Bielawska, Sylwia

Acta Univeristatis Lodziensis Folia Librorum

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Ewa Repucho, Tomasz Bierkowski, Typografia dla humanistów. O złożonych problemach projektowania edycji naukowych. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 2018, 132 ss.

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA LIBRORUM 2 (27), 2018 ISSN 0860-7435  Sylwia Bielawska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa  im. Angelusa Silesiusa w Wałbrzychu e-mail: biblioteka@pwsz.com.pl Ewa Repucho, Tomasz Bierkowski, Typografia dla humanistów. O złożonych problemach projekto-wania edycji naukowych. Warszawa: Stowarzysze-nie Bibliotekarzy Polskich, 2018, 132 ss. DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.27.09 Jak podaje „Ruch Wydawniczy w Liczbach”, coroczny, unikatowy raport na temat ukazujących się na terenie Polski książek i czasopism, w 2017 r. mieliśmy do czynienia ze znacznym wzrostem liczby wydanych tytułów. Na-leży jednak zaznaczyć, że wzrost ten jest łatwy do wytłumaczenia głównie przemianami w technikach wydawniczych, które skracają czas, jak i koszty opublikowania pojedynczego tytułu. Rozwój self-publishingu (amatorskie lub półamatorskie publikowanie prac) lub wydawnictw typu vanity press (publi-kowanie na koszt autora) sprawia, że na rynku książki pojawiają się co rusz nowe tytuły. Zjawisko to, uwarunkowane różnorodnymi procesami cywiliza-cyjnymi i rynkowymi, dość powszechne w krajach europejskich, zaczyna po-woli docierać także do nas i dotyczy wszystkich segmentów rynku książki, także publikacji naukowych, których liczebność gwałtownie rośnie od 2012 r., osiągając w 2017 r. wielkość 11 634 tytułów, co stanowi 31% całej rocznej produkcji wydawniczej (Zob. „Ruch Wydawniczy…”, 2017, s. 13). To po czę-ści cieszy, zwłaszcza że ten przyrost dotyczy głównie piśmiennictwa humani-stycznego opublikowanego w zdecydowanej mierze przez instytucje naukowe [ S y l w i a  B i e l a w s k a   [128] lub profesjonalne, komercyjne wydawnictwa. Niemniej jednak może także martwić, zwłaszcza że zdecydowana większość tych prac jest, niestety, nie-chlubnym przykładem lekceważenia reguł typografii, zasad projektowania oraz składu. Wydaje się, że współcześni wydawcy zdali się po prostu zapo-mnieć o teoretycznych założeniach szkoły edytorstwa publikacji naukowych Leona Marszałka, czego efektem są nieatrakcyjne graficznie publikacje na-ukowe o licznych błędach typograficznych, które obniżają znacząco ich ja-kość komunikacyjną. Dlatego tak bardzo cieszy wydana niedawno nakładem Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich praca Ewy Repucho i Tomasza Bier-kowskiego pt. Typografia dla humanistów. O złożonych problemach proj ektowania edycji naukowych wydana w serii wydawniczej „Nauka – Dydaktyka – Prakty-ka”, która uzupełnia zadziwiająco skromną literaturę przedmiotu tego zagad-nienia. To niewielkie, zaledwie 132-stronicowe opracowanie, jest niezwykłym kompendium wiedzy na temat projektowania tradycyjnych, papierowych ksią-żek naukowych z zakresu humanistyki. Już sama okładka pracy na pierwszy rzut oka wydaje się żartem, prowo-kacją, złośliwością skierowaną pod adresem – przywołanych na kartach wstępnych – tych wydawców, którzy nie respektują zasad sztuki edytorskiej. Autorzy odważnie przełamują konwenanse i otwarcie analizują problem ni-skiej jakości typograficznej, ukradkiem i przy zmowie milczenia lekceważony przez środowisko zarówno profesjonalistów (autorów, redaktorów, komer-cyjnych wydawców), jak i nieprofesjonalistów (wydawców w postaci instytucji naukowych, bibliotek, fundacji, stowarzyszeń). Nieszablonowa okładka jest tylko zapowiedzią, wstępem do głębszych rozważań, które zostały podzielone na dwie części: historyczno-teoretyczną analizę (rozdziały 1–3) oraz poradnik praktycznych wskazówek dla projektantów, grafików oraz wszystkich zainte-resowanych tematem typografii (rozdziały 4–5), które uzupełniono bibliogra-fią adnotowaną, zawierającą zestaw najwartościowszych prac z zakresu pro-jektowania książki. Duet autorów Ewa Repucho i Tomasz Bierkowski zajmuje to, co Karol Głombiowski nazywał „sztuką kształtowania obrazu pisma na stronicy książki i harmonijnego podziału przestrzeni typograficznej w taki sposób, aby czytel-nik z łatwością i z estetycznym zadowoleniem mógł odbierać prezentowany przez wydawcę tekst” (Głombiowski, 1980, s. 46). Interesuje ich „funkcjonal-na więź między strukturą treściową i językową dzieła a strukturą książki” (Tamże, s. 47), którą wydawca realizuje w sferze czytelności i estetyki za po-mocą kompozycji, a więc ujęciu poszczególnych elementów materiału typo-graficznego w logiczne i estetyczne jednostki konstrukcyjne, określając hierar-chię ich ważności i nadając im odpowiednie znaczenie.  