Ratajczak, Michał

Polonistyka. Innowacje

225…odmienności z naszego świata wymazać nie sposób… – M.P. MarkowskiINNI byli…Ponad pół wieku temu razem ze mną do szkoły podstawowej chodził chłopak, na którego mówiliśmy „Tumek”(?). Uczył się słabo, brak szkolnych sukcesów spowodował, że rozpoczął termin u rymarza, co nas dziwiło tylko przez kilka dni… „Tumek” miał wielki ortopedyczny but, chodził z trudem, a charakteryzował się opowieścią o swoim psie, który na słowo „kaman” (nie bardzo wiedzieliśmy wtedy, co to znaczy, ale był to pierwszy kontakt z językiem angielskim – skąd „Tumek” je znał???) przepływał rzekę. Nikt tego nigdy nie sprawdził… Czasem „Tumek” bił się z którymś z nas…Raz po raz do klasy Pani Wychowawczyni wprowadzała nowego ucznia. Gdy było to dziecko cyrkowców – imponowało nam, opowiadaliśmy o widzia-nym/podziwianym występie, pełni uznania i nabożeństwa wobec nieosiągal-nej dla nas sztuki tak cyrkowej, jak i sztuki dziwnego, tajemniczego życia. Gdy był to Cygan – reagowaliśmy inaczej… Pojawiał się w mieście razem z taborem, przyprowadzony do szkoły dawał wyraz swej niechęci, uczyć się nie chciał – nie umieliśmy go polubić. Szukaliśmy okazji do konfrontacji. Ta następowała szybko i z reguły dostawaliśmy od Cygana lanie, choć nie zawsze biliśmy się honorowo, czasem osaczaliśmy go jak zwierzę…Jeszcze Elżbieta, rówieśniczka z sąsiedniej kamienicy. Nie bawiliśmy się z nią, ona nas unikała – chodziła do innej szkoły i nie uczestniczyła w lekcjach religii („rodzice jej nie kazali”). Zachowywaliśmy wobec niej pobłażliwą obojętność. INNI byli, wpisywali się w sposób naturalny w środowisko, nikt się ich nie bał, a dystans – jeśli był – to raczej połączony z ciekawością, tajemniczością Michał Ratajczak Liceum Ogólnokształcące św. Marii Magdaleny w PoznaniuPolonistyka. Innowacje Numer 6, 2017 DOI: 10.14746/pi.2017.2.6.16Inny – czyli kto? – na marginesie książki „NieObcy”. 21 opowieści, żeby się nie bać…226Michał RatajczakPolonistyka. InnowacjeNumer 6, 2017i … zazdrością, niekiedy także z alienacją lub niechęcią, zawsze wynika-jącą z niezrozumienia przyczyn odmienności... Nie widziano w tym jednak ani problemu społecznego, ani politycznego, ani kulturowego… Nie pamię-tam, aby kiedykolwiek ktokolwiek z nami te kwestie próbował omawiać/przedyskutować.INNI sąDziś już coraz więcej wiemy na temat kultury Cyganów, rozumiemy, dla-czego nie lubią posyłać dzieci do szkoły. Mało kogo dziwi fakt, że dziecko nie uczestniczy w lekcjach religii, a na temat niepełnosprawności przetoczyła się przez świat niejedna poważna debata. Ale INNI ciągle są… Nie widzę powodu, dla którego miałbym nawiązywać do najrozmaitszych zdarzeń, które rozgrywają się współcześnie, a o których i media, i politycy, i publicy-ści nie dają nam zapomnieć. W gąszczu opinii, zdań, poglądów – nierzadko skrajnych, niesprawiedliwych, jątrzących – najistotniejszym zjawiskiem staje się edukacja młodego pokolenia, formowanie krytycznego spojrzenia na to, co rozgrywa się tak w Polsce, jak i w Europie czy na świecie. A od czasu, kiedy Jan Zamojski połączył obraz Rzeczypospolitej z wychowaniem młodzieży, to szkoła (a także literatura) przyjęła na siebie wielki obowią-zek – kształtowania młodych umysłów postaw, budowania świata wartości i europejskiego oblicza Polski. Warto w tym miejscu przypomnieć też wypowiedź Ericha Fromma:Wierzę, że kształcenie oznacza przekazanie młodemu człowiekowi najlepszego dzie-dzictwa ludzkości. Ponieważ jednak większość tego dziedzictwa sformułowana jest w słowach, kształcenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy słowa stają się rzeczywistością w Osobie Nauczyciela.Pre-tekstKsiążka „NieObcy”. 