Grobelny, Ryszard

  Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny  

RUCH PRAWNICZY, EKONOMICZNY I SOCJOLOGICZNYRok LXXVI – zeszyt 3 – 2014II. polemIkIRyszaRd GRobelnyDla kogo Poznański BuDżet oBywatelski?Dyskusja z artykułem Bilans społecznej wyoBraźni.Komentarz socjologiczny  do poznańsKiego Budżetu oBywatelsKiegoi. wstęPZ zainteresowaniem i przyjemnością zapoznałem się z artykułem Rafała Drozdowskiego i Macieja Frąckowiaka Bilans społecznej wyobraźni1. Reflek-sja Autorów jest tym cenniejsza, że wokół budżetu obywatelskiego (również poznańskiego) narosło wiele mitów i wyobrażeń, które wielokrotnie powtarza-ne nabywają status prawdy, nie pozwalając obiektywnie ocenić szans i zagro-żeń dla tego projektu. Publikacja poznańskich socjologów w wielu momentach idzie na przekór temu zbiorowemu myśleniu, co stanowi o jej dużej wartości. Co oczywiście nie oznacza, że ze wszystkimi propozycjami i poglądami Auto-rów się zgadzam.Dziękując za zaproponowaną mi możliwość podzielenia się swoimi prze-myśleniami, chciałbym w pierwszej kolejności powiedzieć, jak ja, Ryszard Grobelny, rozumiem ideę budżetu obywatelskiego. Następnie skupię się na wypunktowanych przez Autorów aspektach krytyki, na którą spróbuję odpo-wiedzieć. Moje spojrzenie będzie zarazem spojrzeniem praktyka, widzącego zarówno możliwości, jak i ograniczenia we wdrażanych technikach konsultacji społecznych.Na początku chciałbym odpowiedzieć na pytanie, skąd wziął się pomysł, by w Poznaniu wprowadzić budżet obywatelski. Sugerowane przez Autorów odpowiedzi są z grubsza prawidłowe – chodzi o „nową formułę konsultacji spo-łecznych, nowoczesne narzędzie inkluzji i aktywizowania mieszkańców”. To wszystko prawda.Dla mnie, jako decydenta miejskiego, istotne było znalezienie takiej for-my dyskusji o budżecie miasta, która byłaby z jednej strony przystępna i in-teresująca, z drugiej zaś – by dostarczała wiedzy maksymalnie praktycznej w procesie zarządzania miastem, również w formie szerokich badań opinii 1 R. Drozdowski, M. Frąckowiak, Bilans społecznej wyobraźni. Komentarz socjologiczny do Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2013, z. 4.© Wydział Prawa i Administracji UAM, Poznań 2014Ryszard Grobelny316publicznej. Przypomnę, że rok wcześniej – w 2011 r., zaproponowałem pozna-niakom udział w Pogłębionych Konsultacjach Budżetowych opartych na tech-nice deliberatywnej. Przy całym rozmachu tego przedsięwzięcia konsultacje te pokazały, jak trudno rozmawiać o tak skomplikowanym i wieloaspektowym dokumencie, jakim jest budżet miasta. Poznański budżet obywatelski, który również z ambicjonalnych względów był drugim wprowadzonym w Polsce tego typu projektem (stąd nie zgodzę się z Autorami, że Poznań naśladował, a nie przecierał ścieżki, bo było zupełnie odwrotnie), miał stanowić próbę „ukonkretnienia” dyskusji o miejskich finan-sach w postaci wyboru miejskich przedsięwzięć rekomendowanych do realiza-cji. Myślę, że to właśnie się udało.ii. BuDżet oBywatelski i nieoBywatelskiW ocenie tego projektu ważne jest spojrzenie ideowe, od którego zresztą rozpoczynają również poznańscy socjologowie. Między innymi w nim tkwi za-sadnicza rozbieżność, która sprawia, że budżet obywatelski jest równie mocno krytykowany z pozycji tzw. aktywistów miejskich oraz samorządowców.Zgrzyt polega na tym, że budżet obywatelski jako „idea demokracji uczest-niczącej” czy wyrażona wprost procedura decyzyjna nijak się ma do systemu demokracji przedstawicielskiej obowiązującego w Polsce. Skoro decyzje w spra-wach lokalnych podejmowane są przez przedstawicieli mieszkańców (radnych) i wykonywane przez wybranego w bezpośrednich wyborach prezydenta, gdzie w tym modelu znajduje się miejsce dla „decyzji” budżetowych podejmowanych bezpośrednio przez mieszkańców? Dodajmy „decyzji”, za które odpowiedzial-ność prawna i polityczna spoczywać