E w a  R e p u c h o ,  T o m a s z  B i e r k o w s k i…   [129] Jak czytamy we Wstępie, powinnością pracy jest, niestety, nie tyle przypo-mnienie, a raczej uświadomienie, że „publikacje naukowe wymagają profesjo-nalnego projektowania, od tego zależy bowiem jakość komunikacji między autorem a czytelnikiem” (s. 13). Słowa te, choć powinny być wskazówką dla wszystkich wydawców, okazują się dzisiaj zapomniane. Autorzy otwarcie przyznają, po analizie 400 pozycji z zakresu bibliologii i informatologii wyda-nych w ciągu ostatnich 10 lat, że wiele prac nie tylko prezentuje bardzo niski poziom typograficzny, ale i, co gorsza, nie są one wolne od podstawowych błędów. To badanie uświadomiło im, że konieczne jest stworzenie poradnika dla świadomych wydawców, będącego z jednej strony analizą najważniejszych zagadnień, z drugiej zaś zbiorem postulatów do spełnienia.  Napominające uwagi autorów uświadamiają jedynie, że charakter i kie-runki rozwoju działalności wydawniczej instytucji naukowych zależą od wielu czynników, wśród których wymienić możemy m.in. ich strukturę organizacyj-ną, warunki materialne, finansowe oraz kadrowe, które determinują ostatecz-ny kształt działalności publikacyjnej. W tych utyskiwaniach autorów słychać mimowolne nawiązania do myśli Łukasza Gołębiewskiego i Pawła Waszczy-ka, którzy od lat zwracają uwagę na niedomagania i ułomności polskiego ryn-ku publikacji naukowych i akademickich1. Decydujące znaczenie ma oczywi-ście niedoinwestowanie tego sektora rynku oraz ograniczenia finansowe wydawców, którzy tną koszty i ograniczają etaty, m.in. zwalniając doświad-czonych edytorów i zastępując ich mniej wykwalifikowanymi pracownikami, których świadomość typograficzna jest znikoma. A przecież, jak wspominają autorzy, „książka naukowa, której celem jest rozpowszechnianie wiedzy, idei, wyników badań, a więc skuteczne dystrybuowanie informacji, musi być przy-gotowana z najwyższą starannością zarówno pod względem treści, jak i for-my”, gdyż „układ typograficzny edycji jest niezwykle istotnym, wręcz kluczo-wym, elementem całego przekazu” (s. 11). Rozpoznania autorów zbiegły się w czasie z dojmująco odczuwanym kryzysem typograficznej praktyki wydaw-niczej, o którym głośno wypowiada się m.in. Andrzej Tomaszewski.  Pierwszą część pracy zatytułowaną Klucz do udanej komunikacji autorzy poświęcili wprowadzeniu czytelnika w problematykę projektowania książki. Oprócz definicji typografii ich uwagę zajęły takie kwestie, jak cele i zadania typografii, jej historyczny rozwój oraz współczesne pola badawcze. Chcąc zwrócić uwagę na konieczność szerokiej perspektywy ujęcia tego terminu, dokonali przeglądu definicji typografii, odwołując się do tych najsłynniejszych koncepcji (m.in. A. Tomaszewskiego, T. Bierkowskiego, E. Spikermanna,                                                  1 Wśród słabości wyliczają on m.in. niedoinwestowanie, znaczne rozdrobnienie rynku, brak ogólnopolskiego systemu dystrybucji książek, brak systemu promocji i prezentacji oraz niskie nakłady. (Zob. Gołębiewski & Waszczyk, 2015, s. 202 i n.). S y l w i a  B i e l a w s k a   [130] J. Mrowczyka, F. Richaudeau), które akcentują jej komunikacyjny charakter. Za Jackiem Mrowczykiem autorzy postulują, aby zadaniem głównym typogra-fii była jej funkcjonalność, a więc takie projektowanie, które ułatwi odbiór treści oraz zapewni orientację w strukturze informacji (s. 20). Jak przyznają, tylko „umiejętne kształtowanie nie tyle funkcjonalnych, co przede wszystkim użytecznych komunikatów” (s. 21) zapewnia sukces w dzisiejszym świecie komunikacyjnego szumu. Cennym elementem tej części jest krótka historia typografii, w której autorzy przyczynkowo omówili poglądy wybitnych typo-grafów (m.in. L. Moholya-Nagya, J. Tschicholda, E. Lissitzky’ego, W. Strze-mińskiego, S. Morisona, B. Warde, L. Urbańskiego) wywodząc ją od reformy Aldusa Manutiusa (ok. 1500 r.). Uzupełnieniem jest wywód o zagadnieniach i polach badawczych współczesnej typografii w bibliologii rozumianej w kon-tekście koncepcji księgoznawstwa funkcjonalnego Krzysztofa Migonia. Kontynuacją tych rozważań jest rozdział drugi pt. Dobre tradycje