Szukalski, Piotr

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2020, Nr 12 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki piotr.szukalski@uni.lodz.pl    Ludność dużych miast w XXI wieku w Polsce  W mało uświadamiany sobie sposób – z uwagi na wpływ Covid-19 na koncentrowanie się na bieżących problemach – doszliśmy do chwili, gdy minęła 1/5 „nowego” XXI wieku. Owo dwudziestolecie (lata 2001-2020) w przypadku rozwoju demograficznego było okresem bardzo szczególnym. Choć oficjalna liczba ludności naszego kraju nie zmieniła się znacząco (38,1-38,5 mln), dostrzec można jednak dwie przeciwstawne tendencje: wyludnianie się terenów peryferyjnych – przy czym peryferia w ciągu tych dwóch dekad wyraźnie zwiększały swój zasięg – oraz koncentrację ludności na terenach wielkomiejskich – przy czym trzeba zaznaczyć, iż wskutek suburbanizacji (wzmożonego osiedlania się na terenach podmiejskich związanego z codziennym dojazdem do miejsca pracy, nauki, zakupów, spędzania wolnego czasu) zamiast analizować liczbę ludności tych najbardziej atrakcyjnych miast skupić się należy na ludności tzw. obszarów metropolitarnym, a zatem uwzględnić i ludność zamieszkującą na terenach przyległych. Sam proces suburbanizacji dostrzegalny jest niezależnie od wielkości miasta, niemniej ma tym bardziej wyrazisty charakter, z im większym ośrodkiem miejskim mamy do czynienia.  W niniejszym opracowaniu chciałbym skupić się na rozwoju demograficznym w ostatnim dwudziestoleciu miast co najmniej dużych. Zgodnie z polską tradycją nazewniczą dużym miastem nazywamy miejscowość posiadającą prawa miejskie i zamieszkiwaną przez co najmniej 100 tys. osób, przy czym, gdy liczba ta przekracza pół miliona, używany jest termin wielkie miasto. Owych dużych  i wielkich miast było łącznie na początku obecnego wieku 41, jednakże zdecydowana większość  z nich – w mniejszym lub większym zakresie, w krótszym lub dłuższym okresie – doświadczała zmniejszania się liczby mieszkańców (tab. 1). Wskutek powyższych zmian zmniejszała się i liczba dużych miast, jak i ich przynależność do klas wielkości. W analizowanym dwudziestoleciu liczba ludności zeszła poniżej 100 tys. w Słupsku (2002), Grudziądzu (2004), Legnicy (2018) i Kaliszu (2020), poniżej 200 tys. w Kielcach (2013), Sosnowcu (2019) i Toruniu (2020), poniżej 300 tys.  w Katowicach (2015), poniżej 400 tys. w Szczecinie (2020) i poniżej 700 tys. w Łodzi (2016). Depopulacja – jak już pamiętamy w dużym stopniu wynikająca z suburbanizacji – dotknęła zdecydowaną większość miast (zob. [Kantor-Pietraga, 2014; Krzysztofik, 2019; Szukalski, 2014]). Niemniej, wśród badanej zbiorowości miast znaleźć można i przykłady stabilizacji lub nawet trwałego wzrostu liczby mieszkańców, co miało miejsce w 7 badanych jednostkach. Pamiętać jednakże należy, że niekiedy dzieje się tak pod wpływem zmian administracyjnych – włączania nowych terenów i ich mieszkańców, co miało decydujący wpływ na pozytywną ewolucję wielkości populacji Zielonej Góry, Rzeszowa i w mniejszym stopniu, a przede wszystkim krótkotrwale, również i w przypadku Opola (zob. [Kociuba, 2019]).     Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2020, nr 12  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  Tabela 1 Liczba ludności w dużych i wielkich miastach w Polsce w latach 2000-2020 (stan na koniec roku) oraz podstawowe dane  o zmianie liczby tej ludności w badanym okresie i w roku 2020  Miasto 2000 2005 2010 2015 2020 Zmiana w latach 2000-2020 Zmiana w 2020 W tysiącach osób w % Średnie tempo w tys. w % Białystok 289,2 291,8 294,2 296,0 297,0 7,7 2,7 0,13 -0,6 -0,20 Bielsko-Biała 178,6 176,9 174,8 172,6 169,8 -8,9 -5,0 -0,25 -0,9 -0,53 Bydgoszcz 375,7 366,1 364,4 355,6 344,1 -31,6 -8,4 -0,44 -4,1 -1,18 Bytom 195,8 187,9 177,3 170,8 163,3 -32,6 -16,6 -0,90 -2,0 -1,22 Chorzów 118,7 114,7 111,8 109,8 106,8 -11,9 -10,0 -0,53 -1,0 -0,89 Częstochowa 253,1 246,9 237,2 228,2 217,5 -35,6 -14,1 -0,76 -2,9 -1,32 Dąbrowa Górnicza 132,9 130,1 126,1 122,7 118,3 -14,6 -11,0 -0,58 -1,1 -0,91 Elbląg 128,3 127,3 124,9 121,6 118,6 -9,7 -7,6 -0,39 -0,7 -0,62 Gdańsk 463,0 458,1 460,5 462,2 470,8 7,8 1,7 0,08 -0,1 -0,02 Gdynia 253,4 252,8 249,5 247,5 245,0 -8,4 -3,3 -0,17 -1,4 -0,56 Gliwice 205,1 199,5 187,8 183,4 177,0 -28,0 -13,7 -0,73 -1,6 -0,87 Gorzów Wlkp. 125,8 125,4 124,6 123,8 122,6 -3,2 -2,5 -0,13 -1,0 -0,83 Grudziądz 100,9 99,6 98,9 96,3 93,6 -7,3 -7,3 -0,38 -0,8 -0,85 Kalisz 110,1 108,8 105,6 102,8 99,1 -11,0 -10,0 -0,52 -1,1 -1,14 Katowice 330,6 317,2 311,4 299,9 290,6 -40,1 -12,1 -0,64 -2,2 -0,76 Kielce 213,5 208,2 202,5 198,0 193,4 -20,1 -9,4 -0,49 -1,4 -0,74 Koszalin 108,9 107,9 109,3 108,0 106,2 -2,7 -2,4 -0,12 -0,8 -0,76 Kraków 758,7 756,6 757,7 761,1 780,0 21,3 2,8 0,14 0,9 0,11 Legnica 107,4 105,8 103,4 100,9 98,4 -9,0 -8,4 -0,44 -0,9 -0,92 Lublin 358,9 355,0 349,5 340,7 338,6 -20,3 -5,7 -0,29 -1,2 -0,35 Łódź 798,4 767,6 730,6 701,0 672,2 -126,2 -15,8 -0,86 -7,8 -1,14 Olsztyn 172,8 174,5 175,4 173,4 171,2 -1,6 -0,9 -0,05 -0,7 -0,42 Opole 130,4 128,3 122,7 118,9 127,8 -2,6 -2,0 -0,10 -0,2 -0,15 Płock 128,6 127,5 124,7 121,7 118,3 -10,3 -8,0 -0,42 -1,2 -0,97 Poznań 582,3 567,9 555,6 542,3 532,0 -50,2 -8,6 -0,45 -2,8 -0,52 Radom 230,5 227,0 221,7 216,2 209,3 -21,2 -9,2 -0,48 -2,1 -0,98 Ruda Śląska 152,3 146,6 143,6 139,8 136,4 -15,9 -10,4 -0,55 -0,9 -0,68 Rybnik 143,2 141,6 141,0 139,6 137,1 -6,1 -4,3 -0,22 -1,0 -0,70 Rzeszów 160,8 158,5 179,2 185,9 196,6 35,9 22,3 1,01 0,4 0,22 Słupsk 100,4 98,7 96,0 92,5 89,8 -10,6 -10,6 -0,56 -0,9 -0,99 Sosnowiec 234,5 226,0 217,0 207,4 197,6 -36,9 -15,7 -0,85 -2,4 -1,19 Szczecin 416,7 411,1 410,2 405,7 398,3 -18,4 -4,4 -0,23 -3,7 -0,91 Tarnów 120,8 117,6 114,2 110,6 107,5 -13,3 -11,0 -0,58 -1,0 -0,90 Toruń 210,2 208,0 205,1 202,7 198,6 -11,6 -5,5 -0,28 -2,8 -1,41 Tychy 133,5 131,2 129,5 128,4 126,9 -6,6 -4,9 -0,25 -0,7 -0,56 Wałbrzych 131,7 126,5 121,1 115,5 110,0 -21,7 -16,5 -0,90 -1,4 -1,24 Warszawa 1672,4 1697,6 1700,1 1744,4 1794,2 121,7 7,3 0,35 3,5 0,20 Włocławek 121,8 119,9 117,0 113,0 108,6 -13,3 -10,9 -0,58 -1,3 -1,20 Wrocław 640,6 635,9 630,7 635,8 641,9 1,3 0,2 0,01 -0,9 -0,15 Zabrze 197,1 191,2 181,4 176,3 170,9 -26,2 -13,3 -0,71 -1,4 -0,83 Zielona Góra 118,1 118,2 119,0 138,7 140,9 22,8 19,3 0,89 -0,3 -0,23  Źródło: dane Banku Danych Lokalnych GUS i obliczenia własne Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2020, nr 12  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  Generalnie, miasta odznaczające się ową pozytywną zmianą albo przynależały do miejscowości największych i o najatrakcyjniejszym rynku pracy w skali kraju (Warszawa, Kraków, Wrocław, Gdańsk), albo były regionalnymi centrami, o zdecydowanie lepszej niż w reszcie województwa sytuacji na rynku pracy, pozbawionymi w pobliżu