Niniejsza praca porusza tematykę wpływu procesu zapożyczania obcojęzycznych elementów leksykalnych na konotację wyrazu – zjawisko to zostanie omówione na przykładzie niemieckich zapożyczeń leksykalnych w języku polskim.Udostępnienie publikacji Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego finansowane w ramach projektu „Doskonałość naukowa kluczem do doskonałości kształcenia”. Projekt realizowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój; nr umowy: POWER.03.05.00-00-Z092/17-00

Marek, Rafał

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

RAFAŁ MAREKUniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Językoznawstwa Niemieckiego i Stosowanego, Zakład Językoznawstwa NiemieckiegoZapożyczenia a konotacja wyrazu – analiza na podstawie wybranych germanizmówwe współczesnej polszczyźnie1. Uwagi wstępneLeksyka jest tworem żywym, ciągle ulegającym różnorakim przemianom – jedne słowa stają się coraz rzadziej używane, inne stają się coraz częściej uży-wane – świadczy to o tym, że język jest tworem żywym, podlegającym ciągłymzmianom. Taka właśnie sytuacja odnosi się do znaczenia wyrazów. Znaczeniewyrazów jest bowiem wartością zmienną w zależności od czasu oraz sytuacji,w jakich są one używane. Ta zasada dotyczy nie tylko słów rodzimych, lecz takżewyrazów przejętych z innych języków obcych, czyli zapożyczeń.Niniejsza praca porusza tematykę wpływu procesu zapożyczania obcojęzycz-nych elementów leksykalnych na konotację wyrazu – zjawisko to zostanie omówio-ne na przykładzie niemieckich zapożyczeń leksykalnych w języku polskim. Tezy, stawiane w niniejszej pracy, zostaną podparte odpowiednimi egzemplifikacjami.2. O konotacji wyrazuOmówienie problematyki wpływu zapożyczeń na konotację należy rozpo-cząć od zdefiniowania pojęcia konotacji wyrazu. Zjawisko konotacji badane jest w lingwistyce z wielu perspektyw [Bußmann 2002: 368]1. Według niemieckie-go leksykologa, Thei Schippan, jako konotację wyrazu określa się dodatkowe 1 Tezy podane w niniejszym artykule pochodzą z niemieckojęzycznej literatury językoznaw-czej i zostały na potrzeby artykułu przetłumaczone przez Autora na język polski [przypis Autora].http://dx.doi.org/10.18778/7969-107-4.35Rafał Marek406elementy informacyjne, łączące się z danym leksemem i wykraczające poza jego znaczenia denotacyjne. Konotacja wskazuje na nadawcę, społeczne warun-ki lub zależne od określonej grupy społecznej sposoby użycia danych leksemów [Schippan 1984: 155]. Niemiecki językoznawca, Gerhard Helbig, rozumie ko-notację jako dodatkowe semantyczne, stylistyczne, emocjonalne, ekspresywne i oceniające elementy znaczeniowe, które ściśle korespondują ze znaczeniem podstawowym wyrazu (znaczeniem pojęciowym, denotacyjnym, denotacją). W niemieckojęzycznej literaturze z dziedzinie leksykologii można znaleźć także inne synonimiczne określenia na pojęcie konotacji: semantyka relacyjna (niem. Relationssemantik), znaczenie strukturalne (niem. Strukturbedeutung), Neben-sinn, znaczenie afektywne, skojarzeniowe, okazjonalne (niem. affektive, assozia-tive, okkasionelle Bedeutung) [Schippan 1984: 156]. Do cech relacyjnych wyrazu można zaliczyć następujące elementy: walencję wyrazu, wartość uczuciową wy-razu, przestarzałość lub neologiczność danego wyrazu. Konotacja pełni następu-jące funkcje: wytwarzanie kontaktu między uczestnikami procesu komunikacji, przekazywanie dodatkowych informacji o zamiarze oraz przedmiocie procesu komunikacji.Schippan wymienia osiem przyczyn konotacji wyrazu: emocjonalne, komu-nikacyjne, funkcyjne, społeczne, regionalne, czasowe, określone przez sytuację komunikacyjną oraz polityczno-ideologiczne uwarunkowania użycia danego wyrazu [Sikorska 2007: 69]. Emocjonalne nastawienie do denotatu wpływa na użycia zabarwionych stylistycznie elementów wypowiedzi (żartobliwe, ironiczne, pejoratywne