Huussen, A.H.

NARCIS 

G.E. van Maanen, De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatige overheidsdaad in de 19e en 20e eeuw

University of Groningen Research Database

  
 University of Groningen
G.E. van Maanen, De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatige overheidsdaad in de
19e en 20e eeuw
Huussen, A.H.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4591
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record
Publication date:
1997
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database
Citation for published version (APA):
Huussen, A. H. (1997). G.E. van Maanen, De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatige
overheidsdaad in de 19e en 20e eeuw. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der
Nederlanden, 112(4), 556. DOI: 10.18352/bmgn-lchr.4591
Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 10-02-2018
556 Recensies 
G. E. van Maanen. De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatige overheidsdaad in de 
19e en 20e eeuw (Ars Aequi cahiers. Rechtsvergelijking en rechtsgeschiedenis V; Nijmegen: 
Ars Aequi Libri, 1996,79 blz., ƒ17,50, ISBN 90 6916 229 6). 
De juridisch-dogmatische vraag of de overheid aansprakelijk kan worden gesteld voor schade 
door haar handelen of nalaten toegebracht aan de eigendom van particulieren, heeft gewichtige 
rechtspolitieke achtergronden. Hoeveel ruimte krijgt de overheid op het beleidsterrein dat zij 
aan zich heeft getrokken (bij voorbeeld onderhoud van waterwegen, sluizen, bruggen, telefoon-
lijnen) en is de burgerlijke rechter bevoegd acties van privé personen wegens opgelopen schade 
te honoreren? Het is het oude probleem van de onrechtmatige (i. c. overheids)daad waarover 
R. H. Hartog reeds in 1971 een proefschrift schreef dat is gewijd aan de periode van de Neder-
landse Republiek. 
De rechtsgrond voor schadevergoeding is in 1838 neergelegd in de artikelen 1401 en 1402 
(oud) BW, waarin onder meer gesteld wordt: 'Elke onregtmatige daad, waardoor aan een ander 
schade wordt toegebragt, stelt dengenen door wiens schuld die schade veroorzaakt is in de 
verpligting om dezelve te vergoeden'. De moderne rechtsliteratuur heeft de gedachte doen 
post vatten als zou de rechter gedurende de negentiende eeuw het begrip 'onrechtmatig' steeds 
hebben uitgelegd als 'onwetmatig'. Het zogenaamde 'legisme' zou toen hoogtij hebben ge-
vierd — een rechtsinterpretatie die er op uit was zoveel mogelijk de letter van de wet te volgen. 
Deze en andere mythen neemt Van Maanen op de korrel. Hij promoveerde in 1986 op het 
vraagstuk van de onrechtmatige daad en schreef recentelijk enkele cahiers over de onrechtma-
tige overheidsdaad, waarvan de hier aangekondigde er een is. De auteur maakt aannemelijk dat 
de veronderstelde 'breuk' in de rechtspraak van de Hoge Raad bij gelegenheid van zijn sententie 
van 1896 inzake het beschadigde schip de 'Vrouwe Elske' in een ander perspectief geplaatst 
moet worden. Dan blijkt dat de Hoge Raad toen weliswaar het terrein waarop de burger de 
overheid wegens schade kon aanspreken, wat verengd heeft, maar dat die beperking slechts 
korte tijd heeft gegolden. Schrijver zoekt de verklaring in de contemporaine discussies over de 
creatie van een aparte administratieve rechter welke echter vooralsnog niet tot politieke daden 
leidden. Hoewel zijn hypothese nogal speculatief blijft, is de rest van Van Maanens betoog een 
welsprekend pleidooi voor het 'nut' van de rechtsgeschiedenis voor een goed begrip van de 
moderne rechtsontwikkeling. 
A. H. Huussen jr. 
G. Reichwein, e. a., Levende meesters. De schilderijenverzameling van C. J. Fodor (1801-
1860), R. Kistemaker, A. Overbeek, ed. (Amsterdam: Amsterdams Historisch Museum, Stads-
uitgeverij, 1995, 166 blz., ƒ49,90, ISBN 90 6274 089 8). 
