Inquiry into the language of historic eastern Polish borderlands is a highly developed branch of historical linguistcs. The history of the north-eastern lands, social and national factors influencing the formation of the Polish language in the region, the structure of borderland dialects, issues of terminology concerning constitutive terms, such as kresy (historic eastern borderlands), dialekty kresowe (borderland dialects), polszczyzna kresowa (borderland Polish), kresowizm (a borderland word), as well as the process of formation of the consciousness and linguistic competence of the region’s inhabitants over the ages, are prominent subjects of research for diachronic linguists from various research institutions. Nevertheless, the historic eastern borderlands are still an area which is – in my opinion – not fully researched. The language guides written by Aleksander Walicki and Aleksander Łętowski at the turn of the 19th and 20th century, which are so often invoked in the research works of language historians, and not only in recent years, both confirm this point. The normative works penned by these authors remain an underappreciated source of information on the history of northern borderland Polish. So far neither has received a full dedicated analysis. Therefore, the presented work is an attempt to meet real needs. The research material consists of two books. The first, Błędy nasze w mowie i piśmie ku szkodzie języka polskiego popełnione oraz prowincjonalizmy by Aleksander Walicki (1st edition, Warsaw 1876; 2nd edition, Warsaw–Cracow 1879; 3rd edition, Warsaw–Cracow 1886) is a lengthy, 453-page treaty, including an introduction and an index of described lexemes. The other, slightly shorter, normative text is a study by Aleksander Łętowski under the title: Błędy nasze. Rzecz o czystości języka polskiego na Litwie (published by Józef Zawadzki in Vilnius in 1915)1. Over the span of 378 pages (11 cm × 18 cm) it unmasks the “most loathsome of language imperfections” (pol. najohydniejsze niedoskonałości językowe) typical of north-eastern borderland Polish in early 20th century. The list of mistakes is preceded by a preface, in which Łętowski formulates general remarks concerning the poor state of the Polish language and ways to improve it.
Modern scholars make use of the aforementioned texts one-sidedly and selectively. In general, the analysed normative works are used instrumentally. Linguists treat them as something of a list of various language mistakes (grammatical, lexical, stylistic), local (regional, provincial, dialect) phrases, and loanwords. They are also often used as a background for comparisons, secondary to other sources. However, normative texts from the turn of the 19th and 20th century provide valuable information on the diversity of north borderland Polish. Not only do they note, but they also analyse and identify words and phrases representative of the language of the intellectual elites and artistic, journalistic, and scientific texts, and on the other hand they characterise the language of specific professions: printers or millers. The analysed normative texts also register many words and phrases characteristic of local traditions and rituals. Walicki and Łętowski are also interested in onomastics. Their authors not only list grammatically problematic names and place names, but also try to explain their etymology. Apart from listing mistakes they both provide a list of provincial regionalisms. According to Walicki, regional grammar gives borderland Polish its specific character and is an indispensable in describing the linguistic diversity of the various regions of