Cetiner, Selim

Çetiner, Selim

Turkish

Sabanci University Research Database

14 Temmuz 2011Geçen yazıyı “Özetle, bugün büyük şehirlerde oturanların şu veya bu nedenle organik ya da doğal ürünlere duymuş oldukları öz-lem ve bunun yarattığı talep, bazı girişimci ruhların oluşan bu pa-zar talebine yönelik ‘organik’ ya da ‘doğal’ ürün markalarını akıllı-ca kullanmalarına yol açmıştır. Yani organik ürünler ne gerçek an-lamda doğal ne de hiçbir kimyasal girdi kullanılmadan üretilmiş ürünlerdir. Organik ürünler, tüm dünyada kanun ve yönetmelik-lerle belirlenmiş bir dizi kimyasalın kullanımıyla ve belli standart-lara göre üretilmiş ürünlerdir” diyerek bitirmiştim.Bu yazıda da Türkiye ve dünyadan örneklerle, organik ürünlerin nasıl markalaştığını ve hızla sizin düşlerinizdeki doğal ürünlerden nasıl uzaklaşıp neoemperyalizmin sömürü aracı haline geldiğini ve organik adı altında yürütülen sahtecilik girişimlerini anlatma-ya çalışacağım.ORGANİĞİ KİMLER YİYOR?Türkiye’nin ya da dünyanın herhangi bir gelişmekte olan ülkesindeki yoksul çiftçilerin alın teri ve emeği organik ürünler, bir grup tarafından “sözleşmeli üretim” adı altında toplanıp büyük kâr marjlarıyla alım gücü yüksek mutlu azınlığa ulaştırılıyor.15Temmuz 2011Türkiye’deki organik üretim değerlerine baktığımızda, bu sektörün dünyanın çoğu ülkesinde olduğu gibi son 20 yılda gerçekten oldukça hızlı büyüdüğünü kolayca görebiliyoruz. Yalnız burada birkaç saptama yaparak ko-nuyu biraz açmakta yarar var.Yeni adıyla Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü (TÜGEM) orga-nik üretim verilerine göre 2002 yılında 12 bin 428 olan üretici sayısı 2010 yılında 42 bin 97’ye yükselmiş; ürün sayısı da 150’den 216’ya çıkmış. Halen 769 şirket, çoğu yabancı 17 kontrol ve sertifikasyon kuruluşu var. Ürün-lerin bir kısmı doğadan toplanan defne yaprağı, kekik, adaçayı gibi bitkiler; önemli bir kısmı da kuru üzüm, in-cir ve kayısı gibi klasik tarım ürünlerimiz.İstatistiklere göre Türkiye’de üretilen organik ürünlerin yüzde 98’i ihraç ediliyor çeşitli Avrupa ülkelerine. İhracat gelirleri ise öyle fazla değil; hepsi toplam 37 milyon do-lar. Bu da dünya organik pazarının yüzde 1.5’ine tekabül ediyor. Ben oldum olası bu rakamları/istatistikleri kul-lanmaktan pek hoşlanmam; ancak, görünen o ki dünya-yı kurtarmaya aday bir üretim modeli olarak öne sürü-len organik üretim öyle abartılacak boyutlarda da değil. Evet, çiftçi bir miktar fazla gelir elde ediyor ama yine her şeyde olduğu gibi asıl parayı ticaretle uğraşanlar, serti-fika veren yabancı şirketler kazanıyor. Farklı bir sömürü düzeni; neoemperyalizm.İngiltere’nin tüketim rakamlarında ise son yıllarda yak-laşık yüzde 10 düşüş var. İngiltere’deki en büyük orga-nik kuruluş olan “Soil Association” sözcüsü Lord Melc-hett bunu ekonomik krize bağlasa da analistler bunu pek doğrulamıyorlar. Tüketicilerin organik ürünleri öde-diklerinin karşılığını alamadıklarını düşündüklerini gös-teriyor anketler.Hazır İngiltere demişken, burada birkaç hatırlatma ya-palım. Lord Melchett Soil Association’un en etkili ve ateşli sözcülerinden; kendisi aslında ICI yani “Imperi-al Chemical Industries” isimli zamanın en büyük ulus-lararası kimyasal şirketinin varisi. Son zamanlarda hida-yete erip organiğe dönüyor. Geçtiğimiz yüzyıl ortaları-na kadar dünyanın en büyük emperyalist gücü Birleşik Krallık’ın veliaht prensi Charles ise “Dükün Orijinalleri” isimli organik markası ile İngiltere’nin en büyük organik üreticilerinden birisi. Arazilerinde organik üretimi sür-dürebilmek için devletten her yıl 300 bin pound (yakla-şık 785 bin TL) destek alıyor. Tabii bunlar firmasının or-ganik ticaretine yeterli olmadığı için İngiltere’nin dün-yanın her yanındaki eski sömürgelerinden topladığı or-ganik ürünleri de pazarlıyor.