Cetiner, Selim

Çetiner, Selim

Turkish

Sabanci University Research Database

DİSİPLİN Konu Başlığı18 Ağustos 2011Daha önceki yazılarımda özetle “Organik ürünlerin pek de ha-yal edildiği üzere doğanın bağrında hiçbir kimyasal madde kul-lanılmadan yetiştirilmiş ürünler olmadığını; organik ürünlerin, Türkiye dahil tüm dünyada belirli kanun ve yönetmeliklerce uy-gun görülen organik veya inorganik kimyasallar kullanılarak, belirli kurallar çerçevesinde yetiştirilip pazarlanan ürünler oldu-ğunu; şu veya bu nedenle şehirlerde yaşayan üst gelir seviye-sindeki insanların yarattığı “organik” veya “doğal” ürün talebi-nin bazı girişimciler tarafından değerlendirilerek yeni bir pazar-lama yöntemi olarak geliştiğini” anlatmaya çalışmıştım.ORGANİK ÜRÜNLERDAHA LEZZETLİ,DAHA BESLEYİCİ Mİ?Organik ürünler ile organik olmayan ürünlerin besin içerikleri arasındaki fark; ürünün bizzat kendisine (meyve-sebze çeşidine), toprak yapısı ve diğer yetiştirme koşullarına, örneğin alındığı mevsime ve yıla bağlı olarak ortaya çıkabilir. Organik ürünlerin daha besleyici olduğuna yönelik son 50 yıldır yapılan bilimsel çalışmalar kesin bir farklılık ortaya koyamamıştır.19Ağustos 2011Bu yazdıklarımdan organik tarım tekniklerine tama-men karşı olduğum anlamı çıkarılmamalıdır. Orga-nik tarım yöntemlerinin, konvansiyonel tarımda sıkça kullanılan monokültür ya da ikili münavebeye naza-ran polikültüre yani çok türlü rotasyona uygun olma-sı, toprak sağlığı ve çevre için mutlaka daha avantaj-lıdır. Keza, kırsal kalkınma programları çerçevesinde, küçük parsellerdeki organik tarım işletmelerinin des-teklenmesi sosyo-kültürel açıdan önemli yararlar sağ-layabilir.Organik ürünlerle ilgili genel algı ya da yanılgı, bu ürünlerin daha lezzetli, daha besleyici ve daha sağ-lıklı olduğu yönünde. Bununla beraber, şimdiye kadar yapılan bilimsel çalışmalar, bunların daha sağlıklı ve daha besleyici olduğu yolundaki söylemleri kanıtlaya-mamıştır. Bu yazıda, önce organik ürünlerin daha lez-zetli olup olmadığını ardından da bunların daha besle-yici ve sağlıklı olup olmadıklarını bugüne kadar yapı-lan bilimsel çalışmalar ışığında anlatmaya çalışacağım.“Aah nerede o eski Osmanlı çilekleri?” muhabbeti ya-pan insanlarla eminin sıkça karşılaşmışınızdır. Hat-ta sizler de yediğiniz sebze ve meyvelerde eski tadı ve lezzeti bulamadığınızdan muzdarip olabilirsiniz. Bu konuda pek haksız da sayılmazsınız. Ancak, bura-da sadece üreticileri suçlamak, herşeyi hormonlu ya da gübreli diye küçümsemek konuyu açıklamaya yet-mez. Öncelikle, bizi büyük kentlere çeken koşulları ve bunun sonucu ortaya çıkan gelir artışı ile tüketim alış-kanlıklarımızdaki değişiklikleri de sorgulamamız gere-kir. Benim yaş grubumdakilerin pek iyi hatırlayabilece-ği üzere, kışın ne domates, ne salatalık ne de “Osman-lı çileği” olurdu. Kışlık sebze ve meyveler kışın, yazlık meyve ve sebzeler de yazın yenirdi. Hele Şili’den elma, Honduras’tan muz filan gelmezdi. Meyve ve sebzeler yerel olarak üretilir, yerel olarak tüketilirdi.Meyve ve sebzelerdeki lezzet unsurlarının başın-da çeşit özelliği yani genetik yapı gelir. Yani Amasya elmasının aromasını ve lezzetini, organik olsun olmasın “Granny Smith” el-masında