Poland. Therefore many names have often been listed for a single referent. This is especially true for Walicki’s work – Łętowski differs in opinion, believing that provincial regionalisms are mistakes. One-sided analysis of these works also obscures their interpretative aspects. Whereas they include lengthy prefaces revealing the authors’ attitudes towards the described phenomena, as well as numerous authorial comments in the main body of text. These parts, often very expressive, clearly reveal the character and specifics of the linguistic awareness of Polish speakers in the partition era. Linguistic purism represented by the authors of the discussed normative works is fully understandable and acceptable in face of the threat to the continuation of Polish nationality and language, as a determinant of national identity. Emotional wording, the use of blunt colloquialisms, swear words, rhetorical questions, and discussions with the hypothetical reader, had the aim of convincing the average Polish speaker of their role in forming their mother tongue. Both authors saw that the language could (had to!) survive the trial thanks to the nation’s potential. Both works are therefore utilitarian and pragmatic. One should not forget that the analysed texts pertain to the condition of Polish in a specific peripheral region of the former Grand Duchy of Lithuania. The presence of, mostly pejorative, as well as depreciating or facetious, emotional evaluative colloquialisms is acceptable in guidebooks, because their authors combine a scholarly and journalistic style, as well as formal and informal or semi-formal registers. Furthermore, a scientific point of view pushes the authors of these normative works to see linguistic errors as medical phenomena. Both authors also frequently invoke a biblical style. In extreme cases they also use poignant satire and irony. These are used to ridicule the traditions, or behavioural models typical of other nations, mainly: Russians, Belarusians, Lithuanians, Germans and Jews. The often subjective and emotional commentary included in both works is on one hand a fairly faithful reflection of the situation of the Polish language during the partitions and on the other is an, invaluable for a linguist, illustration of the linguistic mechanisms typical of north borderland Polish, as captured by passionate patriots, people who cared deeply about the fate of their endangered mother tongue. The analysed texts from the turn of the 19th and 20th century were born of a patriotic duty and as such are an example of involved emotional writing; often exposing the personal attitude of the writer towards the described phenomena. Both Walicki and Łętowski treat language as a thing of the utmost value. Both equate language and nation. Language, they believe, is the reflection of a nation, which is mute and cannot function without it. These assumptions reflect the theses presented by the Herder-Fichte school in German socio-linguistics. Although the analysed works do not make direct references to specific people (by name), or the terminology characteristic for this concept. Nevertheless, this comparison seems obvious, based on their belief in the symbolic function of language, which is the essence of the analysed texts. For both authors language is the synonym of the strength which allowed Poles living in the north-eastern borderlands at the turn of the 19th and 20th century to retain their separateness and independence. The writers’ observations indicate that the instrumental importance of language as a determinant of nationality had been forgotten by its speakers, who are sloppy (pol. niechlujstwo) and