konotacje etc.), np. żartobliwe (fachura ‘potocznie o doświadczo-nym więźniu’ (niem. Fachmann ‘fachowiec’) vs. doświadczony więzień, pingle ‘potocznie o okularach’, bryle ‘potocznie o okularach’ (niem. Brille ‘okulary’) – okulary, włóczykijowanie ‘żartobliwie o zamiłowaniu do włóczęgi’ vs. zami-łowanie do włóczęgi), pejoratywne (bękart ‘pejoratywnie o nieślubnym dziec-ku’ (niem. Bankert ‘pejoratywnie o nieślubnym dziecku’) vs. nieślubne dziecko, breja ‘pejoratywnie o mazi’ (niem. Brei ‘maź’) vs. maź). Konotacja wpływa na sytuację, do której dany leksem jest adekwatny, np. potocznie – zwędzić ‘potocz-nie: ukraść’ (niem. entwenden2 ‘ukraść’) ’vs. ukraść, geszeft ‘przestarzale o drob-nym, zwykle nieuczciwym interesie’ (niem. Geschäft ‘interes’) vs. interes, knajpa ‘podrzędna restauracja’ (niem. Kneipp ‘restauracja’) vs. restauracja [Sikorska 2007: 69]. Użycie wyrazu jest określone poprzez kategorię semantyczną, do któ-rej dany wyraz należy, co najlepiej da się zauważyć w przypadku słownictwa fachowego – można tutaj wyróżnić elementy leksykalne z takich dziedzin, jak muzyka – acapella ‘bez akompaniamentu’ (wł. a capella ‘dosłownie: na sposób kościelny’), allegro ‘wesoło’ (wł. allegro ‘wesoło’), medycyna – ekstrakcja ‘usu-wanie zęba lub soczewki oka’ (łac. extractio ‘wyciąganie’), narkoza ‘uśpienie pacjenta za pomocą leków, wywołujących znieczulenie ogólne, także sen wywo-2 Niemieckie słowo entwenden zarezerwowane jest dla języka wyszukanego (tzw. Hochspra-che – pol. język wysoki).Zapożyczenia a konotacja wyrazu… 407łany w ten sposób’ (gr. narkosis ‘zamieranie’), sztuka – landszaft 1. ‘pogardliwie o obrazie przedstawiającym małą wartość artystyczną’ 2. ‘przestarzale o obrazie przedstawiającym krajobrazy’ (niem. Landschaft ‘krajobraz’), leitmotiv 1. ‘ele-ment treści, stylu, kompozycji dzieła literackiego lub muzycznego, przewijający się przez cały utwór, motyw przewodni’, 2. ‘coś, co ciągle powraca w jakiejś roz-mowie, np. dany temat’ (niem. Leitmotiv ‘motyw przewodni’) [Sikorska 2007: 69]. Społeczna konotacja wyrazu ściśle łączy się z jego przynależnością do da-nego socjolektu – w ten sposób znaczenie pojęciowe wyrazu nabiera konotacji społecznej [Schippan 1984: 156], np. ilustruje to język grupy uczniów – buda ‘uczniowskie określenie szkoły’ (niem. Bude ‘buda’) vs. szkoła, dyro ‘uczniow-skie określenie dyrektora szkoły’ vs. dyrektor, facetka ‘uczniowskie określenie nauczycielki’ vs. nauczycielka, Helga3 ‘uczniowskie określenie nauczycielki ję-zyka niemieckiego’ vs. nauczycielka niemieckiego. Konotacja odnosi się również do dialektalnego użycia wyrazów, np. kartofle ‘regionalne określenia ziemniaka’ (niem. Kartoffel ‘ziemniak’) vs. ziemniaki, bana ‘gwarowe określenie pociągu’ (niem. Bahn ‘kolej’) vs. pociąg, sznylcug ‘gwarowe określenie pociągu pospiesz-nego’ (niem. Schnellzug ‘pociąg pospieszny’) vs. pociag pospieszny. Konotacja wyrazu wskazuje także na epoki historyczne, odległe czasy, np. hetman ‘w Polsce przedrozbiorowej najwyższy dowódca wojsk’ vs. Hauptmann ‘dawniej: dowódca oddziału żołnierzy’, ochmistrz ‘w dawnej Polsce urzędnik zarządzający dworem króla lub magnata’ vs. Hofmeister ‘wychowawca i ceremoniarz na dworach’ [Si-korska 2007: 70]. Konotacja sytuacyjna wyrazu może wyrażać się np. w formach trybu rozkazującego, np. szorujcie spać! vs., idźcie spać. Polityczno-ideologiczna odmiana konotacji polega na tym, że pojęcia o charakterze ogólnym, jak kapita-lizm, państwo, np. w państwie socjalistycznym stają się konkretnie konotowany-mi terminami [Sikorska 2007: 70].3. Zapożyczenia a konotacja wyrazu  – analiza na podstawie wybranych germanizmów w polszczyźniePodczas zapożyczenia wyrazu dochodzi często do zmian w obrębie struktu-ry znaczeniowej wyrazu. Nie wszystkie komponenty znaczeniowe ulegają wtedy zmianom, lecz tylko niektóre. Ta reguła dotyczy konotacji wyrazu – wiele wyra-zów zostaje zapożyczonych z języka obcego (języka dawcy) do ojczystego (języ-ka biorcy)4, by zapełnić luki występujące w leksyce. Niektóre zapożyczone słowa 3 Uczniowskie określenie nauczycielki niemieckiego odnosi się do popularnego niemieckiego imienia żeńskiego – Helga. 