Dit boek verscheen als catalogus bij een tentoonstelling in het Amsterdams Historisch Mu-
seum. Het beoogt de schilderijencollectie van de Amsterdamse ondernemer en kunstverzamelaar 
Carel Joseph Fodor (1801-1860) in een cultuurhistorische context te plaatsen. En daar is alle 
reden toe, want sinds de sluiting van het Museum Fodor in 1947 leidde deze verzameling van 
werk van bekende en minder bekende negentiende-eeuwse kunstenaars een slapend bestaan. 
Maar ook daarvoor al had de collectie veel van haar vanzelfsprekendheid verloren. Toen Mu-
seum Fodor in 1863 — dus na de dood van Fodor — zijn poorten opende, reageerden de 
kranten en tijdschriften juichend, maar dat kon toch niet verhullen dat veel tentoongestelde 
kunstwerken afkomstig waren uit een schilderschool die door sommige deskundigen reeds 
Recensies 557 
toen als verouderd werd bestempeld. 'De huidige Hollandse School', zo schreef de invloed-
rijke Franse kunstcriticus Théophile Thoré in 1859, 'bezit nauwelijks enig karakter. Zij teert 
op de imitatie van een half dozijn van haar oude meesters'. En juist voor deze kunst had Fodor 
een voorkeur. Van de nog jonge maar talentvolle Jozef Israël daarentegen bezat hij geen enkel 
kunstwerk. Gusta Reichwein en Ellinoor Bergvelt bestempelen zijn collectie dan ook als een 
verzameling tussen Gouden Eeuw en Haagse School in. 
In Levende meesters nu worden deze verzameling en de man die haar bijeenbracht weer in 
hun historische context geplaatst. Het boek bevat drie artikelen. Frouke Wieringa schetst het 
levensverhaal van Fodor, Ellinoor Bergvelt biedt een breed opgezette verhandeling over het 
verzamelen in het negentiende-eeuwse Amsterdam, en Gusta Reichwein en Ellinoor Bergvelt 
bespreken gezamenlijk de kunsthistorische betekenis van de collectie. Een bespreking van 
zestien 'uitgelichte' kunstwerken en een alfabetisch gerangschikte bestandscatalogus beslui-
ten het boek. Fodor komt uit deze bijdragen naar voren als een enthousiaste maar ook wat 
conservatieve kunstverzamelaar, die in zijn voorkeuren representatief mag worden genoemd 
voor het milieu van Amsterdamse kunstminnaars in de eerste helft van de negentiende eeuw. 
Over zijn levensloop is door het ontbreken van egodocumenten weinig bekend. 'Fodor han-
delde in steenkool, hij verzamelde kunst en hij zweeg', aldus de bondige samenvatting van 
Frouke Wieringa. Toch zijn de auteurs er in geslaagd het nodige over Fodors leven boven water 
te halen. Als zoon van de musicus Antoine Fodor en kleinkind van de niet onverdienstelijke 
tekenaar Jan Tersteeg speelde kunst al vroeg een rol in Fodors leven. Zijn vader, die zichzelf 
als een 'virtuoos om het lieve brood' omschreef, bracht het tot dirigent en gelegenheidscomponist 
van Felix Meritis. Zoonlief zal dus al vroeg in contact zijn gekomen met moderne kunst en 
kunstverzamelaars. Later zette hij deze contacten voort door zelf lid te worden van Felix Meritis, 
gevolgd door lidmaatschappen van de Koninklijke Academie van beeldende kunsten en de 
kunstenaarskrans Arte et Amicitia. Sinds 1850 was hij bovendien mede-organisator van de 
jaarlijkse tentoonstellingen van levende meesters. Samen met zijn collega's besprak hij uitvoe-
rig het technische vakmanschap van de ingezonden kunstwerken. De kwaliteit bepaalde name-
lijk de plaats waar het schilderij kwam te hangen: de beste stukken het meest in zicht, de 
minste stukken hoog tegen de wand. 