lat 60. i 70. XX w., w którym autorzy omawiają „chlubne tradycje projektowania polskiej książki naukowej” (s. 14). Jak przyznają „wiele wydanych wówczas publikacji stanowi do dziś trudny do osiągnięcia wzorzec” (s. 33) pomimo opisywanych wielu trudności i bolączek ówczesnego przemysłu poligraficzne-go (m.in. niedostatki oraz modernizacja bazy poligraficznej, brak materiałów potrzebnych do wyprodukowania książki), które przywołują m.in. za Teklą Malinowską i Ludwikiem Sytą. Ta część pracy jest w istocie historyczno- -teoretyczną diagnozą polskiej typografii i poligrafii, na tyle przenikliwą i uni-wersalną, iż powinna stać się literaturą podstawową każdego świadomego wy-dawcy oraz studenta edytorstwa. Przywołując poglądy B. Bieńkowskiej, D. Wróblewskiej oraz postaci świetnych polskich grafików i projektantów (m.in. L. Urbańskiego, A. Rudzińskiego, S. Nargiełłę, Z. Gardzielewskiego, K. Racinowskiego czy T. Pietrzyka), przechodzą do rozważań na temat roli Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek oraz jego dorocznego konkursu na najlepiej wydaną książkę roku. Jak można się domyślać, szczególną uwagę autorów zajęła książka naukowa w tym konkursie, która podlegała ocenie w czterech odrębnych kategoriach (publikacje humanistyczne, matematyczno- -techniczne, przyrodnicze i encyklopedyczne). Punktem wyjścia do szczegó-łowych rozważań stały się poglądy L. Marszałka, T. Pietrzyka, R. Duszka, L. Urbańskiego i K. Racinowskiego na temat projektowania i konstrukcji książki, wewnętrznej organizacji materiału i jej formalnej struktury. W dalszej części rozdziału omówiono szczegółowo te najwartościowsze, wzorowo wy-dane edycje, które gruntownie przeanalizowano pod kątem typograficznym, aby ocenić ich poziom wydawniczy (m.in. Sztukę cenniejszą niż złoto Jana Bia-łostockiego, Tajną historię Mongołów w oprac. Stanisława Kałużyńskiego, Rę-kopis dzieła Mikołaja Kopernika „O obrotach”. Facsimile , czy też Polskie pieśni E w a  R e p u c h o ,  T o m a s z  B i e r k o w s k i…   [131] pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, pod red. J. Nowaka-Dłużewskiego). Na konkretnych przykładach autorzy dokonali analizy typograficznej, której efek-tem jest zamieszczony na końcu rozdziału syntetyczny wywód na temat uży-tecznego i estetycznego układu graficznego. Rozdział trzeci (Chaos i jego następstwa – lata 90. XX w.) jest opisem ra-dykalnych zmian, jakich byliśmy świadkami po przełomie 1989 r. Zamiesz-czone w nim uwagi są, w moim przekonaniu, niezmiernie ważną syntezą cza-sów, kiedy to „przemianom polskiego rynku książki towarzyszył […] spadek kultury typograficznej, a co za tym idzie, drastyczne obniżenie jakości edytor-skiej” (s. 66). Posługując się obrazową metaforą Jamesa Feliciego, porównali ten okres „do najazdu barbarzyńców na bramy królestwa typograficznej ary-stokracji” (s. 66). Wszak to czas, kiedy wszystkie ważne ustalenia i zasady ty-pograficzne zostały odrzucone i bezwzględnie napiętnowane, a wszystko to w imię ekonomicznych zasad wolnego rynku, głównie z powodu masowej komputeryzacji oraz upowszechnienia technologii DTP. Przeprowadzoną analizę różnorodnych zachowań konstatują stwierdzeniem: „książki składano byle jak, nie zwracając uwagi na zasady mikrotypografii” a „inwestowano za-zwyczaj w te elementy książki, które miały zwrócić i przyciągnąć uwagę klien-ta, a więc w okładkę czy kolorowe ilustracje. Dominowała […] stylistyka za-chodnich tanich i masowych książek – kolorowo, krzykliwie, kiczowato, na wysoki połysk” (s. 68). W rozdziale tym autorzy przedstawili także sylwetki typografów (m.in. A. Palacza, T. Lewandowskiego, A. Tomaszewskiego, J. Górskiego), opis inicjatyw (czasopismo branżowe „Wydawca”, Konkurs Graficzny „Punkt”, targi książki) oraz instytucji (PTWK, uczelnie artystyczne, takie jak ASP w Krakowie, Poznaniu, Katowicach czy w Warszawie), które zaangażowały się w sprawę podniesienia jakości polskiej typografii oraz pro-pagowania zasad sztuki wydawniczej. Szkoda, że rozdział jest tak krótki, ale jak przyznają autorzy, „zagadnienia te wymagają szczegółowej analizy, co nie jest łatwe ze względu na złożoność zjawiska i niewielki dystans czasowy współczesnych badaczy” (s. 78). Należy mieć tylko nadzieję, że E. Repucho i T. Bierkowski powrócą do tego tematu w najbliższym czasie. Ostatnie dwa rozdziały pracy mają charakter poradnikowy i są przewod-nikiem dla osób zajmujących się na co dzień działalnością wydawniczą. Szcze-gólnie interesujący