careless (pol. niedbalstwo) in its use and do not know the rules of Polish grammar and their mother tongue (pol. nieznajomość polskiej gramatyki i języka ojczystego; Łęt. Przedmowa, p. 9) and prone to snobbism and using loanwords. Perhaps that is why the authors devote so much attention to loanwords (registering over 700 foreign lexemes), which are, they believe, an effect of simple laziness. In this paper I will first of all attempt to characterise the normative recommendations included in both guidebooks, following the authors’ line of inquiry, i.e. starting with spelling and phonetic mistakes, through an analysis of word formation and inflection errors, to word order in sentences. The linguistic corpus, in which grammar is less prominent, although not by any means neglected, when compared to lexis, is described by Walicki and Łętowski based on dichotomies: erroneous – correct, useful – useless, good – bad. Therefore, I will attempt to analyse the linguistic corpus of these works from the point of view of culture of language; analysis is conducted based on the correctness of analysed forms and lexemes listed by the authors of normative works. I will describe the information gathered from the sources in the broader context of 19th century norms in their regional variant and often confront them with 17th and 18th century norms and the purist perspective. The excerpted linguistic corpus will also be compared to modern Polish. My overarching objective has been to present readers with a rich and detailed description of linguistic phenomena, which were at the time thought to be obvious linguistic “atrocities” (pol. ohydstwa) or “perversions” (pol. wykoślawienia). It is significant, in the context of normative works, that the authors are more rigorous about language mistakes than people from the ethnically Polish centre. The authors believe that any divergence from the codified rules of the language is a mistake. This as sumption clearly indicates that both authors perceive the norm slightly anachronistically. Furthermore, neither of them seems to be familiar with the linguistic concept of usus, as is indicated by their comments analysing the presented linguistic facts in relation to the spoken and written norm. 1. Considering that Podręcznik czystej polszczyzny dla Litwinów i Petersburszczan by Jan Karłowicz composed ca. 1882 remained in manuscript form until the 1980s, Łętowski’s work is, after Walicki’s book, chronologically the second published text on the north borderland Polish. Jana Karłowicz’s Podręcznik… was published by Anna Kaupuż and Elżbieta Smułkowa as an article: Nieznane prace Jana Karłowicza o języku polskim na Wileńszczyźnie, [in:] Studia nad polszczyzną kresową, J. Rieger, J. Werenicz eds., t. 3, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk –Łódź 1984, p. 33–81. [Translated by Marcin Pędich]Publikacja dofinansowana przez Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku.a. [email protected] w BiałymstokuA. [Aleksander] Łętowski, Najczęstsze błędy językowe w druku i mowie popełniane, „Poradnik Językowy” 1920, z. 5, s. 62–65; https://poradnik-jezykowy.uw.edu.pl/author/2363, [data dostępu: 10.02.2018].Al. Ł [Aleksander Łętowski], Rozpusta językowa, „Poradnik Językowy” 1910, z. 9, s. 133–135.Bibliografia prasy polskiej 1832–1864, [w oprac.] B. Korczak, Warszawa 1968.Bibliografia zawartości „Głosu” 1886–1899, pod kier. M. Stokowej, [w oprac.] Z. Biłki, M. Kukulskiej, R. Lotha, Wrocław 1955.Bliziński J., Barbaryzmy i dziwolągi językowe, Kraków 1888.Brückner A., Cywilizacja i język, Lwów 1901.Brückner A., Walka ojęzyk, Lwów 1917.Brückner A., Wyrazy obce w języku polskim, Lwów 1907.Czarkowski L., Słowniczek najpospolitszych rusycyzmów, Wilno 1909.