prawdziwie wielkomiejskiej konkurencji (Rzeszów, Białystok, przez większą część badanego okresu Olsztyn). Większość miast doświadczała spadku ludności, aczkolwiek jego skala była zróżnicowana (tab. 1). Porównując względny spadek, widać jest znaczną grupę takich dużych miast, w których zniżka taka była znaczna, przekraczająca 10% w trakcie 20 lat. Miast takich było 15, przy czym w przypadku  4 spośród nich odnotowano spadek o co najmniej 15% (w kolejności od największego spadku – Bytom, Wałbrzych, Łódź, Sosnowiec). Większość badanych miast odznaczała się średnim rocznym tempem spadku z przedziału ˂-0,4%; -0,6%˃. Co warte zaznaczyć, wszystkie miasta o największym tempie spadku przynależały do dawnych monokultur przemysłowych [Gomółka, 2019; Jaroszewska, 2019], zaś – mimo poprawy sytuacji na rynku pracy w ostatnich latach – w trakcie wcześniejszych dekad zdążyły ulec przyspieszonemu starzeniu się wskutek niskiej dzietności w niekorzystnych warunkach ekonomicznych, braku/niskiego napływu, wzmożonej emigracji. Wspomniane na początku podporządkowanie wszystkich prowadzonych obecnie analiz wpływowi pandemii nakazuje zająć się osobno danymi za 2020 r. Co oczywiste, rok ten przyniósł nasilenie tendencji depopulacyjnych w dużych i wielkich miastach, albowiem jedynie w Krakowie, Rzeszowie  i Warszawie wielkość populacji nieznacznie wzrosła, podczas gdy w 2019 r. sytuacja taka miała miejsce łącznie w 9 miejscowościach. Odnotowana w 2020 r. zmiana względna była w każdym przypadku zdecydowanie mniej korzystna niż średnia dla całego dwudziestolecia, potwierdzając przypuszczenia o wyjątkowości tego roku. Byłe to zatem rok wzmożonej depopulacji, a na dodatek rok, gdy owa zwyżka spowodowana była ujemnym przyrostem naturalnym (o ile w 2019 r. w 10 spośród badanych miast urodzeń było więcej niż zgonów, w 2020 r. sytuacja taka występowała jedynie w Rzeszowie i Białymstoku). Działo się to przede wszystkim z uwagi na znacznie wyższą liczbę zgonów, albowiem w porównaniu do 2019 r. była ona zazwyczaj większa o 10-15% (min. Olsztyn – 5,6%; max. Płock – 25,6%). Jednakże – poza Wałbrzychem, gdzie wystąpił wzrost o 1,4% – również wszędzie odnotowano spadek liczby urodzeń w porównaniu do 2019 r., zazwyczaj o 5-10% (max. Grudziądz o 19,3%!). Zmiany te były zgodne z logiką przemian zachowań demograficznych  w warunkach kryzysów społecznych [Szukalski, 2012]. Zdecydowana większość badanych miast – jak już wspomniano – swój szczyt populacyjny ma za sobą, a na dodatek przez większą część badanego dwudziestolecia charakteryzowała się i spadkiem liczby ludności i ujemnym przyrostem naturalnym (większą liczbą zgonów niż urodzeń) – (tab. 2).  W przypadku większości miast z Górnego Śląska, ale również Wałbrzycha i Łodzi, w całym tym okresie współwystępowały kurczenie się populacji i ujemny przyrost naturalny. Jedynie w przypadku 5 (Białystok, Kraków, Rzeszów, Warszawa, Zielona Góra) przeważały lata odznaczające się wzrostem populacji, zaś w 13 miast przeważały lata, gdy urodzeń było więcej niż zgonów. Jednak nawet w takiej sytuacji nie przekładał się ten pozytywny wygląd ruchu naturalnego na wzrost liczby ludności. Zdawać sobie bowiem należy sprawę z tego, że sam przyrost naturalny pozostawał w nikłym związku z kierunkiem zmian ludności (tab. 2). W przypadku wspomnianych wcześniej najbardziej atrakcyjnych osiedleńczo miast dodatni lub ujemny