Kunst was dus niet weg te denken uit zijn leven. Het was echter de door zijn vader opgezette 
steenkolenhandel die Fodor de mogelijkheden bood ook zelf kunst te gaan verzamelen. In 
1833 nam hij de zaak van zijn vader over en werd binnen de kortste tijd puissant rijk. Fodor 
bleek een handige zakenman, met oog voor nieuwe investeringsmogelijkheden. Tijdgenoten 
prezen hem als 'een groot man, die rijk geworden is door kool te verkopen', maar mompelden 
tegelijkertijd iets over vriendschappelijke banden met belastinginspecteurs, bij wie hij regel-
matig dineert, en 'wier verjaardag hij nooit vergeet'. Ondertussen bouwde Fodor gestaag aan 
zijn kunstverzameling, die bij zijn dood in 1660 uit 161 schilderijen, 877 tekeningen en 302 
prenten zou bestaan. Daarbij schrok hij niet terug voor de uitgave van grote sommen geld. 
Alleen al voorde 'Christus Consolator', het 'puikjuweel' van Ary Scheffer, legde hij 60.000 
francs neer. 
Naar buiten toe presenteerde Fodor zich graag als 'vorstelijke beschermer' die met 'Hollandsch 
goud' een monument voor de vaderlandse kunst had opgericht. Zijn verzameling, zo beklem-
toont Ellinoor Bergvelt in haar bijdrage, illustreerde hoe latere, binnen- en buitenlandse kun-
stenaars zich hadden laten inspireren door de Nederlandse kunst uit de zeventiende eeuw. De 
verzamelaar Fodor werd dus, naast puur esthetische motieven, vooral gedreven door vader-
lands gevoel. 
Levende meesters slaagt er uitstekend in een wat in de vergetelheid geraakte kunstverzameling 
tot leven te wekken. Voor de criticus blijft er natuurlijk altijd wel wat te klagen over. Zo is de 
558 Recensies 
biografische schets ondanks alle speurzin die er uit spreekt wat vlak van toon. En de bijdrage 
van Ellinoor Bergvelt over verzamelen in het negentiende-eeuwse Amsterdam blinkt niet altijd 
uit door een heldere redeneertrant. Soms wordt de lezer daardoor op het verkeerde been gezet, 
zoals op bladzijde 36, waar mijns inziens een schijntegenstelling tussen nationaal gevoel en 
lokaal patriottisme wordt gecreerd. Maar daar staat tegenover dat de auteur in nog geen 15 
bladzijden tal van interessante kwesties aanroert en het verzamelen en tentoonstellen van kunst 
in een bredere context weet te plaatsen. Het eindoordeel kan dus niet anders dan positief zijn. 
Levende meesters is een prachtig lees- en plaatjesboek dat onze kennis over negentiende-eeuwse 
verzamelaars, het Amsterdamse kunstmilieu en de persoon van Carel Joseph Fodor aanzienlijk 
vergroot. Het boek is zo een passend eerbetoon aan de in mei 1995 overleden Dedalo Carasso, 
die zelf zo mooi over de schilderkunst en de negentiende eeuw kon schrijven. 
Paul Knevel 
J. Haafner, De werken van Jacob Haafner, II, J. A. de Moor, P. G. E. I. J. van der Velde, ed. 
(Werken uitgegeven door de Linschotenvereeniging XCIV; Zutphen: Walburg pers, 1995, 376 
blz., ISBN 90 6011 943 6). 
Dit boek is het tweede deel van een heruitgave van het werk van Jacob Haafner en bevat de 
werken 'Reize te voet door het eiland Ceilon' (1810) en 'Reize naar Bengalen en terugreize 
naar Europa' (1822), samengesteld door de oudste zoon van Haafner. In de inleiding wordt 
ingegaan op de reacties op het werk van Haafner, die een fervent tegenstander was van het 
kolonialisme. In de eerste helft van de negentiende eeuw werd zijn werk zeer gewaardeerd, 
daarna raakte het meer op de achtergrond. 