„Głos” 1886–1899. Bibliografia zawartości pod kier. M. Stokowej, [w oprac.] Z. Biłek, M. Kukulskiej, R. Lotha, Wrocław 1955.Jakubowicz M., Gramatyka języka polskiego, Wilno 1825.Kuroczycki T., Rzepka W.R., Wpływ języka rosyjskiego na system gramatyczny polszczyzny XIX i początków xx wieku w świetle ówczesnych źródeł poprawnościowych, „Studia Rossica Posnaniensia” X, Poznań 1979, s. 107–115.Kuryłowicz B.I., Język polski w szesnastowiecznych księgach miejskich Knyszyna, Białystok 2005.Kurzowa Z., Elementy kresowe w języku powieści powojennej, Warszawa 1975.Kurzowa Z., Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w., Warszawa – Kraków 1993.Kurzowa Z., O języku Adama Mickiewicza, „Język Polski” LXXVIII, 1998 z. 5, s. 290–302.Kurzowa Z., O mowie Polaków na Kresach Wschodnich, Seria: Nauka dla wszystkich, nr 460, Kraków 1993.Kurzowa Z., Polszczyzna Lwowa i kresów południowo-wschodnich do 1939 roku, Warszawa– Kraków 1985.Kurzowa Z., Studia nad językiem filomatów i filaretów (fonetyka, fleksja, składnia), ZNUJ CCXC, Prace Językoznawcze, z. 38, Warszawa – Kraków 1972.Kurzowa Z., Świadomość językowa i poglądy współczesnych Polaków litewskich na ich język, „Przegląd Polonijny” 1988, z. 1, s.75–96.Krzywicki L., Ze wspomnień o„Głosie”, „Gazeta Warszawska” 1928, nr309.Buttler D., Kategorie semantyczne leksyki potocznej, [w:] Z zagadnień słownictwa współczesnego języka polskiego, Wrocław 1978, s. 37–45.Kuszak K., Przejawy rozwoju świadomości językowej w okresie dzieciństwa i możliwości jej stymulowania, „Cieszyński Almanach Pedagogiczny” 2014, nr 3, s. 111–127 lub online: bazhum.muzhp.pl/…/Cieszynski_Almanach_Pedagogiczny-r2014-t3-s111-127.pdf, [data dostępu: 13.02.2018].Leszczyński Z., Krótka relacja o puryście sprzed wieku, „Prace Filologiczne” XLV, 2000, s. 347–352.Lindert B., Formanty -(i)uk, -czuk w językach wschodniosłowiańskich, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, Seria 4: Językoznawstwo, Warszawa 1972, s. 81–87.Lipczuk R., Puryzm językowy w Niemczech – historia i teraźniejszość, „Biuletyn PTJ” LIX, 2003, s. 139–149, http://www.mimuw.edu.pl/polszczyzna/PTJ/b/b59_139-149.pdf, [data dostępu: 27.10. 2004].Lizisowa M. T., Źródła regionalnego słownictwa iii Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego, [w:] Studia nad polszczyzna kresową, pod red. J. Reigera, W. Werenicza, t. 2, Wrocław – Warszawa – Kraków 1983.Łoś J., Granice puryzmu, „Język Polski” I, 1913, z. 1, s. 287–293.Maćkowiak K., U źródeł polskiej świadomości językowej (X–XV wiek), Poznań 2011.Malinowski L., O języku komedyj F. Bohomolca, Rozprawy Wydziału Filologicznego AU XXIV, 1885.Mańczak W., O repartycji końcówek dopełniacza -a:-u, „Język Polski” XXXIII, 1953, z. 2, s. 70–84.Maryniakowa I., Polskie gwarowe obszary północno-wschodnie wobec pojęcia „kresy”, [w:] Kresy – pojęcie i rzeczywistość, pod red. K. Handke, Warszawa 1997, s. 181–193.Buttler D., Kurkowska H., Satkiewicz H. (red.), Kultura języka polskiego.Zagadnienia poprawności gramatycznej, t. 1–2, Warszawa 1986.Kurhanowski T., Gramatyka języka polskiego, Wilno 1834.Markowski A., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa 2008.Markowski A., Postawy użytkowników wobec języka, [w:] Mowa rozświetlona myślą. Świadomość normatywno-stylistyczna współczesnych Polaków, pod red. J. Miodka, Wrocław 1999, s. 16–17.Markowski A., Puzynina J., Kryteria zewnątrzjęzykowe: narodowe, logiczne, autorytetu, uzusu, [w:] Współczesny język polski, pod red. J. Bartmińskiego, Lublin 2001, s. 56–57.Masojć I., Regionalne cechy systemu gramatycznego współczesnej polszczyzny