Örnekleri artırmak mümkün ama burada başka bir ko-nuya geçelim. Talep bu kadar fazla arz ise doğal ne-denlerle kısıtlı olduğu için kapitalist sistemlerdeki giri-şimci ruh ve çözüm üretme yetenekleri de hemen dev-reye giriveriyor. Örneğin, bizim o pek organik meraklı-sı basın yayın organlarımızın hiçbirinde, 22 Eylül 2009 tarihli İngiliz gazetelerinde çıkan haber yer bulmadı. Habere göre, organik ürünlerde sahtecilik yapan ONE (Organic-Natural-Ethical=Organik, Doğal, Etik) şirketi beş yıl boyunca “organik olmayan bir kısım ürünü orga-nik diye” sattıkları için müdürü 27 ay hapis ile ticaretten men ve diğer bazı çalışanları da çeşitli para cezalarına çarptırılmıştı. Keza, ABD’de organik üretimin en yaygın olduğu Kaliforniya eyaletinde, organik olmayan güb-releri kimyasal gübre katarak organik gübre diye satan “Port Organic Products” şirketi sahibi 28 iddiadan yar-gılanarak hüküm giymişti bundan birkaç ay önce. Yine Kaliforniya’da “California Liquid Fertilizer” şirketi sahi-bi önceki yıl benzer suçlamalarla yakalanarak tutuklan-mıştı; mahkemesi halen devam ediyor. Bunlar da bizim basın yayın organlarımızca görmezden gelinen haber-ler arasında.Organik gübre gerçekten çok hassas bir konu. Zira or-ganik kurallar tüm dünyada sentetik kimyasal gübreler yerine doğal kaynaklardan elde edilmiş mineral madde kaynakları ile hayvan gübresi gibi organik atıkların güb-re olarak kullanılmasını zorunlu kılıyor. Bunlar da özel-likle toprağın ve bitkilerin azot ihtiyacını karşılamada her zaman yeterli olamıyorlar ya da çok fazla miktarlar-da kullanılmaları gerekiyor. Bu da doğal olarak girdi ma-liyetlerine yansıyor. Hele sıvı gübrelerin organik olma-sı ise çok daha zor teknik olarak. Hal böyle olunca, giri-şimci ruhlar organik olmayan kaynakları devreye soka-rak “organik” gübre ticaretinden haksız kazanç sağla-maya yöneliyorlar. Bu tip sahte organik gübrelerle bes-lenmiş organik ürünleri normal laboratuar analizleriy-le saptamak ise neredeyse imkânsız. Bu ancak satılan gübrelerin analizi ile mümkün, bir de bu işle uğraşanla-rın muhasebe defter kayıtlarının çok iyi izlenip incelen-mesini gerekli kılıyor.Prof. Dr. Selim ÇetinerSabancı ÜniversitesiMühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesiselim.cetiner@tarlasera.com16 Temmuz 2011DÜŞÜNCELER	 Organik ÜrünlerBuna benzer “organik” suçlar, yani organikteki sahteci-lik olayları ABD ve Avrupa’da sık sık haberlere düşüyor; bizimkiler ise bunu pek görmüyorlar ya da görmek iste-miyorlar nedense. Ülkemizde gıda üretiminde her türlü “tağşiş” yani hile sıkça gündeme geliyor. Tarım Bakanlı-ğı yetersiz de olsa denetim yapıyor; denetim sonucu bu hileli gıdaları üreten firmalara para cezası veriyor, an-cak firmaların isimlerini kamuoyu ile paylaşmıyor. Buna gerekçe olarak da bazı yasal engelleri gösteriyor. Tabii insan sormadan edemiyor; insan sağlığı ile alenî oyna-yan bu firmaları koruyan kanun maddesini neden değiş-tirmiyorsunuz? Bu zihniyetteki denetim kuruluşlarından fazla bir şey bekleyemiyoruz organik ürünlerin yasalara uygun üretilip üretilmediğini kontrol etmeleri açısından. Zaten, Organik Tarım Kanunu ile ilgili Yönetmelik de or-ganikteki sertifikalı üretim sürecinin önemli bir kısmını yetkilendirmiş olduğu çoğu yabancı toplam 17 “Kontrol ve Sertifikasyon” şirketine devretmiş bulunuyor. Dolayı-sı ile “Organik Sertifikası” ücreti karşılığı bu şirketler ta-rafından veriliyor. Organik üreticisi çiftçilerin en büyük şikâyeti ise yüksek sertifikasyon ücretleri.Ne var ki, dikkatinizi çekmek istediğim husus bunun-la da sınırlı değil. Organik ürünlerin klasik ürünlere göre 2-5 kat arası daha pa-halı olması, dolayısı ile sade-ce toplumun alım gücü yük-sek bir kesimine hitap etmesi de başka bir çelişki. Yazı içeri-sinde farklı şekillerde dile ge-tirildiği üzere bu ürünler ge-nelde ABD ve Avrupa’da bizde ise İstanbul gibi büyük şehir-lerde yaşayan küçük bir gru-bun ancak erişebildikleri ürün-ler. Yani, Türkiye’nin ya da dün-yanın herhangi bir gelişmekte