będzie zawsze na radzie gminy i organie wykonawczym, czyli wójcie, burmistrzu, prezydencie.Znam głosy, które wskazują, że skoro „decyzje” mają podejmować miesz-kańcy, to po co nam organ uchwałodawczy, czyli radni? A może warto – wzo-rem antycznej Grecji – ich po prostu losować?Drugie pytanie brzmi: Czy budżet miasta jako taki można nazwać „nie-obywatelskim”? Bo skoro mamy budżet, ten prawdziwy, „obywatelski”, czyli tworzony przez mieszkańców, to ten tworzony przez radnych i urzędników, jaki jest? Robiony mieszkańcom na złość?Z tego też wynika moja pewnie dość kompromisowa postawa. Traktuję budżet obywatelski jako formę konsultacji społecznych (a nie współdecydo-wania), a wyrażone przez mieszkańców zdanie podczas głosowania jako „re-komendacje”, a nie podjęte „decyzje”. W mojej ocenie pozwala to zachować dotychczasowy porządek formalnoprawny przy uwzględnieniu szeregu ocze-kiwań dotyczących bezpośredniego wpływu, który oczywiście pozostaje bardzo duży. Zdaję sobie sprawę, że narażam się w ten sposób obu stronom tej dys-kusji, ale tak dzieje się zwykle, gdy stajemy wobec swego rodzaju konfliktu wartości przejawiającego się w opozycji „demokracja przedstawicielska” a „de-mokracja bezpośrednia”. Dla kogo Poznański Budżet Obywatelski? 317iii. (łatwa) oBrona  Poznańskiego BuDżetu oBywatelskiegoSpróbuję teraz bezpośrednio odnieść się do części uwag zawartych w arty-kule Bilans społecznej wyobraźni, zwłaszcza w części poświęconej „łatwej kry-tyce Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego”, czyli takiej, z którą najczęściej można spotkać się w mediach lub podczas debat publicznych. Przyznam, że „obrona” założeń Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego również nie stanowi większej trudności. Pierwszym zarzutem jest kwota budżetu obywatelskiego, która zdaniem krytyków powinna być dużo wyższa lub przynajmniej powinna być każdego roku zwiększana. Często porównuje się ją do sumy wydatków miasta, co jest o tyle nieuprawnione, że w sprawie zdecydowanej większości tych wydatków samorząd nie ma elastyczności (trzeba bowiem utrzymywać szkoły, płacić pen-sje nauczycielom, przeznaczać środki na pomoc społeczną itp.). Są to wydatki obligatoryjne, spoczywające na zadaniach nakazanych ustawowo. Moglibyśmy próbować odnieść tę kwotę do wydatków inwestycyjnych, które oscylują w wy-sokości 350 mln (przy 2,8 mld budżecie miasta), choć ten „ułamek” i tak zna-cząco się wtedy nie zwiększy. Jest to jednak bardziej poprawne myślenie niż odnoszenie 10 mln do kwoty całego budżetu miasta. Inną sprawą jest wysokość środków przekazywanych mieszkańcom i orga-nizacjom pozarządowym w formie partycypacyjnej, czyli obywatelskiej. Skoro mówimy o tym, że 10 mln to za mało, to spójrzmy na inne zadania realizowane przy współudziale społecznym: pieniądze przekazane na działalność samorzą-dów pomocniczych – 20,7 mln zł, na współpracę z organizacjami pozarządowy-mi – 10 mln (tyle mniej więcej dotyczy zadań fakultatywnych, bo za pozostałe 50 mln zł organizacje społeczne realizują zadania obligatoryjne gminy), in-westycje z udziałem ludności – 3,5 mln zł. Powstaje w ten sposób suma około 40,7 – 90,7 mln zł, które wydatkowane są w ścisłej współpracy z mieszkańca-mi. To bardzo dużo i na dodatek jest to jedna z najwyższych kwot w Polsce.Drugi i trzeci zarzut dotyczą przerzucania odpowiedzialności za trudne decyzje na mieszkańców oraz wychowywania ich na „własnej skórze”, by po-znali ciężar podejmowanych decyzji, tak jak go odczuwają decydenci. Do tego dochodzi zarzut czwarty sprzeciwiający się porównywaniu „nieporównywal-nych wydatków”, takich jak inwestycja w hospicjum a propozycja ulicznego happeningu. Po pierwsze, nie do końca mam poczucie, że jest tak, jak Autorzy piszą. Po drugie, wbrew pozorom co złego w tym, by tak właśnie było? Pewnie jeśli stwierdzę, że „rządzenie to