kulturalnej na Wileńszczyźnie, Warszawa 2001.Michalewska M.T., Polszczyzna osób bilingwalnych w Zagłębiu Ruhry w sytuacji oficjalnej, Kraków 1991.Minikowska T., Wyrazy ukraińskie w polszczyźnie literackiej XVI wieku, Warszawa – Poznań – Toruń 1980.Miodek J. (red.), Mowa rozświetlona myślą, Wrocław 1999.Mędelska J., Język polski na Litwie w dziewiątym dziesięcioleciu XX wieku, Bydgoszcz 1993.Mędelska J., Język „Prawdy Wileńskiej”. Północnokresowa polszczyzna kulturalna w początkach sowietyzacji Wilna i Wileńszczyzny, Bydgoszcz 1999.Carter R., Language awareness, „ELT Journal” 57, 2003, nr 1, s. 64–65.Moszyńska D., Morfologia zapożyczeń greckich i łacińskich w staropolszczyźnie, Wrocław 1975.Łazowski D., Gramatyka języka polskiego, Kraków 1848.Nitsch K., Co wiemy naprawdę o dialektach ludowych xvi wieku?, „Język Polski” XXXIII, 1953, z. 4, s. 225–244.Nitsch K., Dialekty języka polskiego, Warszawa – Kraków 1957.Nitsch K., Język polski w Wileńszczyźnie, „Przegląd Współczesny” XII, 1925, nr 33, s. 25–32.Nitsch K., Polskie chy, chi, hi, [w:] Wybór pism polonistycznych, t. 1, Wrocław 1954, s. 229–231.Nitsch K., Wpływ prowincji ruskich na polszczyznę literacką, „Język Polski” I, 1913, z. 3, s. 79 –83.Nitsch K., Z zagadnień języka Mickiewicza, [w:] Wybór pism polonistycznych, t. I, Wrocław 1954, s. 3–14Nowowiejski B., Charakterystyka socjolingwistyczna języka mówionego mieszkańców Sokółki [maszynopis], Warszawa 1984.Nowowiejski B., Polszczyzna północnokresowa przełomu XIX i XX wieku w świetle ówczesnych wydawnictw poprawnościowych, „Białostocczyzna” 1, 1997, s. 161–170.Cenoz J., Introduction to volume 6: Knowledge about of Language and Education, pod red. J. Cenoz, N.H. Hornberger, t. 6: Knowledge about of Language, 2nd Edition, New York 2008, s. I.Nowowiejski B., Wpływ języka niemieckiego na polszczyznę w zakresie słownictwa, „Poradnik Językowy” 2007, z. 5, s. 14–25.Nowowiejski B., Wydawnictwa poprawnościowe z 2. polowy xix wieku i początków xx wieku jako źródła do historii języka polskiego, [w:] Witold Doroszewski – mistrz i nauczyciel, pod red. B. Falińskiej, Łomża 1997, s. 269–276.Łętowski A., Błędy językowe prasy warszawskiej, „Poradnik Językowy” XII, 1913, z. 4–5, s. 49–63.Nowowiejski B., Z metodologii badań pogranicza językowego północno-wschodnio-polskiego, [w:] Słowiańskie pogranicza językowe, pod red. K. Handke, Warszawa 1992, s. 103 –108.Nowowiejski B., Zapożyczenia leksykalne z języka niemieckiego w polszczyźnie XIX wieku, Białystok 1996.Nowowiejski B., Z zagadnień kontaktów językowych, Białystok 2010.Olszewska-Michalczyk H., Łączna i rozdzielna pisownia wyrażeń przyimkowych w perspektywie historycznej (od 2. połowy xvi w. do 1918 r.), „Język Polski” LII, 1972, z. 4–5, s. 267–281.Perużyńska I., Świadomość językowa studentów filologii polskiej Pomorskiej Akademii Pedagogicznej w Słupsku, „Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska” 2005, s. 215–233.Petr J., Zaimek każdy w historii i dialektach języka polskiego, Kraków 1957.Pihan A., Funkcje stylistyczne rutenizmów leksykalnych w prozie Bolesława Prusa, „Studia Polonistyczne” XVI/XVII, 1988/1989, Poznań 1991, s. 133–146.Chomsky N., Zagadnienia teorii składni, Wrocław 1982.Pihan-Kijasowa A., Literacka polszczyzna kresów północno-wschodnich XVII wieku. Fonetyka, Poznań 1999.Pisarkowa K., Historia składni języka polskiego, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1984.Porayski-Pomsta J., Postawy użytkowników wobec języka, [w:] Nauka ojęzyku dla polonistów, pod red. S. Dubisza, Warszawa 1996, 1997, s. 82–84.