wydaje się rozdział pt. Współczesna książka naukowa na warsztacie, w którym autorzy skupili się na często lekceważonej, traktowanej wręcz po macoszemu, fazie wstępnej, tj. projektowania książki, kiedy to „po-wstaje całościowa koncepcja edycji” (s. 79). Na kilku przywołanych przykła-dach autorzy pokazują, jak ostatecznie stworzyć pracę, której uporządkowany i zhierarchizowany według jakiejś zasady (lub zasad) układ zintegruje składa-jące się na nią przekazy w pewną całość, stanowiącą nowy komunikat, który S y l w i a  B i e l a w s k a   [132] „ma służyć przekazywaniu konkretnych informacji, które – w umyśle odbior-cy – mają przetworzyć się w wiedzę” (s. 87). Nietrudno zauważyć, że szcze-gólną uwagę poświęcili kwestii użyteczności, którą uznali za najważniejszy cel publikacji naukowych. Pewnym uzupełnieniem tych skomplikowanych treści jest też część poświęcona kryteriom oceny książek szwajcarskiego typografa Josta Hochulego oraz konkursu PTWK Najpiękniejsze Książki Roku przygo-towane przez Andrzeja Tomaszewskiego, które pozwalają lepiej zrozumieć te skomplikowane zagadnienia. Końcowy rozdział pracy – Zamiast stereotypów – powstały po edytorskiej analizie zbioru liczącego blisko 400 prac, jest udaną próbą opracowania funk-cjonalnej struktury książki i jej modelu dla publikacji humanistycznych. Auto-rzy apelują o nieszablonowe podejście do prac projektowych, o niepowtarza-nie zastosowanych wcześniej metod i rozwiązań typograficznych, albowiem „sprawdzone w jednym projekcie środki i parametry typograficzne oraz mate-riały poligraficzne”, a także „przemyślana decyzja projektowa, która w jednym projekcie może stanowić dobre rozwiązanie pod względem komunikacyjnym, wcale nie musi być użyteczna w innym” (s. 101). Mając na względzie cało-kształt zagadnień związanych z kształtowaniem funkcjonalnej i estetycznej formy prac (format, jakość papieru, krój czcionki, układ kolumny druku, zdobnictwo i ilustracje), które omawiają na kilku przykładach, nie zapominają o funkcjonalności oraz przystawalności tych elementów do treści dzieła i celów, którym ono powinno służyć. Te słuszne prawidłowości i uwagi, omówione przez autorów pozwalają nam domniemywać, że niczym Jakub Mortkowicz – wydawca i miłośnik książki – szczególnie cenią sobie książki, w których piękno wydobywa się za pomocą najprostszych środków typogra-ficznych, takich jak układ kolumny i czcionki itp. Rozdział kończy się nieco ogólniejszymi prawidłowościami, które powinny obowiązywać w działalności wydawniczej (zasady współpracy, dobre i złe praktyki, system i czas pracy, kwestie wyboru projektanta i rozliczeń z nim itp.), a które można na razie nazwać listą pobożnych życzeń bądź postulatów. Należy mieć jednak nadzie-ję, że szybko zostaną spełnione i zaakceptowane przez całe środowisko, co pozwoli nam uniknąć wielu nieprzyjemnych i stresujących sytuacji.  Kilka słów podsumowania. Historyczno-typograficzno-ideologiczny pro-jekt Ewy Repucho i Tomasza Bierkowskiego zaskakuje radykalizmem, bo-wiem autorzy z premedytacją i ostentacją uderzają w zdawałoby się już oswo-jone, ale wciąż drażliwe kwestie nieudolnego projektowania edycji naukowych. Konsekwencją ich edytorskich analiz jest trafna diagnoza wad i słabości sze-roko rozumianego edytorstwa publikacji naukowych. Reakcją na zdiagnozo-wany kryzys ma być ich praca, która jest praktycznym poradnikiem na temat projektowania oraz doboru odpowiednich środków typograficznych i poligra- E w a  R e p u c h o ,  T o m a s z  B i e r k o w s k i…   ficznych. Co ważne, praca ta została napisana oraz zaprojektowana przez au-torów pochodzących z różnych środowisk związanych z książką: bibliologa (Repucho) i artystę plastyka (Bierkowski), co gwarantuje nie tylko interdyscy-plinarne ujęcie, ale i przyjemność obcowania z pracą o indywidualnym charak-terze plastycznym. Przemyślany projekt graficzny charakteryzujący się subtel-ną klasyczną elegancją, precyzyjnie uporządkowany materiał pozbawiony elementów zbędnych, zakłócających klarowność przekazu, harmonijne połą-czenie wszystkich jej elementów sprawiają, że książkę czyta się z przyjemno-ścią i chętnie się ją eksponuje w podręcznym księgozbiorze. Bibliografia Głombiowski, Karol (1980). Książka w procesie komunikacji społecznej , Wrocław: Zakład  Narodowy im. Ossolińskich. Gołębiewski, Łukasz & Waszczyk, Paweł (2015). Rynek książki w Polsce 2015. Wydawnictwa . Warszawa: Biblioteka Analiz. „Ruch Wydawniczy w Liczbach” (2017). 65. 