21 opowieści, żeby się nie bać. Polscy pisarze dla uchodźców1 wydana została w roku 2015. Na zaproszenie napisania bądź powierzenia tekstu na wzmiankowany temat odpowiedzieli wybitni współ-cześni pisarze i pisarki „różnych generacji”, m.in. Joanna Bator, Halina Bortnowska, Sylwia Chutnik, Paweł Huelle, Hanna Krall, Andrzej Stasiuk, Małgorzata Szejnert czy Olga Tokarczuk. Zestaw nazwisk imponujący, sam w sobie stanowi zachętę do lektury. Jest też gwarantem różnorodności spoj-rzeń, narracji i gatunków, a także zaprezentowania całej palety biografii, przypadków, losów bohaterów. Będą to więc – wymienieni bez sugerującego cokolwiek porządku: Polka żyjąca w Albanii, emigrantka z Grecji, Renata, która uciekła z kraju, lachy i chamy (wiadomo: Polacy i Ukraińcy), karzeł o imieniu Longin…Książka ta dobrze sprawdza się w śródtytułowej formule. Potraktować ją bowiem można jako „przed-tekst”, tekst „pierwszy” skutkujący nie tyle 1  „NieObcy”. 21 opowieści, żeby się nie bać. Polscy pisarze dla uchodźców, 2015, Warszawa. Dalsze odwołania do książki notuję w tekście, podając w nawiasie numer strony.227Inny – czyli kto? – na marginesie książki „NieObcy”. 21 opowieści, żeby się nie bać…Polonistyka. InnowacjeNumer 6, 2017napisaniem drugiego, co przywołaniem innego utworu. I można to uczynić na każdym etapie szkolnej edukacji.Propozycja INa początku licealnej edukacji, kiedy uczniowie jeszcze siebie nie poznali i nie dali się poznać nauczycielowi, każda indywidualna wypowiedź jest nie do przecenienia. Zaproponujmy więc lekturę jednego utworu (zróbmy to jednak tak, aby każdy tekst miał swego czytelnika) i próbę prezentacji problemów, jakie zauważone zostaną w trakcie lektury. Paleta odpowiedzi (kilku? kilkunastu?) będzie z pewnością duża (jak różnorodne są pomiesz-czone teksty). Wszystko dla nauczyciela okaże się przydatne: umiejętność mówienia, problematyzowania, prezentowania swojego (lub domowego) zdania, odniesienia do rzeczywistości medialnej, język, jakim posługiwać się mogą/będą pierwszoklasiści. Także odpowiedzi: „nie wiem”, „nie rozumiem” powinny ucieszyć nauczyciela, bo wytyczają mu drogę przyszłych działań.Można zaproponować wybór z przeczytanego tekstu zdania, które brzmiałyby aforystycznie i wokół sensów płynących z przytoczonych słów budować sproblematyzowaną wypowiedź lub wytyczać następne działania uczniowskie. Przywołam dwa wskazane dowolnie zdania:„…greccy uchodźcy (…) urządzili sobie w Polsce małą Grecję…” (s. 81).„Byliśmy przyjaciółmi, ale potem coś się stało w tym świecie…” (s. 88).Pierwsze skłoni być może uczniów do zastanowienia nad procesem „urządzania” sobie ojczyzny poza jej granicami, mogą pojawić się pytania o czas, koszt, skutki (kulturowe, religijne, społeczne…) budowania odręb-nego (czy już utożsamiającego się z otoczeniem) świata; warto zasugero-wać rozmowę z Dziadkami, którzy mogą znać odpowiedź na pytanie: kiedy i dlaczego Grecy znaleźli się właśnie w Polsce; można wreszcie podjąć wątek budowania już od szkoły podstawowej na lekcjach historii, geogra-fii i języka polskiego pojęcia „nasza mała ojczyzna” z naciskiem na słowo „nasza”, które w tej sytuacji trzeba skonfrontować ze słowem „ich”.W drugim cytacie wystarczy wyakcentować „COŚ” i poprosić o zastą-pienie