Het eerste verhaal speelt in 1783. Haafner was toen 29 jaar oud en het jaar daarvoor met zijn 
vriendin in Ceylon aangekomen. Reislustig als hij was, vatte hij het plan op om van Jaffnapatnam, 
gelegen in het noorden van Ceylon, door het binnenland naar Colombo te reizen. Met enkele 
Europese reisgenoten en met een aantal inlanders ving hij de reis aan. Haafner geeft een leven-
dige beschrijving van de belevenissen van de groep en doet uitvoerig verslag van het land-
schap, de dorpen en de mensen die zij onderweg ontmoetten. Hij schrijft met veel sympathie 
over de plaatselijke bevolking, die Haafneren zijn reisgenoten meestal gastvrij ontvingen. Hij 
is lyrisch over de natuur van het oerwoud en vertelt in geuren en kleuren welke avonturen hij 
onderweg beleefde. Regelmatig ontsnapten zij ternauwernood aan wilde dieren als slangen en 
tijgers. Het lijkt een wonder dat de groep Colombo levend bereikte. De terugreis verliep min-
der voorspoedig: Haafners reisgenoot kwam om, hij zelf had het geluk een groep Singalezen 
tegen te komen waarmee hij kon meereizen naar zijn woonplaats. 
Na terugkeer werd Haafner door zijn vriendin verlaten, waarop hij besloot Ceylon te verlaten. 
Het tweede verhaal, voorzien van de inleiding die de zoon van Haafner bij de uitgave uit 1822 
schreef, gaat over zijn belevenissen op de reis naar en door de Bengalen. Hij geeft veel infor-
matie over het land, de steden, de cultuur en de godsdienst en vertelt bovendien openhartig 
over zijn liefdesverdriet. Daarnaast laat Haafner zich zeer kritisch uit over met name het En-
gelse koloniale bewind. 
Het boek is goed verzorgd en voorzien van enkele afbeeldingen. Naast de noten van de au-
teur, is het boek door De Moor en Van der Velde voorzien van een verklarende woordenlijst, 
een beknopt notenapparaat en een literatuurlijst. Na dit deel zal nog een deel worden uitgege-
ven, waarin onder meer de beschrijving van de terugreis naar Europa is opgenomen. Aange-
zien Haafner een vlotte pen had en het achttiende/negentiende-eeuwse taalgebruik goed is te 


University of Groningen

   University of GroningenG.E. van Maanen, De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatige overheidsdaad in de19e en 20e eeuwHuussen, A.H.Published in:Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der NederlandenDOI:10.18352/bmgn-lchr.4591IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite fromit. Please check the document version below.Document VersionPublisher's PDF, also known as Version of recordPublication date:1997Link to publication in University of Groningen/UMCG research databaseCitation for published version (APA):Huussen, A. H. (1997). G.E. van Maanen, De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatigeoverheidsdaad in de 19e en 20e eeuw. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis derNederlanden, 112(4), 556. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4591CopyrightOther than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of theauthor(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).Take-down policyIf you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediatelyand investigate your claim.Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons thenumber of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.Download date: 12-11-2019556 Recensies G. E. van Maanen. De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatige overheidsdaad in de 19e en 20e eeuw (Ars Aequi cahiers. Rechtsvergelijking en rechtsgeschiedenis V; Nijmegen: Ars Aequi Libri, 1996,79 blz., ƒ17,50, ISBN 90 6916 229 6). De juridisch-dogmatische vraag of de overheid aansprakelijk kan worden gesteld voor schade door haar handelen of nalaten toegebracht aan de eigendom van particulieren, heeft gewichtige rechtspolitieke achtergronden. Hoeveel