Sylwia Bielawska

Directory of Open Access Journals

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS 
FOLIA LIBRORUM 2 (27), 2018 
ISSN 0860-7435 
 
Sylwia Bielawska 
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa  
im. Angelusa Silesiusa w Wałbrzychu 
e-mail: biblioteka@pwsz.com.pl 
Ewa Repucho, Tomasz Bierkowski, Typografia dla 
humanistów. O złożonych problemach projekto-
wania edycji naukowych. Warszawa: Stowarzysze-
nie Bibliotekarzy Polskich, 2018, 132 ss. 
DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.27.09 
Jak podaje „Ruch Wydawniczy w Liczbach”, coroczny, unikatowy raport 
na temat ukazujących się na terenie Polski książek i czasopism, w 2017 r. 
mieliśmy do czynienia ze znacznym wzrostem liczby wydanych tytułów. Na-
leży jednak zaznaczyć, że wzrost ten jest łatwy do wytłumaczenia głównie 
przemianami w technikach wydawniczych, które skracają czas, jak i koszty 
opublikowania pojedynczego tytułu. Rozwój self-publishingu (amatorskie lub 
półamatorskie publikowanie prac) lub wydawnictw typu vanity press (publi-
kowanie na koszt autora) sprawia, że na rynku książki pojawiają się co rusz 
nowe tytuły. Zjawisko to, uwarunkowane różnorodnymi procesami cywiliza-
cyjnymi i rynkowymi, dość powszechne w krajach europejskich, zaczyna po-
woli docierać także do nas i dotyczy wszystkich segmentów rynku książki, 
także publikacji naukowych, których liczebność gwałtownie rośnie od 2012 r., 
osiągając w 2017 r. wielkość 11 634 tytułów, co stanowi 31% całej rocznej 
produkcji wydawniczej (Zob. „Ruch Wydawniczy…”, 2017, s. 13). To po czę-
ści cieszy, zwłaszcza że ten przyrost dotyczy głównie piśmiennictwa humani-
stycznego opublikowanego w zdecydowanej mierze przez instytucje naukowe 
[ 
S y l w i a  B i e l a w s k a  
 
[128] 
lub profesjonalne, komercyjne wydawnictwa. Niemniej jednak może także 
martwić, zwłaszcza że zdecydowana większość tych prac jest, niestety, nie-
chlubnym przykładem lekceważenia reguł typografii, zasad projektowania 
oraz składu. Wydaje się, że współcześni wydawcy zdali się po prostu zapo-
mnieć o teoretycznych założeniach szkoły edytorstwa publikacji naukowych 
Leona Marszałka, czego efektem są nieatrakcyjne graficznie publikacje na-
ukowe o licznych błędach typograficznych, które obniżają znacząco ich ja-
kość komunikacyjną. Dlatego tak bardzo cieszy wydana niedawno nakładem 
Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich praca Ewy Repucho i Tomasza Bier-
kowskiego pt. Typografia dla humanistów. O złożonych problemach proj ektowania 
edycji naukowych wydana w serii wydawniczej „Nauka – Dydaktyka – Prakty-
ka”, która uzupełnia zadziwiająco skromną literaturę przedmiotu tego zagad-
nienia. To niewielkie, zaledwie 132-stronicowe opracowanie, jest niezwykłym 
kompendium wiedzy na temat projektowania tradycyjnych, papierowych ksią-
żek naukowych z zakresu humanistyki. 
Już sama okładka pracy na pierwszy rzut oka wydaje się żartem, prowo-
kacją, złośliwością skierowaną pod adresem – przywołanych na kartach 
wstępnych – tych wydawców, którzy nie respektują zasad sztuki edytorskiej. 
Autorzy odważnie przełamują konwenanse i otwarcie analizują problem ni-
skiej jakości typograficznej, ukradkiem i przy zmowie milczenia lekceważony 
przez środowisko zarówno profesjonalistów (autorów, redaktorów, komer-
cyjnych wydawców), jak i nieprofesjonalistów (wydawców w postaci instytucji 
naukowych, bibliotek, fundacji, stowarzyszeń). Nieszablonowa okładka jest 
tylko zapowiedzią, wstępem do głębszych rozważań, które zostały podzielone 
na dwie części: historyczno-teoretyczną analizę (rozdziały 1–3) oraz poradnik 
praktycznych wskazówek dla projektantów, grafików oraz wszystkich zainte-
resowanych tematem typografii (rozdziały 4–5), które uzupełniono bibliogra-
fią adnotowaną, zawierającą zestaw najwartościowszych prac z zakresu pro-
jektowania książki. 
Duet autorów Ewa Repucho i Tomasz Bierkowski zajmuje to, co Karol 
Głombiowski nazywał „sztuką kształtowania obrazu pisma na stronicy książki 
i harmonijnego podziału przestrzeni typograficznej w taki sposób, aby czytel-
nik z łatwością i z estetycznym zadowoleniem mógł odbierać prezentowany 
przez wydawcę tekst” (Głombiowski, 1980, s. 46). Interesuje ich „funkcjonal-
na więź między strukturą treściową i językową dzieła a strukturą książki” 
(Tamże, s. 47), którą wydawca realizuje w sferze czytelności i estetyki za po-
mocą kompozycji, a więc ujęciu poszczególnych elementów materiału typo-
graficznego w logiczne i estetyczne jednostki konstrukcyjne, określając hierar-
chię ich ważności i nadając im odpowiednie znaczenie.  
E w a  R e p u c h o ,  T o m a s z  B i e r k o w s k i…  
 