Łętowski A., Błędy nasze. Rzecz oczystości języka polskiego na Litwie, Wilno 1915.Reichan J., O niektórych polskich gwarach kontynuantach prasłowiańskiego čechati, [w:] Studia z dialektologii polskiej i słowiańskiej. Język na Pograniczach, pod red. W. Borysia, Wł. Sędziaka, nr 4, Warszawa 1992, s. 191–195.Rieger J. (red.), Język polski dawnych Kresów wschodnich, t. 1: Studia i materiały, Warszawa 1996.Sagan-Bielawa V., Dziedzictwo pozaborowe. Społeczna świadomość językowa Polaków w Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 2014.Safarewiczowa H., O oboczności postaci dom i dóm w utworach Mickiewicza, „Acta Baltico-Slavica” III, 1966, s. 177–183.Sawaniewska-Mochowa Z., Regionalne cechy fonetyczne potocznej polszczyzny północnokresowej xix wieku w „Podręczniku” Jana Karłowicza, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, pod red. J. Riegera, W. Werenicza, t. 4, Wrocław 1986, s. 37–70.Sawaniewska-Mochowa Z., Poradnik Jana Karłowicza jako źródło poznania potocznej polszczyzny północnokresowej. Słownictwo, Polono – Slavia – Vasroviensia, nr 5, Warszawa 1990.Cienkowski W., Język dla wszystkich, Warszawa 1978, cz. 1, s. 19–30.Sawaniewska-Mochowa Z., Wpływy rosyjskie na potoczną polszczyznę północnokresową drugiej połowy xix wieku na podstawie „Podręcznika czystej polszczyzny…” Jana Karłowicza, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. 6, Między wschodem a zachodem, cz. 4: Zjawiska językowe na pograniczu polsko-ruskim, pod red. J. Bartmińskiego, M. Łesiowa, Lublin 1992, s. 271–285.Sękowska E., Wprowadzenie, [w:] Świadomość językowa–kompetencja–dydaktyka. Materiały ogólnopolskiej konferencji „Z badań nad kompetencją i świadomością językową dzieci i młodzieży”. Warszawa 25–26 listopada 1994 r., Warszawa 1996.Skubalanka T., Historyczna stylistyka języka polskiego. Przekroje, Wrocław 1984.Sławski F., Szaber–siabr, „Język Polski” XXVIII, 1948, z. 2, s. 50–51.Muczkowski J., Gramatyka języka polskiego, Poznań 1825.Słoński S., Historia języka polskiego w zarysie, Warszawa 1953.Słuszkiewicz E., O dopełniaczu na -a i -u w nazwach części ciała, „Język Polski” XXX, 1950, z. 3, s. 120–123.Smułkowa E., Uwagi do metody badań nad leksyką gwarową pogranicza językowego, [w:] Studia nad gwarami ziem północno-wschodniej Polski, pod red. E. Smułkowej, I. Maryniakowej, Warszawa 1984.Sokołowska H., Kształcenie polonistyczne w polskich szkołach na Litwie, [w:] Język polski w kraju i zagranicą. Materiały międzynarodowej Konferencji Naukowej Polonistów, Warszawa 14–16 września 1995, pod red. B. Janowskiej, J. Porayskiego-Pomsty, Warszawa 1997, t. 2, s. 218–228.Sokołowska H., Wybór języka w zróżnicowanych sytuacjach komunikacyjnych a deklarowany związek ze społecznością etniczną. Na podstawie wypowiedzi młodzieży polskiej na Litwie, [w:] Sytuacja językowa na Wileńszczyźnie. Materiały sympozjum „Socjo- i psycholingwistyczne uwarunkowania sytuacji językowej w Wilnie i na Wileńszczyźnie”. Warszawa 16-18 października 1997 r., Warszawa 1999, s. 124–132.Ciborowska A.B., O niektórych osobliwościach polszczyzny drugiej połowy XIX wieku (na podstawie Upominku zecerom od korektora Aleksandra Walickiego), „Białostockie Archiwum Językowe” 2002, nr 2, s. 15–25.Sokołowska T., Funkcje składniowe imiesłowów nieodmiennych w języku polskim XVII wieku, Wrocław 1975.Sokólska U., Siedemnastowieczna polszczyzna kresów północno-wschodnich. Słowotwórstwo, słownictwo, frazeologia, Białystok 1999.Sokólska U., Udział Joachima Lelewela w dyskusji nad ortografia polską pierwszej połowy XIX wieku, [w:] Wokół polszczyzny dawnej i obecnej, pod red. B. Nowowiejskiego, Białystok 2006, s. 343–356.Sokólska U., Lelewelowska koncepcja kultury języka w „Pismach metodologicznych” i „Listach emigracyjnych” wyłożona, „Białostockie A