zaimka konkretnym pojęciem. Mam wrażenie, że – po zhierarchizo-waniu wypowiedzi – materiału do dyskusji/rozmowy nie zabraknie.Propozycja II(…) zbliżasz się – pół mijam cię – pół  jakże mi szkoda tej zawsze jednej strony nie widzianej!Fragment wiersza Mirona Białoszewskiego Do NN*** może posłużyć jako punkt wyjścia do projektowanych czy oczekiwanych odpowiedzi na 228Michał RatajczakPolonistyka. InnowacjeNumer 6, 2017pytania: Jak spoglądamy na drugiego człowieka; co widzimy na pierwszy rzut oka; co podlega naszej ocenie; ile tracimy, myśląc i patrząc stereotypowo.Wielu bohaterów opowiadań będzie skrywało swoje tajemnice (np. ojciec Miriam z opowiadania Magdaleny Parys Czarny koc), niektórzy będą krzyw-dząco oceniani (postaci z tekstu Sylwii Chutnik Renata ucieka z kraju), inni – zamknięci w sobie – z trudem będą się zaprzyjaźniać z ludźmi i świa-tem (bohaterowie minireportażu Małgorzaty Rejmer Każdy ma w brzuchu niebo, przez które przelatuje jaskółka).W tym momencie można też wskazać na nieprzebrane pokłady wrażli-wości, jakie dostrzeże każdy, kto spróbuje zgłębić i światy, i postaci z Pieśni kalekujących Bolesława Leśmiana.Propozycja IIIGdyby Ojczyzna nasza była tak dzielnym społeczeństwem we wszystkich człowieka obowiązkach, jak znakomitym jest narodem we wszystkich Polaka poczuciach, tedy bylibyśmy na nogach dwóch, osoby całe i poważne – monumentalnie znakomite. Ale tak, jak dziś jest, to Polak jest olbrzym, a człowiek w Polaku jest karzeł – i jesteśmy karykatury, i jesteśmy tragiczna nicość i śmiech olbrzymi… Słońce nad Polakiem wstawa, ale zasłania swe oczy nad człowiekiem (C.K. Norwid, List do Michaliny Dziekońskiej z 14 listopada 1862 roku).Trudne i gorzkie są stwierdzenia Norwida sprzed 150 lat! To słowa poważne i projektują poważną rozmowę: o tożsamości narodowej, o toż-samości kulturowej, o tożsamości wielokulturowej. Nauczyciel znajdzie dla siebie materiały w książce Agnieszki Kani Lekcja (nie)obecności2, która omawia dziedzictwo polsko-żydowskie w edukacji polonistycznej. Uczniowie będą mogli rozważyć ten wątek po lekturze opowiadania Hanny Krall Stanisław S., kombatant. O naszych Żydach, ale też mogą określać swoje stanowisko wobec uchodźców (aktualne ciągłe dyskusje o zagroże-niach, jakie ze sobą niosą, nie pozostają przecież bez echa) po przeczytaniu tekstu Ziemowita Szczerka Droga przez Rurytanię. Propozycja IVWybrane opowiadanie poddać można wnikliwej, eksplikacyjnej niemal lekturze. Jeśli wybór padnie na tekst Małgorzaty Szejnert Uważna Pani Foxlee, stanie przed oczyma uczniów z jednej strony obraz czternastu milionów „przybyszów z całego świata” (s. 43), którzy przewinęli się przez najwięk-szą stację imigracyjną w Stanach Zjednoczonych „w latach 1892-1954” (s. 43), z drugiej zaś subtelne, delikatnie nakreślone szkice pojedynczych osób – np. portret Słowaczki Suzanny, której „rysy zyskały nową godność”, gdy się „ubrała po amerykańsku” (s. 51), Polki Praksedy, która „przybyła 2  Kania Agnieszka, 2017, Lekcja (nie)obecności. Dziedzictwo polsko-żydowskie w edukacji polo-nistycznej, Kraków. Zob. np. s. 25-48.229Inny – czyli kto? – na marginesie książki „NieObcy”. 