ruimte krijgt de overheid op het beleidsterrein dat zij aan zich heeft getrokken (bij voorbeeld onderhoud van waterwegen, sluizen, bruggen, telefoon-lijnen) en is de burgerlijke rechter bevoegd acties van privé personen wegens opgelopen schade te honoreren? Het is het oude probleem van de onrechtmatige (i. c. overheids)daad waarover R. H. Hartog reeds in 1971 een proefschrift schreef dat is gewijd aan de periode van de Neder-landse Republiek. De rechtsgrond voor schadevergoeding is in 1838 neergelegd in de artikelen 1401 en 1402 (oud) BW, waarin onder meer gesteld wordt: 'Elke onregtmatige daad, waardoor aan een ander schade wordt toegebragt, stelt dengenen door wiens schuld die schade veroorzaakt is in de verpligting om dezelve te vergoeden'. De moderne rechtsliteratuur heeft de gedachte doen post vatten als zou de rechter gedurende de negentiende eeuw het begrip 'onrechtmatig' steeds hebben uitgelegd als 'onwetmatig'. Het zogenaamde 'legisme' zou toen hoogtij hebben ge-vierd — een rechtsinterpretatie die er op uit was zoveel mogelijk de letter van de wet te volgen. Deze en andere mythen neemt Van Maanen op de korrel. Hij promoveerde in 1986 op het vraagstuk van de onrechtmatige daad en schreef recentelijk enkele cahiers over de onrechtma-tige overheidsdaad, waarvan de hier aangekondigde er een is. De auteur maakt aannemelijk dat de veronderstelde 'breuk' in de rechtspraak van de Hoge Raad bij gelegenheid van zijn sententie van 1896 inzake het beschadigde schip de 'Vrouwe Elske' in een ander perspectief geplaatst moet worden. Dan blijkt dat de Hoge Raad toen weliswaar het terrein waarop de burger de overheid wegens schade kon aanspreken, wat verengd heeft, maar dat die beperking slechts korte tijd heeft gegolden. Schrijver zoekt de verklaring in de contemporaine discussies over de creatie van een aparte administratieve rechter welke echter vooralsnog niet tot politieke daden leidden. Hoewel zijn hypothese nogal speculatief blijft, is de rest van Van Maanens betoog een welsprekend pleidooi voor het 'nut' van de rechtsgeschiedenis voor een goed begrip van de moderne rechtsontwikkeling. A. H. Huussen jr. G. Reichwein, e. a., Levende meesters. De schilderijenverzameling van C. J. Fodor (1801-1860), R. Kistemaker, A. Overbeek, ed. (Amsterdam: Amsterdams Historisch Museum, Stads-uitgeverij, 1995, 166 blz., ƒ49,90, ISBN 90 6274 089 8). Dit boek verscheen als catalogus bij een tentoonstelling in het Amsterdams Historisch Mu-seum. Het beoogt de schilderijencollectie van de Amsterdamse ondernemer en kunstverzamelaar Carel Joseph Fodor (1801-1860) in een cultuurhistorische context te plaatsen. En daar is alle reden toe, want sinds de sluiting van het Museum Fodor in 1947 leidde deze verzameling van werk van bekende en minder bekende negentiende-eeuwse kunstenaars een slapend bestaan. Maar ook daarvoor al had de collectie veel van haar vanzelfsprekendheid verloren. Toen Mu-seum Fodor in 1863 — dus na de dood van Fodor — zijn poorten opende, reageerden de kranten en tijdschriften juichend, maar dat kon toch niet verhullen dat veel tentoongestelde kunstwerken afkomstig waren uit een schilderschool die door sommige deskundigen reeds Recensies 557 toen als verouderd werd bestempeld. 'De huidige Hollandse School', zo schreef de invloed-rijke Franse kunstcriticus Théophile Thoré in 1859, 'bezit nauwelijks enig karakter. Zij teert op de imitatie van een half dozijn van haar oude meesters'. En juist voor deze kunst had Fodor een voorkeur. Van de nog jonge maar talentvolle Jozef Israël daarentegen bezat hij geen enkel kunstwerk. Gusta Reichwein en Ellinoor Bergvelt bestempelen zijn collectie dan ook als een verzameling tussen Gouden Eeuw en Haagse School in. In Levende meesters nu worden deze verzameling en de man die haar bijeenbracht weer in hun historische context geplaatst. Het boek bevat drie artikelen. Frouke Wieringa schetst het levensverhaal van Fodor, Ellinoor Bergvelt biedt een breed opgezette verhandeling over het verzamelen in het negentiende-eeuwse Amsterdam, en Gusta Reichwein en Ellinoor Bergvelt bespreken gezamenlijk de kunsthistorische betekenis van de collectie. Een bespreking van zestien 'uitgelichte' kunstwerken en een alfabetisch gerangschikte bestandscatalogus beslui-ten het boek. Fodor komt uit deze bijdragen naar voren als een enthousiaste maar ook wat conservatieve kunstverzamelaar, die in zijn voorkeuren representatief mag worden genoemd voor het milieu van Amsterdamse kunstminnaars in de eerste helft van de negentiende eeuw. Over zijn levensloop is door het ontbreken van egodocumenten weinig bekend. 'Fodor han-delde in steenkool, hij verzamelde kunst en hij zweeg', aldus de bondige samenvatting van Frouke Wieringa. Toch zijn de auteurs er in geslaagd het nodige over Fodors leven boven water te halen. Als zoon van de musicus Antoine Fodor en kleinkind van de niet onverdienstelijke tekenaar Jan Tersteeg speelde kunst al vroeg een rol in Fodors leven. Zijn vader, die zichzelf als een 'virtuoos om het lieve brood' omschreef, bracht het tot dirigent en gelegenheidscomponist van Felix Meritis. Zoonlief zal dus al vroeg in contact zijn gekomen met moderne kunst en kunstverzamelaars. Later zette hij deze contacten voort door zelf lid te worden van Felix Meritis, gevolgd door lidmaatschappen van de Koninklijke Academie van beeldende kunsten en de kunstenaarskrans Arte et Amicitia. Sinds 1850 was hij bovendien mede-organisator van de jaarlijkse tentoonstellingen van levende meesters. Samen met zijn collega's besprak hij uitvoe-rig het technische vakmanschap van de ingezonden kunstwerken. De kwaliteit bepaalde name-lijk de plaats waar het schilderij kwam te hangen: de beste stukken het meest in zicht, de minste stukken hoog tegen de wand. Kunst was dus niet weg te denken uit zijn leven. Het was echter de door zijn vader opgezette steenkolenhandel die Fodor de mogelijkheden bood ook zelf kunst te gaan verzamelen. In 1833 nam hij de zaak van zijn vader over en werd binnen de kortste tijd puissant rijk. Fodor bleek een handige zakenman, met oog voor nieuwe investeringsmogelijkheden. Tijdgenoten prezen hem als 'een groot man, die rijk geworden is door kool te verkopen', maar mompelden tegelijkertijd iets over vriendschappelijke banden met belastinginspecteurs, bij wie hij regel-matig dineert, en 'wier verjaardag hij nooit vergeet'. Ondertussen bouwde Fodor gestaag aan zijn kunstverzameling, die bij zijn dood in 1660 uit 161 schilderijen, 877 tekeningen en 302 prenten zou bestaan. Daarbij schrok hij niet terug voor de uitgave van grote sommen geld. Alleen al voorde 'Christus Consolator', het 'puikjuweel' van Ary Scheffer, legde hij 60.000 francs neer. Naar buiten toe presenteerde Fodor zich graag als 'vorstelijke beschermer' die met 'Hollandsch goud' een monument voor de vaderlandse kunst had opgericht. Zijn verzameling, zo beklem-toont Ellinoor Bergvelt in haar bijdrage, illustreerde hoe latere, binnen- en buitenlandse kun-stenaars zich hadden laten inspireren door de Nederlandse kunst uit de zeventiende eeuw. De verzamelaar Fodor werd dus, naast puur esthetische motieven, vooral gedreven door vader-lands gevoel. Levende meesters slaagt er uitstekend in een wat in de vergetelheid geraakte kunstverzameling tot leven te wekken. Voor de criticus blijft er natuurlijk altijd wel wat te klagen over. Zo is de 558 Recensies biografische schets ondanks alle speurzin die er uit spreekt wat vlak van toon. En de bijdrage van Ellinoor Bergvelt over verzamelen in het negentiende-eeuwse Amsterdam blinkt niet altijd uit door een heldere redeneertrant. Soms wordt de lezer daardoor