Cetiner, Selim

Çetiner, Selim

Turkish

Sabanci University Research Database

64 Eylül 2010Hatırlarsanız geçtiğimiz Mart ayında “Türkiye To-hum Gen Bankası” Sayın Başbakanımız tarafından açıldı. Tabii ki yapılan her iş, dikilen her eser kıy-metlidir. Devlet imkânlarını bu merkez için tahsis edenlere şükranlarımızı sunuyoruz.Bu açılış töreni bana yine Karakılçık buğdayını ha-tırlattı. Çocukluğumda atadan kalma çiftliğe git-tiğimizde, çiftliğin girişinde yolun sağında ve so-lunda kalan her biri yaklaşık 50 dekar arazide ro-tasyonlu olarak her yıl Karakılçık buğdayı ekilir ve bundan bulgur yapılırdı. Bilenler bilir, bulgurun ya-pılması ayrı bir ritüeldir. Harman yerinde atın çek-tiği düven ile saplarından ayrılan buğday danele-ri yaba ile havaya savrulup samandan ayrılır, ardın-dan bulgur yapılacak buğdaylar bakır kazanlarda kaynatılırdı. Kaynamış buğdaylar (hedik) kurutul-mak için serildiğinde bunları avuç avuç yemek ayrı bir zevk verirdi biz çocuklara. Tarlaların geri kalan kısmında da buğday ve pamuk rotasyonu olurdu, ama buralara Karakılçık değil Floransa buğdayı eki-lirdi. Bir süre sonra Meksika buğdayı geldi; Karakıl-TOHUM GEN BANKASIÜZERİNE DÜŞÜNCELERKARŞILAŞTIRMAUmarım bu “Tohum Gen Bankası” “Tohum Morgu” olmaz da gerçekten o çok övündüğümüz biyolojik çeşitliliğimiz yeni nesiller ve insanlık için ekonomik faydaya dönüştürüldüğü ıslah çalışmalarında kullanılır65Eylül 2010Prof. Dr. Selim ÇetinerSabancı ÜniversitesiMühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesiİstanbulçığın pabucunu dama atan Floransa’nın yerine Meksi-ka buğdayı ekilir oldu. Neden diye sorarsanız; Karakıl-çık dekara 80 kg, Floransa 140 kg, Meksika buğdayı da 450 kg veriyordu da ondan. Son yıllarda Panda ekiliyor-du, şimdi onun yerini Adana 99 aldı vs. Buğday tohum-culuğu hatta ıslahı ile uğraşan arkadaşlardan Karakılçık tohumu istediğimde hep benzer yanıtlar aldım: “dağ köylerinde ara, belki bulursun”. Oralarda da bulama-dım. Umarım “Tohum Gen Bankamız” Karakılçık buğ-dayı bulmama yardımcı olur…Bu kısa anımı paylaştıktan sonra “Tohum Gen Bankası” nedir? Ne işe yarar? Ya da bir işe yarar mı? Bu soruların yanıtlarını bulmaya çalışmadan önce bazı şeyleri hatır-lamakta yarar var…Hepimizin bildiği gibi çoğu bitkiler nesillerini devam ettirebilmek için tohum oluştururlar. Muz gibi bazı bit-kiler ise doğaları gereği tohum oluşturamaz ama veje-tatif olarak yani rizom, yumru gibi çeşitli organları va-sıtasıyla çoğalırlar. Çoğu meyve türleri ise bitki tohum oluştursa bile tarımsal niteliklerinin muhafazası için göz veya kalem aşısı yapılarak vejetatif olarak çoğaltı-lır. Yani, bitkiler kendi nesillerini sürdürmek için tohum üretirken insanlar da avcı-toplayıcı kültürden yerleşik tarımcı topluma geçtikleri 10 bin yıldır gıda ve barınma ihtiyaçları için uygun bitkileri yetiştirmek peşindedirler.Biyoçeşitliliğin temel öğelerinden ekolojik çeşitlilik yani farklı toprak ve iklim koşulları, evrim boyunca bu koşullarda yaşamlarını sürdüren farklı organizmaların ve türlerin ortaya çıkmasını ve yine aynı tür içerisin-de de farklı genetik yapıların