylül 2011Burada da önemli olan gübre olarak kullanılacak ahır gübrelerinin (hayvan dışkılarının) belirli bir süre ol-gunlaştırılması (yanmış olması) yani usulüne uygun yığın halinde sıcaklığı 70 oC olacak şekilde bir süre bekletildikten sonra kullanılmasıdır. ABD Organik Ku-ralları hayvan gübrelerinin mutlaka yanmış olmasını şart koşarken, AB’nin EC 834/2007 no’lu organik yö-netmeliğinin 12. maddesi “tercihen kompostlanmış” ifadesini yeterli bulmaktadır. Her iki durumda da bu-nun nasıl kontrol edileceği hususunda kesin bir kural göze çarpmamaktadır. Tüketiciler için en az bakteriyel bulaşma riski kadar büyük bir sorun da organik ürünlerde sıkça rastlanan yüksek mikotoksin düzeyleridir. Daha önce de çeşitli vesilelerle belirttiğim üzere organik üretimde sente-tik kimyasalların kullanımı yasak ancak doğal kimya-salların kullanımı serbesttir. Bu da tüketicileri organik ürünlere çekmek için yaygın olarak propaganda aracı olarak kullanılmakta, ancak madalyonun öbür yüzü gösterilmemektedir. Organik olsun veya olmasın tüm bitkiler kendilerini çevreden gelecek zararlı böceklere ve bakteriyel ve fungal (mantarî) hastalık etmenlerine karşı korumak üzere doğal olarak çeşitli toksik maddeler salgılar-lar. Bu toksik kimyasal maddeler çoğu doğal bitkide çok yüksek olduğu için bunlar tarımsal üre-timde kullanılamazlar. Tarımla uğraşan insanlar binlerce yıl uğra-şarak toksik madde düzeyi düşük tüketmeye uygun sebze-meyve türlerini seçmiş ve bunların yük-sek verimli olanlarını geliştirmiş-tir. Geçtiğimiz yüzyıl ortalarından itibaren yüksek verimli çeşitlerin ıslahına ağırlık verilmesi tarımsal ürün bitkilerindeki doğal daya-nıklılık aleyhine bir gelişme izle-miştir. Bu da kimyasal mücadele ilaçları yani sentetik pestisitler ile telafi edilmeye çalışılmıştır. Bugün hepimizin şikayetçi olduğu tarımda aşırı pestisit kul-lanımının temelinde bu tercih yatmaktadır.Eğer organikçilerin iddia ettikleri gibi hiç pestisit kul-lanmadan üretim yapmak isterseniz işiniz epey zor olur. Zira ancak çok sınırlı bazı bölgelerde yine sınır-lı sayıda ürün yetiştirmek zorunda kalacaksınız de-mektir. Ya da organik yönetmeliğinde sıralanan doğal toksik kimyasalları ki bunlar yukarıda değindim ze-hirli bitkilerden elde edilmektedir ve yine bakır sülfat, bakır oksit gibi maddeleri hem de yüksek dozlarda kullanacaksınız demektir.Bu dışarıdan uyguladığınız doğal toksik maddeler de her zaman yeterli kontrolü sağlamayabilir. Bu du-rumda, ya böcek veya diğer zararlı organizmaların musallat olduğu bitkiniz kendini korumak için doğal savunma mekanizmasına başvuracak yani doğal tok-sik maddelerini üretecek ya da bu saldırılara teslim olacaktır. Ürün bitkinizin yara aldığı bölgeler ise yine doğal olarak sekonder enfeksiyonlara kapı açacaktır. Yani bitkinizin yaprağındaki ve meyvesindeki yaralı yerlerde çeşitli bakteri ve mantarlar çoğalmaya baş-layacaktır.Bunlar arasında iki tanesi oldukça yaygın, yaygın ol-duğu kadar da tehlikelidir. Basından sık sık duyduğu-Tüm gıda sistemi, E. coli, Salmonella, Listeria gibi gıda zehirlenmelerine yol açan bakterilerle bulaşma riski taşımaktadır. Burada önemli olan bu riski ortadan kaldıracak