[129] 
Jak czytamy we Wstępie, powinnością pracy jest, niestety, nie tyle przypo-
mnienie, a raczej uświadomienie, że „publikacje naukowe wymagają profesjo-
nalnego projektowania, od tego zależy bowiem jakość komunikacji między 
autorem a czytelnikiem” (s. 13). Słowa te, choć powinny być wskazówką dla 
wszystkich wydawców, okazują się dzisiaj zapomniane. Autorzy otwarcie 
przyznają, po analizie 400 pozycji z zakresu bibliologii i informatologii wyda-
nych w ciągu ostatnich 10 lat, że wiele prac nie tylko prezentuje bardzo niski 
poziom typograficzny, ale i, co gorsza, nie są one wolne od podstawowych 
błędów. To badanie uświadomiło im, że konieczne jest stworzenie poradnika 
dla świadomych wydawców, będącego z jednej strony analizą najważniejszych 
zagadnień, z drugiej zaś zbiorem postulatów do spełnienia.  
Napominające uwagi autorów uświadamiają jedynie, że charakter i kie-
runki rozwoju działalności wydawniczej instytucji naukowych zależą od wielu 
czynników, wśród których wymienić możemy m.in. ich strukturę organizacyj-
ną, warunki materialne, finansowe oraz kadrowe, które determinują ostatecz-
ny kształt działalności publikacyjnej. W tych utyskiwaniach autorów słychać 
mimowolne nawiązania do myśli Łukasza Gołębiewskiego i Pawła Waszczy-
ka, którzy od lat zwracają uwagę na niedomagania i ułomności polskiego ryn-
ku publikacji naukowych i akademickich1. Decydujące znaczenie ma oczywi-
ście niedoinwestowanie tego sektora rynku oraz ograniczenia finansowe 
wydawców, którzy tną koszty i ograniczają etaty, m.in. zwalniając doświad-
czonych edytorów i zastępując ich mniej wykwalifikowanymi pracownikami, 
których świadomość typograficzna jest znikoma. A przecież, jak wspominają 
autorzy, „książka naukowa, której celem jest rozpowszechnianie wiedzy, idei, 
wyników badań, a więc skuteczne dystrybuowanie informacji, musi być przy-
gotowana z najwyższą starannością zarówno pod względem treści, jak i for-
my”, gdyż „układ typograficzny edycji jest niezwykle istotnym, wręcz kluczo-
wym, elementem całego przekazu” (s. 11). Rozpoznania autorów zbiegły się 
w czasie z dojmująco odczuwanym kryzysem typograficznej praktyki wydaw-
niczej, o którym głośno wypowiada się m.in. Andrzej Tomaszewski.  
Pierwszą część pracy zatytułowaną Klucz do udanej komunikacji autorzy 
poświęcili wprowadzeniu czytelnika w problematykę projektowania książki. 
Oprócz definicji typografii ich uwagę zajęły takie kwestie, jak cele i zadania 
typografii, jej historyczny rozwój oraz współczesne pola badawcze. Chcąc 
zwrócić uwagę na konieczność szerokiej perspektywy ujęcia tego terminu, 
dokonali przeglądu definicji typografii, odwołując się do tych najsłynniejszych 
koncepcji (m.in. A. Tomaszewskiego, T. Bierkowskiego, E. Spikermanna, 
                                                 
1 Wśród słabości wyliczają on m.in. niedoinwestowanie, znaczne rozdrobnienie rynku, brak 
ogólnopolskiego systemu dystrybucji książek, brak systemu promocji i prezentacji oraz niskie 
nakłady. (Zob. Gołębiewski & Waszczyk, 2015, s. 202 i n.). 
S y l w i a  B i e l a w s k a  
 
[130] 
J. Mrowczyka, F. Richaudeau), które akcentują jej komunikacyjny charakter. 
Za Jackiem Mrowczykiem autorzy postulują, aby zadaniem głównym typogra-
fii była jej funkcjonalność, a więc takie projektowanie, które ułatwi odbiór 
treści oraz zapewni orientację w strukturze informacji (s. 20). Jak przyznają, 
tylko „umiejętne kształtowanie nie tyle funkcjonalnych, co przede wszystkim 
użytecznych komunikatów” (s. 21) zapewnia sukces w dzisiejszym świecie 
komunikacyjnego szumu. Cennym elementem tej części jest krótka historia 
typografii, w której autorzy przyczynkowo omówili poglądy wybitnych typo-
grafów (m.in. L. Moholya-Nagya, J. Tschicholda, E. Lissitzky’ego, W. Strze-
mińskiego, S. Morisona, B. Warde, L. Urbańskiego) wywodząc ją od reformy 
Aldusa Manutiusa (ok. 1500 r.). Uzupełnieniem jest wywód o zagadnieniach 
i polach badawczych współczesnej typografii w bibliologii rozumianej w kon-
tekście koncepcji księgoznawstwa funkcjonalnego Krzysztofa Migonia. 
Kontynuacją tych rozważań jest rozdział drugi pt. Dobre tradycje lat 60. 
i 70. XX w., w którym autorzy omawiają „chlubne tradycje projektowania 
polskiej książki naukowej” (s. 14). Jak przyznają „wiele wydanych wówczas 
publikacji stanowi do dziś trudny do osiągnięcia wzorzec” (s. 33) pomimo 
opisywanych wielu trudności i bolączek ówczesnego przemysłu poligraficzne-
go (m.in. niedostatki oraz modernizacja bazy poligraficznej, brak materiałów 
potrzebnych do wyprodukowania książki), które przywołują m.in. za Teklą 
Malinowską i Ludwikiem Sytą. Ta część pracy jest w istocie historyczno- 
-teoretyczną diagnozą polskiej typografii i poligrafii, na tyle przenikliwą i uni-
wersalną, iż powinna stać się literaturą podstawową każdego świadomego wy-
dawcy oraz studenta edytorstwa. Przywołując poglądy B. Bieńkowskiej, 
D. Wróblewskiej oraz postaci świetnych polskich grafików i projektantów 
(m.in. L. Urbańskiego, A. Rudzińskiego, S. Nargiełłę, Z. Gardzielewskiego, 
K. Racinowskiego czy T. Pietrzyka), przechodzą do rozważań na temat roli 
Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek oraz jego dorocznego konkursu 
na najlepiej wydaną książkę roku. Jak można się domyślać, szczególną uwagę 
autorów zajęła książka naukowa w tym konkursie, która podlegała ocenie 
w czterech odrębnych kategoriach (publikacje humanistyczne, matematyczno- 
-techniczne, przyrodnicze i encyklopedyczne). Punktem wyjścia do szczegó-
łowych rozważań stały się poglądy L. Marszałka, T. Pietrzyka, R. Duszka, 
L. Urbańskiego i K. Racinowskiego na temat projektowania i konstrukcji 
książki, wewnętrznej organizacji materiału i jej formalnej struktury. W dalszej 
części rozdziału omówiono szczegółowo te najwartościowsze, wzorowo wy-
dane edycje, które gruntownie przeanalizowano pod kątem typograficznym, 
aby ocenić ich poziom wydawniczy (m.in. Sztukę cenniejszą niż złoto Jana Bia-
łostockiego, Tajną historię Mongołów w oprac. Stanisława Kałużyńskiego, Rę-
kopis dzieła Mikołaja Kopernika „O obrotach”. Facsimile , czy też Polskie pieśni 
E w a  R e p u c h o ,  T o m a s z  B i e r k o w s k i…  
 