bulamazsınız. Keza Anamur mu-zunun lezzeti “Chiquita”dan farklıdır. Bir de buna serada yetiştiriciliğini eklerse-niz, ki buna her mevsim sebze meyve talebi neden olmuştur, eski lezzetleri bulmak gittik-çe hayal olur. Lezzet açısından genetik yapı yani çeşit özelliği yanında yetiştirme koşulları da çok önemlidir. Yani toprak yapısı, sulama durumu, gübreleme, gece gündüz sıcaklık farkı, güneşlenme durumu vs. Bunlar, meyve ya da sebzenin kuru madde içeriğini yani şeker ve benzeri maddelerin yoğunluğunu artırarak lezze-tin iyileşmesinde önemli katkıda bulunurlar. Aşırı güb-re ve sulama yapıldığında, verim artar, meyveler daha iri olur ancak kuru madde içeriği düştüğünden lezzet de azalır.Nitekim az sayıda da olsa yapılan çalışmalar, organik ürünler ile klasik ürünler arasında bariz bir fark olma-dığını, saptanan farklılıkların yetiştirme koşulları, mev-simi ve hasattan tüketime kadar geçen süreyle doğ-rudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Örneğin bir araştırmada, organik tüketicilerin yüzde 43’ü organik ürünleri daha lezzetli buldukları için tercih ettiklerini bildirdikleri halde, yapılan “kör tadım” testleri, insan-ların bu iki ürün grubu arasındaki lezzet farkını pek de hissedemediklerini göstermiştir. Öyle ki, İngiltere’deki Tesco’nun 2000 yılında, organik ürünlerle ilgli ola-rak bastırdığı broşürlerdeki “Organik - doğadaki ka-dar doğal,... organik meyve ve sebzeler doğadaki gibi yetiştirildiklerinden tat ve tekstürü fark edeceksiniz..” ibaresi, reklamları düzenleyen “Advertising Standards Authority” tarafından gerçeği yansıtmadığı gerekçe-siyle kaldırtılmıştır. Dilerseniz şimdi de sağlıklı beslenme konusunda kısa bir hatırlatma yapalım. Normal insan metabolizması, serbest radikaller adı verilen bazı aktif kimyasal mole-küller üretir. Şimdiye kadar yapılan bilimsel çalışmalar ışığında yaygın kanı, bu serbest radikallerin DNA üze-Prof. Dr. Selim ÇetinerSabancı ÜniversitesiMühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesiselim.cetiner@tarlasera.comLezzet açısından genetik yapı yani çeşit özelliği yanında yetiştirme koşulları da çok önemlidir. Yani toprak yapısı, sulama durumu, gübreleme, gece gündüz sıcaklık farkı, güneşlenme durumu vs.DİSİPLİN Konu Başlığı20 Ağustos 2011rinde hasar yaparak kanser oluşumuna yol açtığı. Tabii ki kansere neden olan daha birçok bilinen ve bilinme-yen bünyesel ve çevresel neden bulunmaktadır; ancak, bu bizim konumuzun dışında. Serbest radikaller aynı zamanda “kötü kolesterolü” de okside edip kanda pla-kalar oluşturduğundan kalp-damar hastalıkları açısın-dan da önemli olumsuzluklara yol açıyor.C vitamini (askorbik asit), A vitamini, beta-karoten, li-kopen ve polifenoller gibi “antioksidantlar”, serbest radikalleri etkisizleştirdiklerinden sağlık açısından bü-yük önem taşıyorlar. Bu nedenle de söz konusu antiok-sidantlarca yüksek olan özellikle taze sebze ve meyve-lerin günde 3-5 porsiyon düzenli tüketimi tüm beslen-me uzmanlarınca tavsiye ediliyor. Tekrar vurgulamakta yarar var; organik olsun ya da olmasın her gün sebze ve meyve tüketmek sağlıklı yaşam için oldukça önemli; bunları şu veya bu şekilde vitamin hapları şeklinde al-mak ne kadar yararlı, hâlâ tartışma konusu.