önlemlerin alınmasıdır.Avusturya’da organik üretim yapan bir çiftlikte hayvan gübresi uygulaması.69Eylül 2011nuz aflatoksin Aspergillus flavus ve A. parasiticus gibi mantarlar tarafından üretilen toksik ve karsinojenik (kansere neden olan) maddeler olup usulüne uygun kurutulmayan kırmızı biber, kuru incir ve fındık-fıs-tıkta sıkça görülür. İtalya ve ABD’de yapılan karşılaş-tırmalı analizler bazı organik ürünlerde mikotoksin oranının konvansiyonel ürünlere göre daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur.Aflatoksine göre belki de daha zararlı olan diğer bir madde de fumonisindir. Fumonisin özellikle mısır ko-çanlarında rastlanan Fusarium moniliforme ve F. pro-liferatum adlı mantarların ürettiği bir kimyasal olup karsinojenik ve düşüğe neden olma özelliği kesin ola-rak ortaya konulmuştur. Organik ve organik olmayan mısırlarda fumonisin içeriği açısından çeşitli araştır-malar bulunmakla beraber, farkın genelde yetiştirici-liğin yapıldığı ekoloji ve koçan kurdu yoğunluğuna bağlı olarak çıktığını söyleyebiliriz. Bu arada, 2003 yılında İngiltere’de organik mısır unundan üretilmiş 6 markanın AB standartlarının (500 ppb) yaklaşık 20 kat üzerinde (9 000 ppb) fumonisin içerdikleri için topla-tılıp imha edildiğini hatırlatmak isterim.Fumonisin konusunda geçtiğimiz 10 yıl içerisinde ya-pılmış belki de en çarpıcı çalışma Türkiye’de yapılmış olmasına karşın, bu sonuçlar ne yazık ki bazı yetkililer tarafından “sümen altı” edilmiş ve bu sonuçlar gerek-tiği şekilde değerlendirilmemiştir. Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nde 2001-2003 yılları arasında yapılan çalışmada ikinci ürün olarak yetiştirilen Bt mısır koçanlarındaki fumonisin 1200 ppb bulunurken ilaç atılmadan yetiştirilen isogenik mısır koçanların-daki fumonisin 16 033 ppb olarak saptanmıştır.Özetleyecek olursak, organik ürünlerin öyle algılan-dığı gibi pestisitler ve kimyasal gübreler kullanılma-dan yetiştiriliyor olması iddiasının gerçekle pek ilişkili olmamasının yanında, organik yetiştiricilikte yaygın olarak kullanılan hayvansal gübrelerin ve daha az ilaç kullanılarak yapılan üretimin mikotoksinlerden kay-naklanan sağlık risklerini de beraberinde getirdiğini hatırlamak gerekiyor. Bu itibarla, gıda güvenliği ile ilgili her türlü tedbirin ve denetimin organik ürünler için yeniden ele alınması zamanı gelmiştir diye düşü-nüyorum.Kimyasal gübre yerine hayvan gübresi (dışkısı) ve diğer organik atıkların kullanılması bir avantaj gibi görünse de hayvan gübrelerinin E. coli gibi bakteriyel bulaşıklıkların kaynağı olması önemli sağlık risklerini beraberinde getiriyor.Kimyasal gübre yerine hayvan gübresi (dışkısı) ve diğer organik atıkların kullanılması bir avantaj gibi görünse de hayvan gübrelerinin E. coli gibi bakteriyel bulaşıklıkların kaynağı olması önemli sağlık risklerini beraberinde getirmektedir. 

Organik ürünler daha güvenli, daha sağlıklı mı?

http://research.sabanciuniv.edu/18152/1/Organik_%C3%9Cr%C3%BCnler_Daha_G%C3%BCvenli%2C_Daha_Sa%C4%9Fl%C4%B1kl%C4%B1_m%C4%B1.pdf

Organik ürünler daha güvenli, daha sağlıklı mı?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Sabanci University Research Database