olan ülkesindeki yoksul çiftçi-lerin alın teri ve emeği orga-nik ürünler bir grup tarafından “sözleşmeli üretim” adı altında toplanıp büyük kâr marjlarıyla alım gücü yüksek mutlu azınlı-ğa ulaştırılıyor.ABD’de tartışmasız en büyük “organik” dağıtım zinciri olan “Whole Foods Market”, yerel organik ürünleri tü-keticiye sunmak için Teksas’ın Austin kentinde kurul-muş (Şekil 1), ancak talep arttıkça irili ufaklı birçok or-ganik ürün şirketini alıp kısa sürede Amerika’nın bü-yük şehirlerinde görkemli “Whole Foods Market” zin-cirlerini oluşturmuş. Şimdilerde hisse senetleri borsa-da işlem görüyor. Yerel organik ürünleri satmak temel prensibi olarak ilan edilmiş olsa da, aldığınız ürünlerin üzerindeki etiketleri incelediğinizde ürünlerin, Çin, Şili, Meksika hatta Tanzanya gibi uzak diyarlardan geldiği-ni görebilirsiniz (tabii gözlüğünüzü takıp küçük harf-lerle yazılanları incelerseniz). Dünya’nın her tarafından her türlü meyve - sebzenin yanında, paketlenmiş veya paketlenmemiş tahıllar, kahvaltılıklar, et ve süt ürünle-ri, deniz ürünleri, kozmetikler vs. var; hem de en çeki-ci ambalajlar içerisinde. Sadece plastik poşet vermiyor-lar; çevreye duyarlı oldukları için! Her cumartesi günü WFM’in 2 blok yukarısında kurulan yerel çiftçi pazarın-da ise ne bu şatafatlı ürünleri ne de bu çeşitliliği bula-biliyorsunuz.Whole Foods Market bir yana, Şekil 2’den görülebi-leceği üzere çok uluslu şirketler de bu pazarın çoktan farkına varmış ve yerel şirketleri satın almış bulunuyor. Yani organik ürünler, öyle insanların hayalindeki küçük aile işletmelerinden gelmiyor artık.Organikle ilgili önceki yazımda da belirtmeye çalıştı-ğım üzere, aslında organik ürünler tüm dünyada belir-li standartlara göre organik ya da inorganik çeşitli kim-yasalların da kullanımıyla üretilen, ancak klasik ürün-lere göre çok daha kısıtlı miktarlarda üretilen ürünler. Gerek üretim maliyetlerinin yüksekliği ve gerekse ve-rimlerinin genelde yüzde 30 civarında düşük olması bu ürünlerin klasik eşdeğerlerine göre 2-5 kat daha fazla ABD’de “organik” dağıtım zinciri olan “Whole Foods Market”, yerel organik ürünleri tüketiciye sunmak için Teksas’ın Austin kentinde kurulmuş .17Temmuz 2011fiyatla satılmasına neden oluyor. Bu da bu ürünleri üre-tenler dâhil, organik ürünlere ancak toplumun yüksek gelir seviyesine sahip ülkeler ya da kişiler tarafından erişimine olanak sağlıyor.İşin endişe verici tarafı ise yüksek gelir grubundaki or-ganik ürün talebini karşılayacak miktarda yeterli mik-tarda yerel ürün bulunamaması, hem bunlar üzerinde uluslararası ticareti artırıyor hem de çeşitli yöntemlerle tağşiş olaylarını teşvik ediyor.Küreselleşen dünyada küresel ekonominin pazar koşul-larını burada tartışacak konumda değiliz. Doğal olarak bu işin ticaretiyle uğraşan kesimler bulunacak, yetiştiri-ci kendi yetiştirdiği ürünü kendi çevresindekilere suna-masa bile bunları satarak belirli bir gelir sağlayacaktır. Ancak burada en büyük sorun, organik olmayan gübre-lerin organik gübre adı altında satılıyor olması gibi or-ganik yetiştiricilikte kullanılmaması gereken kimyasal-ları kullanarak üretilen ürünlerin de organik markası ile satılmasıdır. Burada hem tüketici aldatılmakta, sağlığı ile oynanmakta hem de bu işi hakkıyla yapan şirketler açısından haksız rekabet söz konusu olmaktadır.Özetle, ABD ve AB ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de bu konuda hem Tarım Bakanlığı’nın hem de ORGÜ-DER şemsiyesi altında örgütlenmiş olan ciddi organik ürün firmalarının iş birliği içerisinde hareket ederek, “organik” adı altında pazarlanan ürünleri standartlara uyum konusunda yakından izlemeleri büyük önem arz etmektedir.

Organiği kimler yiyor?

http://research.sabanciuniv.edu/18146/1/Organi%C4%9Fi_Kimler_Yiyor_Tarla_Sera.pdf

Organiği kimler yiyor?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Sabanci University Research Database