[131] 
pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, pod red. J. Nowaka-Dłużewskiego). Na 
konkretnych przykładach autorzy dokonali analizy typograficznej, której efek-
tem jest zamieszczony na końcu rozdziału syntetyczny wywód na temat uży-
tecznego i estetycznego układu graficznego. 
Rozdział trzeci (Chaos i jego następstwa – lata 90. XX w.) jest opisem ra-
dykalnych zmian, jakich byliśmy świadkami po przełomie 1989 r. Zamiesz-
czone w nim uwagi są, w moim przekonaniu, niezmiernie ważną syntezą cza-
sów, kiedy to „przemianom polskiego rynku książki towarzyszył […] spadek 
kultury typograficznej, a co za tym idzie, drastyczne obniżenie jakości edytor-
skiej” (s. 66). Posługując się obrazową metaforą Jamesa Feliciego, porównali 
ten okres „do najazdu barbarzyńców na bramy królestwa typograficznej ary-
stokracji” (s. 66). Wszak to czas, kiedy wszystkie ważne ustalenia i zasady ty-
pograficzne zostały odrzucone i bezwzględnie napiętnowane, a wszystko to 
w imię ekonomicznych zasad wolnego rynku, głównie z powodu masowej 
komputeryzacji oraz upowszechnienia technologii DTP. Przeprowadzoną 
analizę różnorodnych zachowań konstatują stwierdzeniem: „książki składano 
byle jak, nie zwracając uwagi na zasady mikrotypografii” a „inwestowano za-
zwyczaj w te elementy książki, które miały zwrócić i przyciągnąć uwagę klien-
ta, a więc w okładkę czy kolorowe ilustracje. Dominowała […] stylistyka za-
chodnich tanich i masowych książek – kolorowo, krzykliwie, kiczowato, na 
wysoki połysk” (s. 68). W rozdziale tym autorzy przedstawili także sylwetki 
typografów (m.in. A. Palacza, T. Lewandowskiego, A. Tomaszewskiego, 
J. Górskiego), opis inicjatyw (czasopismo branżowe „Wydawca”, Konkurs 
Graficzny „Punkt”, targi książki) oraz instytucji (PTWK, uczelnie artystyczne, 
takie jak ASP w Krakowie, Poznaniu, Katowicach czy w Warszawie), które 
zaangażowały się w sprawę podniesienia jakości polskiej typografii oraz pro-
pagowania zasad sztuki wydawniczej. Szkoda, że rozdział jest tak krótki, ale 
jak przyznają autorzy, „zagadnienia te wymagają szczegółowej analizy, co nie 
jest łatwe ze względu na złożoność zjawiska i niewielki dystans czasowy 
współczesnych badaczy” (s. 78). Należy mieć tylko nadzieję, że E. Repucho 
i T. Bierkowski powrócą do tego tematu w najbliższym czasie. 
Ostatnie dwa rozdziały pracy mają charakter poradnikowy i są przewod-
nikiem dla osób zajmujących się na co dzień działalnością wydawniczą. Szcze-
gólnie interesujący wydaje się rozdział pt. Współczesna książka naukowa na 
warsztacie, w którym autorzy skupili się na często lekceważonej, traktowanej 
wręcz po macoszemu, fazie wstępnej, tj. projektowania książki, kiedy to „po-
wstaje całościowa koncepcja edycji” (s. 79). Na kilku przywołanych przykła-
dach autorzy pokazują, jak ostatecznie stworzyć pracę, której uporządkowany 
i zhierarchizowany według jakiejś zasady (lub zasad) układ zintegruje składa-
jące się na nią przekazy w pewną całość, stanowiącą nowy komunikat, który 
S y l w i a  B i e l a w s k a  
 