gelişmesini sağlamakta-dır. Bitki özelinde bakacak olursak dünyanın farklı coğ-rafi bölgelerinde binlerce farklı bitki türünün ve çeşi-dinin gelişmesi bundandır. İnsanoğlu önce kendi yakın çevresindeki bitkileri kültüre almış, ekip biçmeye baş-lamış ve binlerce yıldır bunlar arasında kendi ihtiyaçları için en uygun olanları seçip iyileştirmeye çaba göster-miştir, bu da tarımsal biyoçeşitliliği ortaya çıkarmıştır.16. yüzyıldan itibaren, bilimsel araştırmaya olan ilginin artması sadece astroloji, fizik ve kimya alanlarında de-ğil botanik, zooloji, entomoloji gibi tarım için önemli temel alanlarda da görülmeye başlamıştır. İnsanlar sırf yeni bitkiler toplamak için kıtalararası seyahatlere çıkı-yor yeni keşfedilen ülkelerden bitkiler toplayıp bota-nik bahçeleri kuruyorlardı. Bu tip faaliyetler artık ma-nastır ve kilise bahçelerinin sınırlarını aşmaya başla-mış hemen her önemli şehirde botanik bahçeleri kurul-maya başlamıştı. Ziyaret ettiğim onlarca botanik bah-çesi arasında, 1545’te Padova’da kurulan botanik bah-çesi ile İngiltere’deki 250 yıllık “Kew Gardens” sanırım Batı’daki ilk bitki gen bankaları arasında sayılabilir. Tabii ki burada, Kristof Kolomb’un Amerika’yı keşfinden bah-setmeden geçemeyiz. Amerika’nın keşfedilmesi, gemi-ciliğin gelişmesi, yeni yerlerin bulunup sömürgeleşti-rilmesi beraberinde yeni bitki türlerinin de bulunarak Avrupa’ya taşınmasını, bunun yanında eski dünya bit-ki türlerinin de Amerika’ya götürülmesine yol açmıştır.Bugünkü anlamda ilk tohum gen bankası 1921 yı-lında Sovyet genetikçi Nikolai Vavilov tarafından St. Petersburg’da kurulmuştur. Yaklaşık 20 yıl içerisinde dünyanın farklı yerlerinden 200 bin civarında örnek toplayıp kataloglayan Vavilov, tarımsal bitkilerin dün-ya üzerindeki gen kaynakları merkezlerini de tanımla-mıştır. Buğday ve mısır gibi yaygın bitki türlerinin ıslahı için önemli çalışmalar yapmış olan Vavilov’un Mendel kanunlarını reddeden Lysenko’yla çatışması nedeniyle Sovyet rejimi tarafından tutuklanması ardından da ha-piste açlıktan ölmesi tarihin ders çıkarılması gereken acı olaylarından birisidir. Bunun ardından 1940’larda ise Amerikan Ulusal Gene-tik Kaynakları Koruma Merkezi kurulmuştur. Halen 38 bin kadar bitki türüne ait 450 bin’e yakın örneğin mu-hafaza edildiği tohum gen bankasında dünyanın he-men her yerinden toplanmış tohum ve bitki materya-li bulunmaktadır. Elektronik veri tabanına yerleştiril-miş bu bitki gen kaynakları araştırma ve ıslah amacıyla dünyanın her yerine bedelsiz olarak gönderilmektedir.Yeşil Devrim ile birlikte yüksek verimli buğday ve çel-tik çeşitlerinin dünyaya yayılmasıyla Karakılçık buğda-RÖPORTAJ Savaş Titiz66 Eylül 2010yı gibi yerel çeşitlerin ortadan kalkmaya başlaması ta-rımsal biyoçeşitliliğin kaybı konusundaki kaygıları ar-tırmıştır. Bitki ıslahçıları açısından son derece önemli olan bu gen kaynaklarının koruma altına alınması için dünyanın çeşitli ülkelerinde tohum gen bankaları ku-rulmaya başlanmıştır. Daha sonra 1974’te Uluslarara-sı Bitki Genetik Kaynakları Enstitüsü (IPGRI) kurularak gen bankaları arasında iş birliği ve ağ oluşturma çaba-ları başlamıştır. Böylece gerek gelişmiş gerekse geliş-mekte ülkelerde bulunan gen kaynaklarının korunma-sı ve ıslah amaçlı paylaşılması daha işlevsel hale gel-miştir. Halen bu gen bankalarında bulunan örnek sayısı 2.3 milyonun üzerinde olup bunların yüzde 97’sini to-humlar, yüzde 3’ünü de klonal bitki materyalleri oluş-turmaktadır.Bundan 10 yıl kadar önce yürürlüğe giren ve Türkiye’nin de taraf olduğu Uluslararası Biyolojik Çeşitlilik Sözleş-mesi ise sadece tarımsal bitki türlerinin değil tüm bitki çeşitliliğinin korunması, biyolojik çeşitliliğin sürdürüle-bilir kullanımı ve bu biyolojik çeşitlilikten oluşacak fay-daların adil paylaşımını öngörmektedir.Bu bağlamda, İngiltere’deki Kew Botanik Bahçesi ta-rafından eşgüdümü yapılan ve 2000 yılında başlatılan Binyıl Tohum Bankası Projesi önemli bir adımdır. Yine, 2008 yılında faaliyete giren Norveç’teki Svalbard Küre-sel Tohum Sığınağı tesisleri ülkeler arasındaki iş birli-ğine güzel bir örnek teşkil etmektedir. Bu sığınakta as-lında, farklı gen bankalarında muhafazaya alınmış to-humların olası risklere karşı yedeklemesi yapılmakta-dır.Türkiye’de ise gerçek anlamda ilk Tohum Gen Bankası’nın 1974 yılında Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nde kurulduğu söylenebilir. Şüphesiz bu-nun yanında daha ufak tohum koleksiyonları ile önem-li meyve türleri ile bağ çeşitlerini içeren ex situ kolek-siyonlar da oluşturulmuştur. Ancak bunlar hiçbir za-man Batı’da Gen Bankalarına gösterilen ilgiyi görme-miş ve gereken kadro ile finansal kaynaklara ulaşama-mışlardır.Özetle, bitki gen kaynaklarının önemi ve bunların ge-rek tarımsal üretim sistemlerindeki değişimler gerekse doğal yaşam alanlarının tahribi sonucu kaybolma teh-likesi altında oldukları artık hemen herkes tarafından fark edilmiş bulunmaktadır. Dolayısı ile hem klasik ıs-lah çalışmaları hem de modern genetik yöntemler için genetik kaynakların toplanması, korunması ve taşıdık-ları özelliklerin morfolojik ve moleküler düzeyde tespit edilmesi büyük önem taşımaktadır.Bu arada, genetik kaynakların sadece ex situ yani bir yerden toplanarak gen bankalarında korunmaya alın-Bitki gen kaynaklarının önemi ve bunların gerek tarımsal üretim sistemlerindeki değişimler gerekse doğal yaşam alanlarının tahribi sonucu kaybolma tehlikesi altında oldukları bilinmektedir. Dolayısı ile hem klasik ıslah çalışmaları hem de modern genetik yöntemler için genetik kaynakların toplanması, korunması ve taşıdıkları özelliklerin morfolojik ve moleküler düzeyde tespit edilmesi büyük önem taşımaktadır.67Eylül 2010malarının yanında, in situ yani doğal yetişme ortam-larında korunmaları, bunların doğal ortamdaki evrim-leri ve genetik açılıma ve değişime uğramaları açısın-dan da önemlidir. In situ koruma önündeki en büyük engel ise doğal yaşama alanlarının hızla yok olmasıdır. Türkiye’de örneğin, 1950’lerden itibaren mekanizasyo-nun artmasıyla mera alanlarının bozularak tarlaya dö-nüştürüldüğü, aynı şekilde ormanların tahribiyle tarı-ma müsait olmayan dik eğimli alanlarda ekim yapıldığı, özellikle 1960’lardan itibaren göllerin ve sulak alanla-rın