ciężar”, uznane zostanie to za zbyt pretensjonalne, dlatego wolę zaprosić na publicznie otwarte posiedzenia poszczególnych ko-misji Rady Miasta, podczas których naocznie można przekonać się, że takich właśnie wyborów – w kontekście ograniczonych zasobów – trzeba dokonywać każdego dnia. Dlaczego nie mieliby ich dokonywać mieszkańcy?Mam wrażenie, że tak jako „socjologiczne oko” dokonuje wnikliwej oce-ny budżetu obywatelskiego, tak „prezydenckie oko” widzi w tej analizie dość sprzeczną wizję samego obywatela. Otóż Autorzy lub krytycy, na których się Ryszard Grobelny318powołują, oczekują wspomnianego już wcześniej prawa do współdecydowania, ale pozbawionego odpowiedzialności! W każdym momencie, gdy może pojawić się jakikolwiek postulat wzięcia na siebie ciężaru decyzji, socjologowie-krytycy trochę niczym nadopiekuńcza matka odciągają dziecko-społeczeństwo od po-tencjalnego zagrożenia polegającego na zmierzeniu się ze skutkami podjętej de-cyzji. Podobno misją niektórych socjologów jest „obrona społeczeństwa”. Jednak w takie sytuacji mamy do czynienia raczej z jego smutną wizją, bo traktującą to społeczeństwo jako zbiór nie do końca dojrzałych jednostek, którzy wychowują się w toksycznej relacji ze srogim i złym ojcem oraz nadopiekuńczą matką. A bycie obywatelem w społeczeństwie to nie tylko prawa, ale i obowiązki.Ostatni zarzut dotyczący sposobu, w jaki wygospodarowano z budżetu miasta owe 10 mln, połączony z retorycznym pytaniem, „czy aby nie odebra-no części z tych pieniędzy na przykład samorządom pomocniczym”, budzi mój sprzeciw o tyle, że informację tę można było uzyskać przed jego sformułowa-niem. Gwoli ścisłości podkreślę, że 10 mln nie zostało „wygospodarowane” kosztem samorządów pomocniczych. Nie zostało również dodrukowane, co siłą rzeczy oznacza, że realizacja poszczególnych zadań musiała się odbyć kosztem innych. Oczywiste jest, że te 10 mln można by przeznaczyć na inne zadanie miejskie (oświatę, drogi, pomoc społeczną itp., itp.). Zatem pytanie powinno brzmieć, czy zadania wskazywane w ramach budżetu obywatelskiego są mniej istotne od pozostałych zadań możliwych do realizacji. Jeśli będziemy w stanie jednoznacznie odpowiedzieć, że nie (a ja nie jestem w stanie udzielić takiej od-powiedzi), to rzeczywiście budżet obywatelski nie ma sensu. Ale na szczęście mieszkańcy odpowiadają inaczej.iV. oBywatel-Profesjonalista, oBywatel-w-sam-raz a oBywatel-nieśmiałyPomijając w końcu kwestie „łatwej krytyki”, chciałbym odnieść się do uwag Autorów, które można określić mianem prognozy społecznych skutków realizowania budżetu obywatelskiego w obecnym kształcie oraz postulowanej – dość radykalnej – zmiany.Zgadzam się z tezą i zagrożeniami polegającymi na tym, że „im większy sukces idei budżetu obywatelskiego, mierzony liczbą zgłoszonych projektów, tym prawdopodobnie większe społeczne niezadowolenie”. Mam świadomość, że Autorzy projektów z roku na rok mogą coraz bardziej profesjonalizować swoje zachowania w zakresie doskonalenia wniosków i budowania swojego po-parcia wokół nich. Czy jednak skoro dochodzi do „zagęszczania więzi”, to na-leży czynić z tego powodu wyrzuty? Na pewno „profesjonalizacja” następująca u wnioskodawców może odstraszyć tych, dla których budżet obywatelski mógł- by być pierwszym kontaktem ze sferą publiczną. Trzeba jednak mieć świado-mość, że w sytuacji, w której rzecz dotyczy dużych pieniędzy przeznaczanych na konkretne projekty, nie wystarczy po prostu złożyć wniosku. Trzeba zaan-gażować znajomych, sąsiadów, pomyśleć o ciekawej promocji projektu. W mo-jej ocenie wartością jest, że następuje swoisty procesu uczenia się. Uczenia Dla kogo Poznański Budżet Obywatelski? 