op het verkeerde been gezet, zoals op bladzijde 36, waar mijns inziens een schijntegenstelling tussen nationaal gevoel en lokaal patriottisme wordt gecreerd. Maar daar staat tegenover dat de auteur in nog geen 15 bladzijden tal van interessante kwesties aanroert en het verzamelen en tentoonstellen van kunst in een bredere context weet te plaatsen. Het eindoordeel kan dus niet anders dan positief zijn. Levende meesters is een prachtig lees- en plaatjesboek dat onze kennis over negentiende-eeuwse verzamelaars, het Amsterdamse kunstmilieu en de persoon van Carel Joseph Fodor aanzienlijk vergroot. Het boek is zo een passend eerbetoon aan de in mei 1995 overleden Dedalo Carasso, die zelf zo mooi over de schilderkunst en de negentiende eeuw kon schrijven. Paul Knevel J. Haafner, De werken van Jacob Haafner, II, J. A. de Moor, P. G. E. I. J. van der Velde, ed. (Werken uitgegeven door de Linschotenvereeniging XCIV; Zutphen: Walburg pers, 1995, 376 blz., ISBN 90 6011 943 6). Dit boek is het tweede deel van een heruitgave van het werk van Jacob Haafner en bevat de werken 'Reize te voet door het eiland Ceilon' (1810) en 'Reize naar Bengalen en terugreize naar Europa' (1822), samengesteld door de oudste zoon van Haafner. In de inleiding wordt ingegaan op de reacties op het werk van Haafner, die een fervent tegenstander was van het kolonialisme. In de eerste helft van de negentiende eeuw werd zijn werk zeer gewaardeerd, daarna raakte het meer op de achtergrond. Het eerste verhaal speelt in 1783. Haafner was toen 29 jaar oud en het jaar daarvoor met zijn vriendin in Ceylon aangekomen. Reislustig als hij was, vatte hij het plan op om van Jaffnapatnam, gelegen in het noorden van Ceylon, door het binnenland naar Colombo te reizen. Met enkele Europese reisgenoten en met een aantal inlanders ving hij de reis aan. Haafner geeft een leven-dige beschrijving van de belevenissen van de groep en doet uitvoerig verslag van het land-schap, de dorpen en de mensen die zij onderweg ontmoetten. Hij schrijft met veel sympathie over de plaatselijke bevolking, die Haafneren zijn reisgenoten meestal gastvrij ontvingen. Hij is lyrisch over de natuur van het oerwoud en vertelt in geuren en kleuren welke avonturen hij onderweg beleefde. Regelmatig ontsnapten zij ternauwernood aan wilde dieren als slangen en tijgers. Het lijkt een wonder dat de groep Colombo levend bereikte. De terugreis verliep min-der voorspoedig: Haafners reisgenoot kwam om, hij zelf had het geluk een groep Singalezen tegen te komen waarmee hij kon meereizen naar zijn woonplaats. Na terugkeer werd Haafner door zijn vriendin verlaten, waarop hij besloot Ceylon te verlaten. Het tweede verhaal, voorzien van de inleiding die de zoon van Haafner bij de uitgave uit 1822 schreef, gaat over zijn belevenissen op de reis naar en door de Bengalen. Hij geeft veel infor-matie over het land, de steden, de cultuur en de godsdienst en vertelt bovendien openhartig over zijn liefdesverdriet. Daarnaast laat Haafner zich zeer kritisch uit over met name het En-gelse koloniale bewind. Het boek is goed verzorgd en voorzien van enkele afbeeldingen. Naast de noten van de au-teur, is het boek door De Moor en Van der Velde voorzien van een verklarende woordenlijst, een beknopt notenapparaat en een literatuurlijst. Na dit deel zal nog een deel worden uitgege-ven, waarin onder meer de beschrijving van de terugreis naar Europa is opgenomen. Aange-zien Haafner een vlotte pen had en het achttiende/negentiende-eeuwse taalgebruik goed is te 

https://pure.rug.nl/ws/files/53755187/4591_7978_1_PB.pdf

G.E. van Maanen, De wonderlijke geschiedenis van de onrechtmatige overheidsdaad in de 19e en 20e eeuw

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

NARCIS

University of Groningen Research Database

University of Groningen