21 opowieści, żeby się nie bać…Polonistyka. InnowacjeNumer 6, 2017statkiem <Berengaria> z czteroletnią córeczką, w ostatnich dniach ciąży z drugim dzieckiem” (s. 52) czy historia „trzech zapaśników z Niemiec” (s. 56). Galeria postaci, refleksja nad ich losem pozwoli z pewnością na mądre spojrzenie na Innych/Nieobcych, których wokół coraz więcej. Każdy z nich nosi w sobie niezwykłą, niełatwo ujawnianą historię.Jeśli poddamy analizie opowieść Sylwii Chutnik o Renacie, która wyje-chała ze wsi do pracy za granicą, poruszać się będziemy w sferze fabuły niemalże stereotypowej. Wszak podobnych decyzji podjęto w Polsce bardzo dużo. Jednak kontrast kulturowy między wsią, prowincją a miastem możemy potraktować jako dychotomię wartości: wieś – miasto, tu – tam, swoi – obcy, rodzina – nowe środowiska. Wystarczy zwrócić uwagę na wybrane cytaty, np. „A tu w mieście to w ogóle co innego” (s. 63) albo „Trzeba było wziąć się za siebie i rozpocząć nowe życie” (s. 65) lub „człowiek nie-stąd” (s. 66), aby przekroczyć oczywistą skądinąd fabułę i przenieść dyskusję/rozmowę na grunt kulturowy. Jako kontekst można by wskazać np. Emigrantów Sławomira Mrożka, których już się w szkole nie czyta…I kolejna sugestia. Swarka Mirosława Wlekłego i Katarzyny Szyngiery wpisuje się mocno w aktualny społeczno-polityczny dyskurs wokół sto-sunków polsko-ukraińskich. We wspomnianej opowieści znajdziemy na początku słowa: „<Ty Polka>, <Ty Ukrainka>. Żadnej różnicy nie było” (s. 84), a kilka stron dalej: „…taka swarka się zaczęła, że się pozabijali” (s. 91). To jedno z najbardziej przejmujących opowiadań. Pokazuje, jak łatwo, z niczego, rodzą się demony – a jak wiadomo wtedy rozum śpi – jak nie potrafimy złagodzić niezwykle trudnych i złożonych kwestii, jak potra-fimy jątrzyć, jak nie potrafimy wyciągnąć ręki lub przyjąć wyciągniętej…INNI będąW słowie wprowadzającym Paweł Goźliński i Jerzy B. Wójcik stawia-jąc pytanie: „Po co ta książka”, odpowiadają: „Bo trzeba pomagać”. (…) „Bo trzeba słuchać i współczuć”. (…) „Bo trzeba widzieć w tłumie poje-dyncze twarze?” (s. 7). Imperatyw moralny płynący ze słów „trzeba poma-gać” i „trzeba współczuć” u nikogo raczej nie powinien wzbudzać kontro-wersji, natomiast polecenie „trzeba słuchać” już tak oczywiste nie jest. Wielogłosowość kultury, jaskrawe podziały w społeczeństwie, budowanie barykad zamiast mostów –  wszystkie tego typu sytuacje skłaniają do posta-wienia pytania: kogo słuchać? Oprócz głosu domu, Kościoła, mediów – głos szkoły powinien być równie ważny, choć może najbardziej zobiektywizowany.Gdybym miał możliwość rozmowy z redaktorami książki, podjąłbym dyskusję ze stwierdzeniem, że książka powstała  „z niezgody na strach i nienawiść. Przede wszystkim w sobie” (s. 7). Nie odczuwam strachu ani nienawiści, stąd wolałbym traktować książkę jako źródło argumentów do rozmowy, polemik i obrony swojego zdania. I w tym widzę także wielki walor opowieści. Bo INNI byli, są i będą i – jak napisała Dominika z klasy 230Michał RatajczakPolonistyka. InnowacjeNumer 6, 2017drugiej w pracy o Zalotach Leśmiana – „Może się zdarzyć, że są oni więcej warci od innych, tylko że trzymają piękno wewnątrz”.DedykacjaDla wszystkich – wiersz Anny Kamieńskiej Chwila pojednania:Weź w rękę siwy opłatek dnia bo oto nadeszła chwila pojednania  Niech się pojedna jabłko z nożem  drzewo z ogniem  dzień z nocą  śmiech z płaczem  nicość z ciałem  niech się pojedna samotność z samotnością

Inny – czyli kto? – na marginesie książki „NieObcy”. 21 opowieści, żeby się nie bać…

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/pi/article/download/11678/11533

Inny – czyli kto? – na marginesie książki „NieObcy”. 21 opowieści, żeby się nie bać…

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Polonistyka. Innowacje