Önceki yazılarımızda, Avrupa’daki “biyodinamik” ya da “organik” ya da “ekolojik” tarımın öncülerinden Rudolf Steiner, Sir Albert Howard ve Lady Balfour’dan bahset-miştik. ABD’de organik tarımın öncüsü 1930’da Roda-le şirketini kuran Jerome I. Rodale’dir. Rodale hem or-ganik yetiştiricilik yaptığı Rodale çiftliği hem de orga-nikle ilgili kitapları ve dergileri ile organik hareketine büyük katkı sağlamıştır. Rodale katıldığı son televizyon programındaki mülakatta organik tarımdan duyduğu mutluğu ifade ederek “Kendimi hiç bu kadar iyi his-setmemiştim... Şekerden delirmiş bir taksi şöfürü ta-rafından ezilmez isem 100 yaşına kadar yaşarım” de-dikten kısa bir süre sonra, daha televizyon stüdyosun-dan ayrılmadan, 72 yaşında kalp krizi geçirerek haya-ta veda etmiştir.Demek ki sağlıklı bir yaşam için sağlıklı beslenme ka-dar “alın yazımız” ya da atalarımızdan miras aldığımız genetik yazılımımız da aynı derece önem taşımamak-tadır.Bu hatırlatmadan sonra şunu da belirtmekte yarar var: Bitkiler yukarıda belirttiğimiz antioksidantları ve poly-fenolleri bizzat kendi sağlıkları ve kendilerine saldıran “böcü-börtüye” (bakteri, mantar ve diğer canlılara) karşı savunmak için üretmektedirler. Bu itibarla, bitki büyüme ve gelişmesi için gerekli bitki besin madde-leri ile gübrelenen; hastalık ve zararlılara karşı ilaçla-nan konvansiyonel ürünlerin bu içsel savunma meka-nizmalarına gerek duymadıkları da söylenebilir.Bununla beraber, organik üreticisi lobilerinin organik ürünlerin daha besleyici olduğu savı ve bunların ba-sın yayın organlarında geniş yer bulmaları irdelenme-ye değer. Geçen sayıda sözünü ettiğimiz “Soil Associa-tion” İngiltere’de, “Organic Center” da Amerika’da or-ganik üreticilerin sözcülüğünü yapan sözde “kâr ama-cı gütmeyen” sivil toplum kuruluşları. Ancak, bunların üyeleri ve parasal kaynak sağlayanlar organik ürün ti-careti yapan şirketler.“Organic Center” 2008 yılında Charles Benbrook ve ark. tarafından hazırlanan “Organik Gıdaların Bes-lenme Üstünlüğü” başlıklı raporda, 236 (aslında 232) araştırma sonucunu incelediklerini ve bitkisel organik gıdaların konvansiyonel ürünlere göre daha üstün ol-duğunu bildirmişlerdir. Ancak, rapor incelendiğinde ve rapor hazırlanırken kullanılan çalışmalar ayrıntılı ola-rak ele alındığında bu iddiaların pek de geçerli olma-dığı görülmektedir. Nitekim bu rapordaki vahim hata-lar, Amerikan Bilim ve Sağlık Konseyi’nden Dr. Joseph Rosen tarafından ayrıntılı olarak icelenmiş ve rapor edilmiştir. Bunlar arasında en göze çarpanlar şu şekil-de özetlenebilir: “Organic Center” raporuna göre, or-ganik ürünler (meyve-sebze) konvansiyonel ürünlere göre yüzde 25 daha besleyici bulunmuştur. Ancak, Ra-poru yazanların, raporun başında belirttikleri kriterle-re pek uymadıkları, hakemli dergilerde yapılan yayım-lanan bilimsel makalelerdeki sonuçları dikkate alma-dıkları halde, yayımlanmamış ön sonuçları değerlen-21Ağustos 2011dirmeye aldıkları görülmektedir. Bu kriterler tam ola-rak göz önünde bulundurularak yapılan çalışmada ise organik gıdaların konvansiyonel gıdalara göre yüzde 2 daha az besin maddesi içerdikleri hesaplanmıştır. Ge-nelde bazı maddeler organik ürünlerde yüksek iken, azot ve protein içeriği ile C vitamini içeriği gibi önem-li besin maddelerinin konvansiyonel ürünlerde daha yüksek bulunduğu söylenebilir.“Organic Center” raporundan kısa bir süre sonra İngiltere’deki gıda güvenliği otoritesi “Gıda Standart-ları Ajansı” tarafından hazırlatılan bir raporda 1958-2008 arasında yayımlanan tüm bilimsel araştırma ra-porları ve makaleler incelenerek, toplam 3 bin 558 karşılaştırma ele alınmış ve organik gıdalar ile konvan-siyonel gıdalar arasında kayda değer bir farklılık olma-dığı sonucuna varılmıştır. Bunlar içerisinde C vitamini, beta-karoten ve kalsiyum dahil 15 besin maddesi açı-sından önemli bir fark bulunmadığı saptanmıştır. Bu-nunla beraber, konvansiyonel ürünlerin azot ve prote-in içeriği yüksek bulunurken, organik ürünlerde forfor ve asitlik içeriği yüksek bulunmuştur. Et, süt ve yumur-ta gibi ürünlerde bazı farklılıklar olmakla beraber, bun-ların önemli düzeyde olmadıkları saptanmıştır.Tabii bu rapora ilk tepki de beklendiği üzere “Soil Association”dan gelmiş ve sözcü Carlo Leifert, bu so-nuçlara katılmadıklarını açıklamıştır. İşin en enterasan boyutu, Carlo Leifert AB kaynaklarından 18 milyon Euro sağlanarak yürütülen “Quality Low Input Food” projesinin koordinatörlerinden birisidir. 2004 yılında başlayan ve 2009 yılında sona eren projede, AB ülke-lerinden birçok kuruluş ve araştırmacı yer almış, har-canan 18 milyon Euro’ya rağmen bugüne kadar orga-nik ürünlerin konvansiyonel ürünlerden daha besleyi-ci olduğu bilimsel olarak kanıtlanamamıştır. Bu araş-tırma projesi çerçevesinde yürütülen projelerden biri-sinde, mutlu inekler ülkesi İsviçre’de organik ve kon-vansiyonel süt inekleri üzerinde yapılan çalışma ise başta vitamin E olmak üzere bazı önemli besin mad-desi içeriği üzerinde çayır-merada yayılmanın daha önemli olduğunu ortaya koymuştur. Yani E vitamini içeriği organik olmayan ineklerde de organik inekler kadar yüksek bulunurken, kış aylarında alınan süt ör-neklerinin E vitamini içeriğinde pek bir fark buluna-mamıştır.Özetle, organik ürünler ile organik olmayan ürünlerin besin içerikleri arasındaki fark, ürünün bizzat kendisi-ne (meyve-sebze çeşidine), toprak yapısı ve diğer ye-tiştirme koşullarına, örneğin alındığı mevsime ve yıla bağlı olarak ortaya çıkabilir. Yukarıda anlatmaya çalış-tığım üzere, organik ürünlerin daha besleyici olduğu-na yönelik son 50 yıldır yapılan bilimsel çalışmalar ke-sin bir farklılık ortaya koyamamıştır. Bununla beraber, ruhunuza iyi geldiği müddetçe ve tabii ki fazla para-nız varsa organik ürünleri tüketmenizin bir sakıncası bulunmamaktadır. Ancak, organik olsun veya olmasın hergün taze meyve ve sebze tüketmenizin sağlığınız açısından önemli olduğunu unutmayınız.“Ortada bir yanlışlık var; havamız temiz, suyumuz saf, bolca spor yapıyoruz, yediğimiz her şey organik ve serbest dolaşıyor, ama yine de kimse 30’dan faz-la yaşamıyor”

Organik ürünler daha lezzetli, daha besleyici mi?

http://research.sabanciuniv.edu/18148/1/Organik_%C3%9Cr%C3%BCnler_Daha_Lezzetli_Daha_Besleyici_mi.pdf

Organik ürünler daha lezzetli, daha besleyici mi?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Sabanci University Research Database