4 W niemieckojęzycznej literaturze dotyczącej tematyki zapożyczeń językowych język dawcy i biorcy określane są odpowiednio: Gebersprache i Nehmersprache [przyp. R. M.].Rafał Marek408są tożsame z przejętymi z innych kultur artefaktami, niewystępującymi w kultu-rze języka ojczystego – to odnosi się do egzotyzmów (np. w języku niemieckim Dollar ‘nazwa waluty amerykańskiej’, Duma ‘nazwa rosyjskiego parlamentu’, Masurka ‘nazwa popularnego polskiego tańca ludowego z figurami, też: muzyka do tego tańca’, Sejm ‘izba niższa polskiego parlamentu, też: cały parlament’). W przeciwieństwie do egzotyzmów (i innych pożyczek, jak np. polskie burmistrz ‘urzędnik stojący na czele władz danego miasta, też: urzędnik stojący na czele gminy, będącej częścią dużego miasta’ (niem. Bürgermeister ‘urzędnik stojący na czele gminy’), cech ‘stowarzyszenie rzemieślników jednego lub kilku zawodów’ (śrdk.-wys.-niem. zeche ‘stowarzyszenie rzemieślników jednego lub kilku zawo-dów’), cegła ‘materiał budowlany w postaci prostopadłościanu z gliny’ (niem. Ziegel ‘materiał budowlany w postaci prostopadłościanu z gliny’), mur ‘ściana, ogrodzenie z kamieni, cegieł, betonu’ (niem. Mauer ‘ściana, ogrodzenie z kamie-ni, cegieł, betonu’)) inne zapożyczenia różnicują wartość denotacyjną wyrazu. Zapożyczenia mogą nadać leksemom inną wartość konotacyjną. Poza neutralną konotacją można mówić o konotacji negatywnej, pozytywnej, zależnej od grupy społecznej, fachowej, dialektalnej i historycznej [Schippan 1984: 156].Zależność między zapożyczeniem a konotacją wyrazu zostanie omówiona na przykładzie wybranych germanizmów w polszczyźnie. Znaczenie leksykalne niemieckich elementów w polszczyźnie uległo w procesie zapożyczenia licznym modyfikacjom. Poniżej zostały zestawione germanizmy w polszczyźnie wraz z ich pierwowzorami, by unaocznić zmiany w warstwie konotacyjnej wyrazu: – konotacja emocjonalna – konotacja pejoratywna (danemu leksemowi przypisuje się negatywne komponenty znaczeniowe) – cwajer ‘negatywna ocena w polskiej szkole – dwójka’ vs. Zweier ‘pozytywna ocena w niemieckiej szkole’, cyc ‘potocznie, pejoratywnie o kobiecej piersi’ vs. Zitze 1. ‘sutek’, 2. ‘dosadnie o sutku’; konotacja żartobliwa – bryle vs. Brille; – sytuacje komunikacyjne – konotacja potoczna (leksemy używane w ko-munikacji codziennej, często ustnej) – fifka ‘potocznie o rurce szklanej lub me-talowej, używanej do palenia papierosów bezustnikowych’ vs. Pfeife ‘fajka’, frajda ‘potocznie o niezwykłej przyjemności, uciesze’ vs. Freude ‘radość’, giwe-ra ‘potocznie o broni palnej, zwłaszcza o karabinie’ vs. Gewehr ‘karabin’, graty ‘rupiecie, rzeczy już nieużywane i niepotrzebne’ vs. Geräte ‘sprzęty, urządzenia, przyrządy’, hajcować ‘potocznie: ogrzewać’ vs. heizen ‘ogrzewać’, pucować ‘potocznie: myć, czyścić coś dokładnie’ vs. putzen ‘czyścić’, rausz ‘lekkie pod-niecenie lub odurzenie wywołane alkoholem’ vs. Rausch ‘upojenie, odurzenie, zamroczenie’, saksy ‘okresowa praca zarobkowa za granicą, dawniej tylko i wy-łącznie w Niemczech’ vs. Sachsen ‘Saksonia – kraj związkowy w Niemczech ze stolicą w Lipsku’, sznaps ‘potocznie o kieliszku wódki’ vs. Schnaps ‘wódka’, szrajbować ‘potocznie: pisać’ vs. schreiben ‘pisać’, trynknąć ‘potocznie: napić się alkoholu’ vs. trinken ‘pić’, zhaltować ‘zatrzymać (o policji)’ vs. anhalten ‘za-trzymać’;Zapożyczenia a konotacja wyrazu… 409 – konotacja regionalna (leksemy są używane w danym regionie, są elementa-mi danej gwary, dialektu) – bastlować ‘majsterkować’ vs. basteln ‘majsterkować’, futer ‘karma, jedzenie’ vs. Futter ‘karma’, gajgi ‘skrzypce’ vs. Geige ‘skrzypce’, nudle ‘kluski’ vs. Nudeln ‘kluski’, rychtyk ‘prawda’ vs. richtig ‘prawda’, szrank ‘szafa’ vs. Schrank ‘szafa’; – uwarunkowania społeczne (elementy leksykalne obrazujące grupy lub sytu-acje społeczne) – np. elementy języka grup przestępczych – arbajtować ‘praco-wać’ vs. arbeiten ‘pracować’, bajtlować‚ʽżebrać’ vs. betteln ‘żebrać’, łachować (się) ‘śmiać się’ vs. lachen ‘śmiać się’, nemnąć ‘wziąć’ vs. nehmen ‘wziąć’, nie forta ‘za wcześnie’ vs. zu früh ‘za wcześnie’, wacha ‘wodnista zupa’ vs. Wasser ’woda’; – określenia historyczne (leksemy odnoszą się do konkretnego okresu, kon-kretnej epoki) – Führer ‘tytuł Adolfa Hitlera jako głowy państwa niemieckiego’, Gestapo ‘policja polityczna, utworzona w 1933 r. po dojściu Hitlera do władzy, stanowiąca narzędzie terroru w Niemczech i krajach okupowanych; także funk-cjonariusze tej policji’, Stasi ‘służba bezpieczeństwa w NRD’.4. Uwagi końcowePodsumowując, występują ścisłe związki między zapożyczeniami a kono-tacją wyrazu. To świadczy o tym, że tylko niektóre komponenty znaczeniowe wyrazu podczas procesu zapożyczenia zostają przejęte przez język biorcy. Należy być w związku z tym świadomym, że zapożyczenia nie tylko prowadzą do wy-kształcenia się synonimów określeń już istniejących, lecz także zapełniają luki w systemie leksykalnym. Służy to rozwojowi systemu leksykalnego danego języ-ka (tu: polskiego).Niemieckie zapożyczenia leksykalne w polszczyźnie zajmują silną pozycję wśród innych zapożyczeń i w zdecydowanej mierze różnią się pod względem znaczeniowym od swoich niemieckich pierwowzorów – na podstawie powyższej analizy można sformułować wniosek, że różnice te dotyczą warstwy konotacyj-nej, a także denotacyjnej wyrazu. Zapożyczone z języka niemieckiego leksemy w polszczyźnie najczęściej używane są potocznie, jako elementy języka fachowe-go, a także gwarowo.BibliografiaBußmann H. (red.) [2002], Lexikon der Sprachwissenschaft, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart.Czerska U., Walewski S. (red.) [2005], Langenscheidt. Wielki słownik polsko-niemiecki, niemiecko--polski, Langenscheidt, Berlin i in.Drabik L. (red.) [2012], Słownik wyrazów obcych z przykładami i poradami, Wydawnictwo Nauko-we PWN, Warszawa.Rafał Marek410Horbatsch O. [1987], Deutsches Lehngut in polnischen Sondersprachen: Gauner-, Pennäler- und Soldatensprache, [w:] A. Pohl., A. de Vincenz (red.), Deutsch-polnische Sprachkontakte. Bei-träge zur gleichnamigen Tagung 10.–13. April 1984 in Göttingen, Böhlau Verlag, Köln, Wien.Kunkel-Razum K. [2006], Duden. Deutsches Universalwörterbuch, Dudenverlag, Mannheim.Łaziński M. [2008], Słownik zapożyczeń niemieckich w polszczyźnie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.Schippan Th. [1984], Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache, VEB Bibliographisches In-stitut, Leipzig.Sikorska K. [2007], Paradigmatische Bedeutungsrelationen im Wortfeld am Beispiel der Entlehnun-gen aus der Sachgruppe „Gefäße“ im Gegenwartspolnischen, [w:] W. Sadziński, M. Żytyńska (red.), Varietäten in deutscher Sprache und Literatur. Professor Roman Sadziński zu Seinem 60. Geburtstag gewidmet, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.Sobol E. (red.) [2012], Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.Tokarski J. (red.) [1980], Słownik wyrazów obcych, PWN, Warszawa. 

Zapożyczenia a konotacja wyrazu – analiza na podstawie wybranych germanizmów we współczesnej polszczyźnie

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/27498/1/405-410%20Rafal%20Marek_Zapozyczenia%20a%20konotacja%20wyrazu.pdf

Zapożyczenia a konotacja wyrazu – analiza na podstawie wybranych germanizmów we współczesnej polszczyźnie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref