Kuryłowicz, Beata

Białostockie Archiwum Językowe

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Władysława Książek-Bryłowa Wacław Potocki i jego „ Ogród, ale nieplewiony" Lublin 2009, ss. 233 Książka, którą chciałabym zaprezentować czytelnikom, jest interesu­jącym studium poświęconym jednemu z wybitniejszych, acz ciągle nie do końca poznanych poetów XVII wieku - W. Potockiemu i jego dziełu no­szącemu tytuł Ogród, ale nieplewiony 1, który upowszechniony został przez A. Brucknera w wersji Ogród fraszek. Autorka monografii stanęła wobec ogromnego wyzwania, wymaga­jącego niezwykłej erudycji i pasji badawczej . Odczytanie i zrozumienie tekstu artystycznego tak odległego czasowo bez wątpienia nie było za­daniem łatwym. Ponadto pokaźne rozmiary zbioru liczącego 1000 stron i zawierającego 2000 wierszy i wierszyków oraz poetyka sylwy z katego­rią varietes potęgują trudności związane z recepcją - jak zauważa sama Autorka (s. 8) .  W recenzowanej pracy W. Książek-Bryłowa podjęła udaną próbą opisu pod względem geneologicznym dziesięciu gatunków literackich i paraliterackich: fraszki, dyskursu, przypowieści, narracji, sacrum, baj­ki, echa, epitalamionu, nagrobka i gadki. Na szczególne podkreśle­nie zasługuje fakt, że prezentowane studium jest adresowane do sze­rokiej grupy odbiorców, nie tylko historyków języka i literatury. Stąd też w tekście pojawiają się definicje terminów naukowych teoretyczno­literackich, językoznawczych i retorycznych oraz analiza utworów, ob­szerne ich cytaty w dzisiejszej pisowni i z objaśnieniem niezrozumia­łych słów. 1 Jest to oczywiście tylko początek tytułu, ponieważ całość - wzorem barokowym -liczy dwadzieścia dziewięć wersów. 382 BEATA KURYŁOWICZ Na publikację składają się trzy uporządkowane w przejrzysty sposób rozdziały: 1 .  Wacław Potocki. Autor Ogrodu, ale nieplewionego; 2. Ogród, ale nieplewiony. Prezentacja zbioru; 3. Ogród, ale nieplewiony. Rekonesans genealogiczny oraz Zakończenie. Jak widać z samego przeglądu tytułów poszczególnych rozdziałów, dwie pierwsze części pracy mają charakter wprowadzający - charakteryzują sylwetkę autora i jego dzieło, trzecia natomiast stanowi genealogiczną analizę najbardziej oryginalnych, zróż­nicowanych tematycznie i gatunkowo wierszy Ogrodu, ale nieplewionego. W części pierwszej Autorka przedstawiła nie tylko informacje biogra­ficzne, krótką charakterystykę pięciu okresów twórczości W. Potockiego oraz miejsce Ogrodu . . . w jego imponującym dorobku twórczym, ale także opisała świadomość literacką, komunikacyjną i retoryczną siedemnasto­wiecznego poety. W. Potocki nie sformułował całościowej poetyki, jego poglądy na te­mat procesu twórczego i roli w nim pracy, natchnienia, wiedzy pisa­rza, funkcji poety i poezji można jednak zrekonstruować na podstawie rozproszonych uwag pojawiających się w wielu utworach. Świadomość literacka poety nie była oczywiście kategorią stałą, w ciągu życia wielo­krotnie zmieniał on poglądy w tej dziedzinie. Do głównych założeń po­etyki Potockiego z pewnością jednak należy koncepcja „poety uczonego" i uznanie funkcji dydaktycznej poezji za najważniejszą. Potocki zdawał sobie sprawę z tego, jaką rolę i znaczenie ma poeta w społeczeństwie. W jego poglądach metapoetyckich stale obecne jest także przekonanie o konieczności pracy i porównywanie poezji do innych rzemiosł, a tak­że przeświadczenie o znaczącej roli talentu (poetą trzeba się urodzić) i natchnienia. Autor Ogrodu . . . zdawał sobie również sprawę z tego, jak istotna jest funkcja komunikatywna. Miał świadomość istnienia różnic regionalnych (fonetycznych i leksykalnych), które bywały przyczyną braku porozumie­nia czy wręcz niezrozumienia. Powody niepowodzeń komunikacyjnych dostrzegał także w obecności w języku ogólnym wyrazów slangowych czy braku znajomości łaciny. W. Potocki w swoich utworach sprawnie wykorzystywał możliwości, jakie stwarzał język. Zabawy słowem, gry ję­zykowe, dowcipne riposty, zaskakujący koncept itp . świadczą o wysokiej kompetencji językowej poety. W. Potockiemu nie była również obca sztuka retoryczna: „dobrze znał zasady retoryki, wartość wypowiadanego słowa i potrafił ocenić mów­cę" (s. 46) . RECENZJA KSIĄŻKI PT. WACŁAW POTOCKI I JEGO „OGRÓD, ALE NIEPLE WIONY" 383 W drugim rozdziale W. Książek-Bryłowa wskazuje i szczegółowo charakteryzuje funkcje, jakie pełni tytuł będący integralną częścią dzie­ła, omawia źródła, z których wyrasta Ogród . . .  , a także opisuje zjawi­sko wariantywności tekstów. W. Potocki pisał utwory, które można na­zwać tautologicznymi, choć miał świadomość istnienia tego zjawiska w poezji i wartościował je negatywnie. Autorka zidentyfikowała w oma­wianym zbiorze poezji warianty równoważne, asocjacyjne, polisemicz­ne, paralelne, derywacyjne warianty tematyczno-gatunkowe oraz warian­ty zapożyczone. Trzecią i najobszerniejszą część pracy, poświęconą omówieniu dzie­sięciu gatunków, otwiera podrozdział charakteryzujący fraszkę. Autor­ka, opisując każdy gatunek, podaje jego nazwę i definicję, krótką hi­storię i dopiero na tym tle umieszcza dokonania W. Potockiego. Tak też skonstruowany został fragment dotyczący fraszki. Utwory oznaczo­ne przez Potockiego literą F pod względem formalnym charakteryzu­je krótkość tekstu, wierszowana forma, parzystość i dokładność rymów. Kompozycja tych utworów jest zróżnicowana i realizuje kilka schema­tów: tytuł + kolon; tytuł + segment inicjalny + koncept; tytuł + seg­ment inicjalny + rozwinięcie + zakończenie. Autorka zaobserwowała, że fraszki W. Potockiego charakteryzuje między innymi: uwidoczniony podmiot mówiący i adresat, zróżnicowanie form podawczych, różno­rodność tematyczna, realistyczny świat przedstawiony, funkcja dydak­tyczna i ludyczna, wtórnie - artystyczna, obecność stylu potocznego z elementami mówioności oraz stylu artystycznego. Zauważone cechy łączące utwory oznaczone literą F (fraszka) nie pozwalają jednak „na stwierdzenie, że jest to nazwa gatunku" - konkluduje W. Książek-Bry­łowa (s. 104) .  Kolejnym i chyba ulubionym gatunkiem poety - a z pewnością naj­liczniej reprezentowanym - jest przypowieść. Literą P zostało oznaczo­nych 248 utworów. Struktura przypowieści realizowana przez W. Potoc­kiego jest trójczłonowa. Składa się zwykle z następujących elementów: sentencjonalny tytuł, opis scenki z życia i moralizację. Konstrukcja przy­powieści opiera się na podobieństwie i kontraście uwydatniającym głów­ną myśl utworu, operowaniu argumentacją perswazyjną w formie induk­cji i analogii. Przypowieści pełniły oczywiście funkcję dydaktyczną, miały służyć cnocie, nauce i poprawie obyczajów. Zarówno podmiot mówiący -nauczyciel, moralista, jak i adresat - osoba pouczana są często nienazwa­ni, bliżej nieokreśleni i żyją w realnym, współczesnym poecie świecie. 384 BEATA KURYŁOWICZ Pod względem językowym gatunek ten charakteryzuje obecność potocz­nej i codziennej odmiany języka &zlachty, w którym często występują paremia i frazeologizmy. 184 utwory, zamieszczone w drugim tomie Dzieł Potockiego, to dys­kursy (dialogi), oznakowane literą D. Pełniły one oczywiście funkcję dy­daktyczną. W. Książek-Bryłowa ze względu na obecność i wyrazistość rozmówców wyróżniła cztery ich typy: dialogi „z podziałem na role", w których podmiot mówiący nie uczestniczy, lecz rejestruje cudze głosy; dialogi podmiotu mówiącego z rozmówcą wyraźnie wskazanym w tek­ście; dialogi w formie diatryby; dialogi podmiotu mówiącego z samym sobą. Podmiot mówiący - osoba inteligentna - pełni rolę obserwato­ra i komentatora. Dialogi koncentrują się wokół problemów dotyczą­cych religii, polityki, spraw społecznych i obyczajowych, kondycji czło­wieka wobec Boga, innych ludzi, zwierząt itp . i prowadzone są z uży­ciem polszczyzny ogólnej . Pojawia się w nich także leksyka wyspecja­lizowana, np. religijna czy prawnicza, która uwarunkowana jest tema­tycznie, oraz figury retoryczne, np. przeciwstawienia, enumeracja, iro­nia, kpina. Narracja jest kolejnym gatunkiem, który stał się przedmiotem uwagi W. Książek-Bryłowej . W. Potocki literą N oznaczył 131 utworów, w któ­rych stale obecna jest funkcja dydaktyczna, rzadziej zabawowa. Zasadę docere poeta realizuje między innymi poprzez sentencje; przysłowia; praw­dy ogólne występujące w tytułach albo konkluzjach tekstów; wstawki umoralniające; prezentację zdroworozsądkowych argumentów; pouczenia i przestrogi wypowiadane przez bohaterów; akty rady, przestrogi, zale­cenia. Narracje są „sfabularyzowanymi opowiadaniami niefikcjonalnymi, traktującymi o wydarzeniach z przeszłości lub teraźniejszości; z przewa­gą wypowiedzi na tematy aktualne, ale tutaj tylko obyczajowe" (s. 184). Podmiot mówiący najczęściej jest sprawozdawcą, ale może się też zda­rzyć, że należy on do świata przedstawionego. Język narracji to mówiona, � codzienna wersja polszczyzny, z zachowanymi w niej przysłowiami, fra­zeologizmami, porównaniami potocznymi i wyliczeniami. Autorka zaob­serwowała, że zarówno termin „narracja", jak i terminy „fraszka", „przy­powieść" i „dyskurs" pod względem genealogicznym można uznać za nazwy podrodzajów. W obrębie narracji występują utwory gatunkowo zbieżne z nowiną, chryją, facecją, żartem, anegdotą. Siedem krótkich utworów, realizujących poetykę dyskursu lub kon­ceptycznej fraszki, W. Potocki oznakował literą S, czyli sacrum. Wiersze RECENZJA KSIĄŻKI P.T. WACŁAW POTOCKI I JEGO „OGRÓD, ALE NIEPLEWIONY" 385 te, wyodrębnione ze względu na tematykę, przybliżają bądź reinterpre­tują jakąś prawdę religijną. Nie wszystkie jednak utwory podejmujące wskazaną problematykę zostały oznaczone jako sacrum, co - według W. Książek-Bryłowej - świadczy o tym, że poeta zaniechał klasyfikacji ze względu na to kryterium. Innym gatunkiem występującym w Ogrodzie . . .  jest bajka. W staro­polszczyźnie i w twórczości Potockiego termin gatunkowy bajka jest nie­obecny. Zastępują go nazwy apolog, fabuła, przypowieść. Występowanie ba­jek i wątków bajkowych w dziele Potockiego jest zróżnicowane. Często zachowują one klasyczną, trójdzielną strukturę, na którą składają się: pro­mytion tytułowy, czyli morał, krótka fabuła i komentarz, i funkcjonują au­tonomicznie, ale mogą być także „wmontowywane" w utwory innych gatunków. Rzadko w twórczości Potockiego występuje gatunek echo, którego nazwa odwołuje się do zjawiska akustycznego. Autorka ustaliła, że wybór tego gatunku przez poetę podyktowany był funkcją perswazyjną: „Miał zwracać i zatrzymywać uwagę odbiorcy, był rodzajem zabawy i gry li­terackiej,  przedstawiającej banalny temat w ciekawej, kunsztownej for­mie" (s. 193) . Niezaprzeczalnym walorem tego gatunku było to, że uczył przez zabawę i śmiech, co sprzyjało funkcji dydaktycznej . Około dwudziestu utworów występujących w Ogrodzie . . .  to epita­lamiony (czternaście z nich w tytule zawiera nazwę gatunkową epitala­mium), czyli utwory okolicznościowe z wyraźnie określonym adresatem. Gatunek ten w twórczości Potockiego realizowany jest w dwóch odmia­nach: panegirycznej (pochwalnej) i pochwalnej, ale żartobliwej . Osobny zbiór utworów zawartych w Ogrodzie . . .  stanowią nagrobki. Potocki tego typu wiersze pisał na cześć osób piastujących najwyższe stanowiska kościelne i świeckie. Czterdzieści nagrobków poświęcił po­staciom historycznym, np. Stanisławowi Żółkiewskiemu. W jego twór­czości pojawiają się także nagrobki bez nazwisk osób zmarłych, nagrobki zwierzęce, a nawet poświęcone pojęciom i symbolom abstrakcyjnym. Pod względem relacji nadawczo-odbiorczych W. Książek-Bryłowa wyr6żniła nagrobki będące narracyjną wypowiedzią autora (ten typ jest dominują­cy w omawianym dziele); wypowiedzi monologowe, wygłaszane przez zmarłego oraz nagrobki o mieszanej strukturze wypowiedzi. Adresat na­grobków jest bliżej niesprecyzowany. Struktura tego typu tekstów jest dość schematyczna i składa się z formuły inicjalnej, informacji o zmarłym, okoliczności śmierci i puenty. Wyjątek stanowią tu nagrobki żartobliwe, 386 BEATA KURYŁOWICZ których konstrukcja często realizowana jest niekonsekwentnie. Najważ­niejszą funkcją nagrobków był dydaktyzm. Miały one ukazywać z jednej strony nieuchronność śmierci, z drugiej natomiast - uświadamiać żyją­cym, że po złym życiu pozostaje pamięć wad człowieka. Ostatnim gatunkiem, który W. Książek-Bryłowa omówiła w swojej książce, jest gadka (zagadka). Zagadki, których prymarną funkcją była ludyczność, miały ćwiczyć bystrość umysłu, umiejętność kojarzenia, stąd też od XVI wieku wykorzystywano je jako narzędzia dydaktyczne. W sie­demnastym stuleciu natomiast wielką popularnością cieszyła się zagadka poetycka, która występuje w twórczości nie tylko W. Potockiego, ale tak­że W. Kochowskiego, H. Morsztyna, J. A Morsztyna, D. Naborowskiego. W. Potocki, znający doskonale poetykę tego gatunku, tworzył i zagadki opisowe, i metaforyczne. Zagadki stanowiły ciekawe urozmaicenie spo­tkań towarzyskich, miały „charakter interakcyjny, wymagały bezpośred­niej obecności rozmówcy i dopiero wówczas mogły funkcjonować jako swoisty dialog dwu (lub więcej ) osób o jednakowej wiedzy i dużej ak­tywności intelektualnej" (s. 222) .  W lapidarnym Zakończeniu Autorka syntetycznie podsumowuje wy­niki analizy najbardziej oryginalnych, zróżnicowanych tematycznie i ga­tunkowo utworów W. Potockiego. W. Książek-Bryłowa przedstawiła tu kilka ciekawych wniosków: 1 .  W. Potocki był świadom roli twórcy i jego społecznej misji .  2. Oznaczenia F, D, P, N, S były celowe, a poeta realizował gatunki utrwalone w tradycji retorycznej antycznej i biblijnej . Potrafił swo­bodnie „grać" gatunkami dzięki bogatemu doświadczeniu i kreatyw­ności twórczej . 3. Perswazyjność i dydaktyzm to najbardziej istotne cechy twórczości W. Potockiego. 4. Ustalona kompozycja, kreacja podmiotu jako nauczyciela i mento­ra, adresat, realność świata przedstawionego (z wyjątkiem bajek) to cechy wspólne wszystkich zbadanych gatunków. 5. Cechami różniącymi omówione gatunki są tematyka i funkcje - pry­marnie moralizatorska w bajkach, dyskursach, nagrobkach, narra­cjach i przypowieściach; zabawowa i moralizatorska we fraszkach; zabawowa w zagadkach; panegiryczna w epitalamionach i niektó­rych nagrobkach. Lektura książki W. Książek-Bryłowej jest niezwykle inspirująca. Za­chęca nie tylko do kontynuowania badań w tym zakresie (Autorka za-RECENZJA KSIĄŻKI P.T. WACŁAW POTOCKI I JEGO „OGRÓD, ALE NIEPLEWIONY" 387 znacza, że omówione zagadnienia stanowią zaledwie rekonesans i sy­gnalizują problematykę badawczą tego aspektu twórczości W. Potoc­kiego), ale także do sięgnięcia po teksty źródłowe siedemnastowiecz­nego poety. Recenzowana praca bez wątpienia jest wartościową po­zycją na rynku wydawniczym, przynosi wiele ciekawych spostrzeżeń i cennych ustaleń w dziedzinie geneologii, a także recepcji twórczości W. Potockiego. Beata Kuryłowicz Uniwersytet w Białymstoku 

Władysława Książek-Bryłowa, Wacław Potocki i jego „ Ogród, ale nieplewiony ", Lublin 2009

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/9438/1/BAJ_9_2009_B_Kurylowicz_rec_W_Ksiazek-Brylowa_Waclaw_Potocki_i_jego_Ogr%c3%b3d%2c_ale_nieplewiony.pdf

Władysława Książek-Bryłowa, Wacław Potocki i jego „ Ogród, ale nieplewiony ", Lublin 2009

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)