Reseña bibliográfica de la obra "Urdazubi eta Zugarramurdiko euskara" de Estibalitz Montoya, fruto de su tesis doctoral y de la investigación de la dialectología, teniendo en cuenta los casos de las poblaciones navarras de Urdazubi y Zugarramurdi

IBARRA MURILLO, Orreaga

Hedatuz

Euskal Herriak ezagutu zituen aukera eta prozesu politikoetan parte hartze aktiboaizan baitzuen: 1997.ko urrian Gernikan egindako adierazpena (“Estatutua hildadago”), Lizarra-Garazi, ETAren suetena... Horietan guztietan, eta aurrerantzean, erai-kuntza nazionala elementu gako bihurtu zen.Zazpigarren kapituluan, Pulso reivindicativo y alternatividad (2000-2003), aurreko-an agertzen ziren elementu berak azaltzen dira. Alde batetik, ELAren eta LABen arte-ko tirabirak eta egilearen interpretazioak. Haien arteko lehiak, aldiz, paso eman zionberriro elkarlanari, eta 2003 urtean ELA-LAB-ESK hitzarmena gauzatu zen bi puntureninguruan: LHEE eta gizarte-mobilizaziorako dinamikak sortzea. Aurrekoetan bezala,batasun horrek bere isla izan zuen esparru politikoan Batasunaren ilegalizazioareneta Egunkariaren itxiaren aurka. Beraz, etengabe ikusiko dugu harreman dialektikohori, lehia eta lankidetzarako beharra, gaur egun arte. Bestaldetik, kapitulu honetanere ELAren eredu sindikala aztertzen du egileak.Ondorio gisa, azken orrialdeetan Letamendiak bi eredu sindikal bereizten ditu: alda-rrikatzailea versus sistemaren osagarria dena. ELA sindikatu-aldarrikatzailea, kontrapo-tere-sindikatua, gizarte-mugimenduen eta interes-taldearen arteko sintesi gisa definitzendu. Eta sindikatuaren gatazka-koadro berri bat margotzen digu: Klase-gatazka, nazio-gatazka eta post-modernitatearen gatazka sektorialak (gerra eta patriarkalismoarenaurka, gatazka ekologikoak...). Globalizazioaren aurkako gizarte-mugimenduekin bat egi-nez, horietan guztietan murgilduta aukezten digu Letamendiak kontrapoterea ardatzduen ELA sindikatuan. Liburu honekin abiapuntu ezin hobe dugu ELAren azken 25 urte-ko bilakaera ezagutzeko, zalantzarik ez. Hasieran esan bezala, ordea, hainbat neurgailufaltan izan dut, kalean zein lantokietan diskurtso horren praktika zein den jakin ahal iza-teko. Azken batean, Letamendia ados ez badago ere, subjektu iraultzaile bera dugu kri-sian azken hamarkada hauetan.Patxi López AbasoloMONTOYA, EstibalitzUrdazubi eta Zugarramurdiko euskaraNafarroako Gobernua. Hezkuntza Departamentua, Uni-bertsitaterako eta Hizkuntza Politikarako ZuzendaritzaNagusia, 2004. - 351 or. ; 24 cm. - ISBN: 84-235-2529-5Estibalitz Montoyaren liburu hau bere tesi-lanaren fruitu da, eta dialektologiarenikerketan hutsune bat betetzera heldu da; hain zuzen ere muga eremuetan mintzoden hizkera aztertzera zuzenduta dagoena. Urdazubi eta Zugarramurdi, administrazioznafar herriak dira, baina Ipar Euskal Herriko mugatik oso hurbil daude.Mende luze bat pasatu da Bonapartek bere euskalkien sailkapena egin zuenetik(1869) eta Zugarramurdiko zein Urdazubiko euskara lapurteraren barruan sartu zue-netik. Euskararen egoera izugarri aldatu da, besteak beste, euskara batuaren etorre-Reseña728 Rev. int. estud. vascos. 49, 2, 2004, 677-738rarekin, eta, dudarik gabe, ikerketa berriak beharrezko egiten ari dira eta azken hamarurteotan, hain zuzen ere burutzen ari dira. Lan hau eredu kontrastatiboa eta ikuspegigeolinguistikoa erabili dituzten horietako bat da, Euskal Herri gehieneko ikuspegi dia-lektologikoa osatuz eta borobilduz.Esan bezala, lan honek ikuspuntu kontrastatiboa jorratzen du, edozein lan dialek-tologikok izan beharrekoa, ez du ikuspegi atomista edo deskribatzaile soilean gelditubehar. Hori dela eta, ezaugarri nabarmenenenak aztertzeaz gain, inguruko hizkerekindituen berdintasun eta desberdintasunak aurkezten ditu.Izan ere, Zugarramurdiko eta Urdazubiko hizkerak geolinguistikoki dituen loturaketa etenak ikusteko, ondoan eta inguruka dituen beste hizkera guztiak ezagutu beharditu, alegia zein hurbiltasun eta urruntasun maila lotu edo bereizten duten neurtu etaazalerazi behar du. Eta lan honek eredu alderatzailea eta ikuspegi geolinguistikoa era-bili ditu, ez sinkronikoki bakarrik, diakronikoki ere bai.Liburua hamabi ataletan banatua dago. Honezaz gain, eranskin moduan badirabeste hiru atal: kapitulu batean grabaketen transkripzioak biltzen dira, beste bateanmapak, eta, azkenekoan bibliografia bi azpiataletan banatua.Lehenengo atalean, eremuko herrien arteko harremanak eta hauen ondorio lin-guistikoak aztertzeaz gain, datu geografiko, historiko eta etnografikoak biltzen dira.Ikuspuntu historiko honen arabera, orain arteko ikertzaileek Zugarramurdiko eta Urda-zubiko hizkera nola sailkatu duten aztertzen du.Bigarren atalean lanaren metodologia eta oinarri teorikoak aztertzen dira, datuenbilketa nola egin den, galderak zeintzuk izan diren etab. Aldagarri soziolinguistikoakere kontuan hartu ditu: sexua, lanbidea eta adina, dialektologiak eskaintzen dituenlanabes eta oinarri teorikoak baliatuz. Izan ere, helburu nagusia aldaketa diatopikoaaztertzea izanagatik, ikuspuntu diastratikoari ere garrantzi zerbait ematea izan du hel-burutzat.Alde honetan azpimarratu behar da, nolabait, aldagai soziologikoan gutxi sakonduden arren, adinak eragindako aldaera badagoela, eta nahiz eta asko sinplifikatzeaden, Montoyak dio gazteen hizkera erdialdeko euskalkirantz egiten ari dela. Gainerakobeste bi baldintzek, alegia, sexuak eta lanbideak ez dute horrelako eraginik hizkera-ren aldagarritasunean.Lan honetan, Estibalitz Montoyak alderdi sinkronikoa aztertzea zuen helburutzat,baina, hizkerak izan duen bilakaera ere ezagutu nahi izan du, eta horretarako, eskuraizan dituen testu zahar guztiak miatu ditu, hauetatik ateratako datuekin ikuspegi oso-tuagoa borobilduz. Datu sinkronikoak eta diakronikoak uztartuz helburu argi bat betenahi da, hizkerak norabidea aldatu duen ala ez jakitea, alegia lapurterarantz edo nafa-rrerarantz egiten ari den ikustea. Izan ere, dialektologia sinkronikoa eta historikoabereizteak hainbat kasutan badu justifikaziorik, baina ezin pentsa daiteke elkarrenarteko hartu-emanik gabeko bi eremu direnik.Nolanahi dela ere, xede hau betetzean, oztopo larriak aurkitu ditu, eta handiene-tariko bat izan da Saran eta Ainhoan dagoen albiste urritasuna, nahiz beste tokibatzuetan, Baztanen, esaterako, lan garrantzitsuak dauden. Ikertzaileak badaki testuidatziekin zuhur jokatu behar dela, nork idatzi, noiz idatzi, non, nola, zein helbururekin,nori zuzendua, hau guztia ez baita kontu hutsala. Horrela, hemendik ateratako lekuko-tasunek aukera ematen digute hainbat hizkuntz ezaugarri mailegaturik izan ote direnidentifikatzeko. Honetarako lapurterako testu klasiko batzuetaz baliatu da.Reseña729Rev. int. estud. vascos. 49, 2, 2004, 677-738Ondorengo ataletan (3-11) Zugarramurdi eta Urdazubiko hizkerak erakustendituen ezaugarri linguistiko nabarmenenak aztertzen dira. Horrela, hirugarren atalabokalei eskaini die, hiatoak eta diptongoak atal desberdinetan aztertuz. Esan beharda lan honetan ez duela azterketa akustikorik baliatu, ez kontsonantismoan eztabokalismoan ere, azterketa zabala egin nahi izan duelako, ez deskripzio zehatza.Nolanahi dela ere, azterketa akustikoa kasu batzuetan erabiltzea aukera egokia litza-teke hainbat ezberdintasun ikusteko, azentu mailakoak, kasu. Esaterako, azentuakbalio funtzionalik, morfologikorik edo lexikorik ez duela baieztatu edo ukatzeko.Seigarren atalean kontsonanteen azterketa osotua ekartzen du, inbentario fono-logikoan xehetasunez sakonduz. Kontsonanteen sailkapena eta berauen azterketaezaugarri garrantzitsuenetan arreta jarriz burutu da. Honako ataletan dago banatua:hasperena, dardarkari ubularea, igurzkari belare ahoskabea, txistukariak, asimilaziobustidura, rtz taldea…Azentuaren atala zazpigarren kapituluan biltzen da, bertan Zugarramurdiko etaUrdazubiko hizkeran azentua nola txertatzen den ikustea da helburua, horretarako,hitz bakunak, deklinabide atzizkiak, maileguak eta toponimoak aztertuz.Zortzigarren atala, izenaren morfologiaren atala da. Deklinabideari dagokionez,kuadroetan bildurik agertzen zaizkigu aldaerak. Honezaz gain, izenordainak, erakusle-ak, zenbatzaileak, adberbioak, perifrasiak, konparaziozko morfemak eta posposizioakdira azterketa helburu. Atal bakoitzean alde diakronikoaren ekarpena testu idatzienbidez agerian egoten da, bai eta ikuspegi kontrastatiboa ere, hurbileko euskalkietanegindako ikerketak ezagutzen dituela garbi azaltzen du.Bederatzigarren atala aditzaren morfologiari eskainita dago, eta bertan, aditz lagun-tzaileetan nahiz aditz izenetan aurki ditzakegun aldaera morfologiko azpimarragarrienakbiltzen ditu, erabilera eta aditzen jokamoldea ahaztu gabe. Hitanoari ere tokia egin zaio,eta honek dakarren murriztapen sintaktikoak aztergai izan dira, izan ere hizkeraz hizkeraalda daiteke erabilera hau, eta solaskidearen arabera ere aldaerak daude.Hamargarren atala morfosintaxiari dagokio. Atal honetan perpausen egiturak nolaeratzen diren aztertzen da. Horrela, denbora eta modu perpausak, kausalak, baldin-tzazkoak, perpaus osagarriak, kontzesiboak etab. dira ikergai.Hamaikagarrenean Zugarramurdiko eta Urdazubiko lexiko garrantzitsuena biltzenda. Suposatzekoa denez, hautaketa gaitza egin behar da lexiko guztia ezin baita hala-ko liburu batean bildu. Bildutako lexiko kopuru hau lotu da bertako ohiturekin; horre-la, bilduma honetan, forma mugagabea, mugatua eta kategoria agertzen dira,beharrezkoa ez denean ez da ordain batua ematen, baina gehienetan bere esanahiaeuskara batuan atxikitzen zaio. Hitzak hurrenkera fonologikoan ordenaturik agertzendira, eta nahiz eta alfabetikoki ordenatutako hitz zerrenda bat izan, erabileraren maiz-tasunari buruzko aipuak ere ekartzen ditu: (gutxiagotan) edo (ohikoagoa) hitzen bidez.Hamabigarren atala ondorioena da. Atal honetan, ikerketan aipatutako ezaugarrilinguistikoen isoglosak erabiliz, hizkera kokatzen da. Beraz, ikus dezakegu era laburre-an herri hauetako hizkerak lapurterarekin bete-betean bat egiten duen edo ezaugarrinafarrak dituen, ezaugarri bateratzaileak edo bereitzaileak erabiliz. Alegia, Baztan-Zugarramurdi-Urdazubi-Sara eremuen artean dagoen lotura edo ezberdintasuna era-kusten digu. Frogatu du herriak administrazioz nafarrak izan arren, lapurterarekinlotzen dituzten ezaugarriak ugariak izan direla, mendetan zehar iparraldeko herriekinizandako harreman sozioekonomikoak era erlijiosoak handiak izan direlako, baitaondoko Baztan ibarrarekin ere, dudarik gabe.Reseña730 Rev. int. estud. vascos. 49, 2, 2004, 677-738Ondorio orokor gisa esan dezakegu Zugarramurdiko eta Urdazubiko hizkerak IparEuskal Herriko hizkerekin duen lotura ez dela gaur egun hain estua, eta honek erakus-ten du desberdintasunak sortu direla Zugarramurdi-Urdazubiren eta gainontzekonafar-lapurteraren artean.Bibliografia bi ataletan banatua agertzen da: lehenik, liburuan zehar aipatutakoaeta bigarren atalean bibliografia osagarria. Ikertzaileak hemendik kanpo, Europan, zeregiten den ere ezagutzen duela nabari da aipatutako bibliografiaren bidez.Honainokoa laburbilduz, liburu honek aurretik aztertu gabe zegoen eremu batendeskribapen eta alderaketa dialektologikoa ekartzen digu, trantsizio edo mugako tokibatekoa era zientifikoan, gaurkotuan eta egokian egina, eta ekarpen interesgarriakplazaratzen ditu.Dudarik gabe, premiazkoak dira gisa honetako lanak, bereziki Ipar Euskal Herrian,hain larria eta kezkagarria izanik euskalki batzuen etorkizuna.Orreaga Ibarra MurilloRUBIO, CoroLa identidad vasca en el siglo XIX: discurso y agentessocialesMadrid : Biblioteca Nueva, 2003. - 476 p. : il. ; 24 cm.- ISBN: 84-9742-119-1Con este libro Coro Rubio Pobes escribe otro capítulo, cargado de documenta-ción y bibliografía, en la ya larga senda del estudio de la historia vasca y nos ofreceun trabajo de visita obligada para todo aquél que desee adentrarse en la ardua tareade desentrañar el pasado.A través de 476 páginas, la autora reconstruye el discurso que las elites intelectua-les del mundo político, cultural y religioso del País Vasco decimonónico elaboraron con elpropósito de definir y divulgar un código de identidad colectivo capaz de permitir a todoslos vascos reconocerse como miembros de un país, pueblo o nacionalidad singular.La fortaleza de una cultura foral y de una administración propia; el difícil encajedel territorio vasco en el proceso de construcción del Estado liberal; y el fracaso odebilidad del proyecto nacionalizador español –escribe Rubio Pobes– abonaron elterreno para construir la identidad vasca.Esta construcción –prosigue– fue protagonizada en un primer momento por elitesintelectuales procedentes del mundo político vascongado y de adscripción ideológicadiversa que no crearon su discurso sobre el vacío, sino que bebieron de elaboracio-Reseña731Rev. int. estud. vascos. 49, 2, 2004, 677-738

Urdazubi eta Zugarramurdiko euskara

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hedatuz