[132] 
„ma służyć przekazywaniu konkretnych informacji, które – w umyśle odbior-
cy – mają przetworzyć się w wiedzę” (s. 87). Nietrudno zauważyć, że szcze-
gólną uwagę poświęcili kwestii użyteczności, którą uznali za najważniejszy cel 
publikacji naukowych. Pewnym uzupełnieniem tych skomplikowanych treści 
jest też część poświęcona kryteriom oceny książek szwajcarskiego typografa 
Josta Hochulego oraz konkursu PTWK Najpiękniejsze Książki Roku przygo-
towane przez Andrzeja Tomaszewskiego, które pozwalają lepiej zrozumieć 
te skomplikowane zagadnienia. 
Końcowy rozdział pracy – Zamiast stereotypów – powstały po edytorskiej 
analizie zbioru liczącego blisko 400 prac, jest udaną próbą opracowania funk-
cjonalnej struktury książki i jej modelu dla publikacji humanistycznych. Auto-
rzy apelują o nieszablonowe podejście do prac projektowych, o niepowtarza-
nie zastosowanych wcześniej metod i rozwiązań typograficznych, albowiem 
„sprawdzone w jednym projekcie środki i parametry typograficzne oraz mate-
riały poligraficzne”, a także „przemyślana decyzja projektowa, która w jednym 
projekcie może stanowić dobre rozwiązanie pod względem komunikacyjnym, 
wcale nie musi być użyteczna w innym” (s. 101). Mając na względzie cało-
kształt zagadnień związanych z kształtowaniem funkcjonalnej i estetycznej 
formy prac (format, jakość papieru, krój czcionki, układ kolumny druku, 
zdobnictwo i ilustracje), które omawiają na kilku przykładach, nie zapominają 
o funkcjonalności oraz przystawalności tych elementów do treści dzieła 
i celów, którym ono powinno służyć. Te słuszne prawidłowości i uwagi, 
omówione przez autorów pozwalają nam domniemywać, że niczym Jakub 
Mortkowicz – wydawca i miłośnik książki – szczególnie cenią sobie książki, 
w których piękno wydobywa się za pomocą najprostszych środków typogra-
ficznych, takich jak układ kolumny i czcionki itp. Rozdział kończy się nieco 
ogólniejszymi prawidłowościami, które powinny obowiązywać w działalności 
wydawniczej (zasady współpracy, dobre i złe praktyki, system i czas pracy, 
kwestie wyboru projektanta i rozliczeń z nim itp.), a które można na razie 
nazwać listą pobożnych życzeń bądź postulatów. Należy mieć jednak nadzie-
ję, że szybko zostaną spełnione i zaakceptowane przez całe środowisko, co 
pozwoli nam uniknąć wielu nieprzyjemnych i stresujących sytuacji.  
Kilka słów podsumowania. Historyczno-typograficzno-ideologiczny pro-
jekt Ewy Repucho i Tomasza Bierkowskiego zaskakuje radykalizmem, bo-
wiem autorzy z premedytacją i ostentacją uderzają w zdawałoby się już oswo-
jone, ale wciąż drażliwe kwestie nieudolnego projektowania edycji naukowych. 
Konsekwencją ich edytorskich analiz jest trafna diagnoza wad i słabości sze-
roko rozumianego edytorstwa publikacji naukowych. Reakcją na zdiagnozo-
wany kryzys ma być ich praca, która jest praktycznym poradnikiem na temat 
projektowania oraz doboru odpowiednich środków typograficznych i poligra- 
E w a  R e p u c h o ,  T o m a s z  B i e r k o w s k i…  
 
ficznych. Co ważne, praca ta została napisana oraz zaprojektowana przez au-
torów pochodzących z różnych środowisk związanych z książką: bibliologa 
(Repucho) i artystę plastyka (Bierkowski), co gwarantuje nie tylko interdyscy-
plinarne ujęcie, ale i przyjemność obcowania z pracą o indywidualnym charak-
terze plastycznym. Przemyślany projekt graficzny charakteryzujący się subtel-
ną klasyczną elegancją, precyzyjnie uporządkowany materiał pozbawiony 
elementów zbędnych, zakłócających klarowność przekazu, harmonijne połą-
czenie wszystkich jej elementów sprawiają, że książkę czyta się z przyjemno-
ścią i chętnie się ją eksponuje w podręcznym księgozbiorze. 
Bibliografia 
Głombiowski, Karol (1980). Książka w procesie komunikacji społecznej , Wrocław: Zakład  
Narodowy im. Ossolińskich. 
Gołębiewski, Łukasz & Waszczyk, Paweł (2015). Rynek książki w Polsce 2015. Wydawnictwa . 
Warszawa: Biblioteka Analiz. 
„Ruch Wydawniczy w Liczbach” (2017). 65. 


https://czasopisma.uni.lodz.pl/librorum/article/download/4107/3556

Ewa Repucho, Tomasz Bierkowski, Typografia dla humanistów. O złożonych problemach projektowania edycji naukowych. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 2018, 132 ss.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Directory of Open Access Journals

Ewa Repucho, Tomasz Bierkowski, Typografia dla humanistów. O złożonych problemach projektowania edycji naukowych. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 2018, 132 ss.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Directory of Open Access Journals

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w