kurutularak yeni tarım arazilerinin yaratıldığı, sula-ma ve/veya elektrik üretimi amaçlı göl ve göletler oluş-turularak vadi içi habitatların tahrip edildiği ve geniş alanlarda sulu tarıma geçildiği ve böylece doğal den-genin olabildiğince bozulduğu gerçeği in situ koruma-yı daha da zor hale getirmiştir.Dolayısı ile bitki gen kaynaklarının gen bankalarında ex situ korunması zorunlu, ancak zorunlu olduğu kadar da zordur. Tohumlar fizyolojik olarak su kaybederek din-lenmeye (bitki büyüme ve gelişmesi için gerekli koşul-lar olmadan çimlenmemeye) programlanmış oldukla-rından, bunları derin dondurucuda -20°C’de, hatta sıvı azotta -156°C’de uzun süre muhafaza etmek mümkün-dür. Yine de bitki türüne bağlı olarak bir tohumun can-lılığını muhafaza süresi 10-50 yıl, az sayıda bazı tür-ler için daha uzundur. Ancak, iyimser bir tahminle bunu 25 yıl olarak alırsak, Bakanlık yetkililerinin beya-nına göre 250 bin örneğin muhafaza edileceği Tohum Gen Bankası’nda her yıl 10 bin örneğin tarlaya ekilip tohumlarının hasat edilerek tekrar korumaya alınması gerekir. Bunun gerektirdiği işgücü ve maliyetin yanın-da, toplanan bu tohumların kendi aralarında tozlaşa-rak veya kendiliğinden genetiklerinde açılım olması ya da tohumların karıştırılma olasılıkları tüm gen bankala-rı için büyük bir risk oluşturmaktadır. Dolayısı ile bun-ların gerek morfolojik gerekse moleküler düzeyde çok iyi bir şekilde karakterize edilerek kayıt altına alınma-ları ve tohum yenileme sırasında yinelenmeleri gerekir. Türkiye’de 1974’te kurulan Tohum Gen Bankası ile di-ğer bitkisel gen kaynakları koleksiyonları şimdiye kadar ne yazık ki bu işlevleri tam olarak yerine getirebilecek kadro ve mali imkanlara sahip olamamışlardır.Gen Bankalarındaki tüm bu zor ve pahalı çalışmaların amacı şüphesiz ki bu gen kaynaklarının tarımsal üre-timde kullanılacak yeni çeşitlerin ıslah edilmesinde kul-lanılmasıdır. Bu da ancak yukarıda da belirttiğim üze-re tohum gen bankasında muhafaza altına alınacak ör-neklerin tarımsal, morfolojik ve moleküler düzeyde ta-nımlanmasını, kayıt altına alınmasını ve bu bilgilerin ve materyalin bitki ıslahçılarının erişimine açık olma-sını gerektirmektedir. Nitekim yazının başında örneği-ni verdiğim tohum gen bankaları, tüm zorluklara rağ-men bu asgari koşulları sağlamaya gayret göstermek-te bunun için her türlü işbirliği kanallarını geliştirme-ye çalışmaktadırlar. Tüm bunlar çok sayıda ve nitelikte araştırmacı ve destek personelinin istihdamını zorun-lu kılmaktadır. Bu yapılmadığı ya da yapılamadığı tak-dirde onca yatırım ve emek heba olacak, böylece top-lanan tohumlar işlevsiz olarak bir bakıma ölüme terk edilecektir.Sonuç söz olarak, umarım bu “Tohum Gen Bankası” “Tohum Morgu” olmaz da gerçekten o çok övündüğü-müz biyolojik çeşitliliğimiz yeni nesiller ve insanlık için ekonomik faydaya dönüştürüldüğü ıslah çalışmaların-da kullanılır.

Tohum gen bankası üzerine düşünceler

http://research.sabanciuniv.edu/15319/1/GEN_BANKASI-3.pdf

Tohum gen bankası üzerine düşünceler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Sabanci University Research Database