przyrost naturalny współwystępował z silnym przyrostem rzeczywistym (a zatem takim, który uwzględnia migracje wewnętrzne i zewnętrzne), choć wyjątkiem tu były Białystok i Olsztyn, w przypadku których nadwyżka urodzeń nad zgonami albo przełożyła się tylko częściowo na wzrost liczby ludności (Białystok), albo współwystępowała ze spadkiem wielkości populacji (Olsztyn), dodatkowo zaś trzeba pamiętać o wpływie zmian granic administracyjnych  w przypadku Rzeszowa i Zielonej Góry. Z kolei w miastach mniej atrakcyjnych – niezależnie do tego, czy mających dodatni czy ujemny przyrost naturalny – odpływ ludności prowadził do pogłębiania się niekorzystnej sytuacji albo do spadku ludności mimo występowania nadwyżki urodzeń nad zgonami. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2020, nr 12  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  Tabela 2 Podstawowe informacje o zmianie liczby ludności w dużych i wielkich miastach w latach 2000-2020  Miasto Maksymalna liczba ludności Rok, na koniec którego osiągnięto maksimum Liczba lat w trakcie ostatniego dwudziestolecia z Łącznie zmiana ludności  (w tys.) Łącznie przyrost naturalny (w tys.) wzrostem ludności dodatnim przyrostem naturalnym Białystok 297554 2019 16 20 7,7 10,0 Bielsko-Biała 178611 2000 0 8 -8,9 -1,2 Bydgoszcz 375676 2000 1 0 -31,6 -10,2 Bytom 195807 2000 0 0 -32,6 -9,8 Chorzów 118708 2000 0 0 -11,9 -9,1 Częstochowa 253133 2000 0 0 -35,6 -16,7 Dąbrowa Górnicza 132858 2000 0 0 -14,6 -6,8 Elbląg 128305 2000 0 4 -9,7 -3,6 Gdańsk 470907 2019 9 10 7,8 1,3 Gdynia 253508 2003 4 3 -8,4 -3,3 Gliwice 205092 2000 0 0 -28,0 -5,6 Gorzów Wlkp. 125818 2001 7 14 -3,2 0,4 Grudziądz 100878 2000 1 1 -7,3 -3,0 Kalisz 110104 2000 1 0 -11,0 -4,9 Katowice 330625 2000 1 0 -40,1 -19,6 Kielce 213469 2000 0 5 -20,1 -2,9 Koszalin 109343 2012 3 7 -2,7 -1,0 Kraków 779966 2020 12 12 21,3 4,8 Legnica 107416 2000 0 1 -9,0 -3,0 Lublin 358933 2000 3 18 -20,3 1,8 Łódź 798418 2000 0 0 -126,2 -86,9 Olsztyn 176457 2009 10 19 -1,6 5,1 Opole 130427 2000 2 7 -2,6 -0,8 Płock 128580 2000 0 12 -10,3 -0,2 Poznań 582254 2000 1 12 -50,2 -0,7 Radom 230492 2000 0 10 -21,2 -2,0 Ruda Śląska 152280 2000 1 0 -15,9 -4,1 Rybnik 143218 2000 2 18 -6,1 2,9 Rzeszów 196638 2020 15 20 35,9 9,3 Słupsk 100386 2000 0 1 -10,6 -2,8 Sosnowiec 234486 2000 0 0 -36,9 -17,0 Szczecin 416657 2000 1 0 -18,4 -14,8 Tarnów 120822 2000 0 6 -13,3 -1,8 Toruń 211269 2001 2 15 -11,6 1,6 Tychy 133463 2000 1 16 -6,6 2,6 Wałbrzych 131675 2000 0 0 -21,7 -13,1 Warszawa 1794166 2020 18 11 121,7 -8,5 Włocławek 121833 2000 0 3 -13,3 -4,8 Wrocław 642869 2019 9 6 1,3 -8,9 Zabrze 197111 2000 0 3 -26,2 -3,6 Zielona Góra 141222 2019 12 14 22,8 0,3  Źródło: Obliczenia własne na podstawie Banku Danych Lokalnych GUS Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2020, nr 12  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5   Można zatem powiedzieć, że migracje – w zależności od percepcji danej miejscowości – były albo czynnikiem pogrążającym demograficznie, albo czynnikiem wspierającym. Przy czym  w zdecydowanej większości przypadków tym pierwszym. W przypadku szczegółowych badań tzw. wskaźnika pracy migracyjnej, uwzględniającego nie tylko napływ i odpływ, ale i odległości na jakie migracje są podejmowane, jedynie nieliczne miasta – poza „wielką piątką” (Warszawa, Kraków, Gdańsk i Poznań) – charakteryzowały się w roku 2019 korzystną sytuacją, zaś najgorszą sytuację odnotowano w miastach wschodniej połowy naszego kraju [RRL, 2020: 193-198]. To migracje zatem są podstawowym czynnikiem różnicującym sytuację demograficzną dużych  i wielkich miast – bezpośrednio i pośrednio. Bezpośrednio, albowiem odpływ/napływ oddziałuje natychmiastowo na liczbę ludności. Pośrednio, albowiem migrują główni młodzi ludzie, przenosząc swoje zdolności rozrodcze, co wpływa na mniejszą liczbę urodzeń na terenie odpływu i zwiększa liczbę urodzeń na terenie napływu. Generalnie największe względne zmiany „na gorsze” zaobserwować można – pomijając miasta Górnego Śląska – w byłych miastach wojewódzkich, co jest wskazówką odnośnie do ograniczenia funkcji i atrakcyjności owych miast. Kończąc niniejsze opracowanie, raz jeszcze podkreślić trzeba długotrwałość niepokojących trendów obserwowalnych w większości polskich, dużych miast. W efekcie należy oczekiwać, że  w perspektywie najbliższego dziesięciolecia kilka kolejnych miast utraci status dużego miasta (Chorzów, Tarnów, Włocławek), zaś inne zapewne przejdą do klas o niższej liczebności (Radom, Częstochowa). Nastąpi również najprawdopodobniej zmiana na podium – wśród miast wielkich ludność Wrocławia zapewne okaże się większa niż ta zamieszkująca Łódź. Jednocześnie w każdym przypadku wzrastać będzie znaczenie ludności suburbiów dla kształtowania się procesów ekonomicznych i społecznych w dużych i wielkich miastach.     Literatura Gomółka M., 2019, Postmiasto: strategie dla wyludniających się miast na przykładzie Bytomia, IRMiR, Warszawa Jaroszewska E., 2019, Kurczenie się (shrinkage) starych miast przemysłowych i przeciwdziałanie jego negatywnym skutkom, IRMiR, Warszawa Kantor-Pietraga I., 2014, Systematyka procesu depopulacji miast na obszarze Polski od XIX do XXI wieku, Wyd. UŚ, Katowice Kociuba D., 2019, Zmiany granic administracyjnych w Polsce – efekty przestrzenne i społeczno-ekonomiczne, „Studia Miejskie”,  t. 33, https://doi.org/10.25167/sm.1253  Krzysztofik R. (red.), 2019, Przemiany demograficzne miast Polski. Wymiar krajowy, regionalny i lokalny, IRMiR, Warszawa, http://irmir.pl/publisher/przemiany-demograficzne-miast-polski-wymiar-krajowy-regionalny-i-lokalny/ RRL (Rządowa Rada Ludnościowa), 2020, Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2019-2020, RRL, Warszawa Szukalski P., 2012, Wpływ kryzysów na zachowania demograficzne, „Wiadomości Statystyczne”, nr 4, 17-30, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3643 Szukalski P., 2014, Depopulacja dużych miast w Polsce, „Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny”, nr 7, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/5090 Szukalski P., 2019, Rozwój demograficzny wielkich miast w Polsce na przełomie XX i XXI wieku, „Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny”, nr 12,  http://hdl.handle.net/11089/32046 Zarządzanie rozwojem miast o zmniejszającej się liczbie mieszkańców (w kontekście perspektywy finansowej 2014 – 2020), 2013, Kancelaria Senatu RP, Warszawa, http://senat.gov.pl/gfx/senat/userfiles/_public/k8/agenda/seminaria/2013/130301/zarzadzanie_rozw_mias.pdf  

Ludność dużych miast w XXI wieku w Polsce

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/35957/1/2020-12%20Du%c5%bce%20miasta%20w%20XXI%20wieku.pdf

Ludność dużych miast w XXI wieku w Polsce

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)