319się mieszkańców oraz urzędników, bo w tegorocznej edycji wprowadziliśmy zmiany, które w zamierzeniu mają premiować większą liczbę projektów do głosowania i realizacji. Oczywiście odpowiedź na pytanie, dla kogo Poznański Budżet Obywatel-ski, jest bardzo ważna. Czy ma być to budżet dla obywateli aktywnych (pro-fesjonalistów), wspomnianych przez Autorów obywateli „środka” (złotych oby-wateli), czy może dla tych „nieśmiałych”, którzy może i by chcieli, ale boją się, że to za trudne?Rafał Drozdowski i Maciej Frąckowiak – choć może nie jest to wyrażone wprost – zdają się stawać po stronie tych drugich, dla których zgłoszenie pro-jektu oraz wszelkie działania zmierzające do pozyskania głosów byłyby pierw-szą przygodą przeżywaną w świecie publicznym. Więcej, postulują w dalszej części artykułu „przesuwanie horyzontu wyobraźni”, czyli takie sprofilowanie budżetu obywatelskiego, by służył głównie jako „akcelerator” lub „wehikuł” zupełnie nowych pomysłów na miasto, robionych kosztem tych sztampowych ścieżek rowerowych i chodników lub „wielkich inwestycji”, które winny być finansowane z budżetu „centralnego”.Zauważam tu kolejny paradoks polegający na „zachęcaniu słabszych do zgłaszania trudniejszych projektów”. Oto bowiem ci, którzy zdaniem Autorów „czują się na uboczu miejskich polityk” i nie odnajdują się w gąszczu przepisów czy schematów myślenia projektowego, będą mieli za zadanie tworzyć jedynie propozycje innowacyjne, „ryzykowne, ale oryginalne”. Mam duże wątpliwo-ści, czy taki eksperyment miałby szansę powodzenia i czy nie ograniczałby on w gruncie rzeczy naszej wyobraźni. Nic nie stoi na przeszkodzie, by w budżecie obywatelskim znalazły się zarówno projekty „tradycyjne”, jak i „odjechane”. Niech w ostatecznym rozrachunku swoim głosem zadecydują mieszkańcy. Niezależnie od tego, właśnie dla kategorii oryginalnych pomysłów przeznaczo-ne są miejskie granty m.in. w ramach programu „Centrum Warte Poznania”. Myślę, że nie warto powielać tego rozwiązania w ramach Poznańskiego Budże-tu Obywatelskiego.V. BuDżet Bez zakończeniaSam zastanawiam się, w jakim kierunku pójdą eksperymenty związane z budżetami obywatelskimi w Polsce, i niestety nie mam gotowej odpowiedzi. Każda dotychczasowa ocena obarczona jest błędem jednostkowości (większość gmin dopiero zaczyna wprowadzać takie konsultacje, niewiele przeszło choć dwie edycje). Zbyt surowa będzie pewnie zniechęcać. Zbyt łagodna – rozleni-wiać. Dobry projekt, żeby żył i przyciągał, aktywizował mieszkańców, musi się zmieniać. A zatem musi mieć dostarczane bodźce, które go do tej zmiany będą motywowały. Jednym z takich bodźców może być mądra, nawet marzycielska krytyka, dzięki której możemy być pewni, że dyskutując o budżecie obywatel-skim, nie wylewamy od razu dziecka z kąpielą. Ryszard GrobelnyPrezydent Miasta PoznaniaCopyright of Journal of Law, Economics and Sociology is the property of Faculty of Law and Administration of Adam Mickiewicz University in Poznan and its content may not be copied or emailed to multiple sites or posted to a listserv without the copyright holder’s express written permission. However, users may print, download, or email articles for individual use.Właścicielem praw autorskich do „Ruchu Prawniczego, Ekonomicznego i Socjologicznego” jest Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zawartość czasopisma nie może być kopiowana, przesyłana do innych stron internetowych bądź zamieszczana na blogach bez pisemnej zgody wydawcy. Niemniej artykuły można drukować, kopiować lub przesyłać w formie elektronicznej na własny użytek.

Dla kogo Poznański Budżet Obywatelski? Dyskusja z artykułem Bilans społecznej wyobraźni. Komentarz socjologiczny do Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego

Dla kogo Poznański Budżet Obywatelski? Dyskusja z artykułem Bilans społecznej wyobraźni. Komentarz socjologiczny do Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Dla kogo Poznański Budżet Obywatelski? Dyskusja z artykułem Bilans społecznej wyobraźni. Komentarz socjologiczny do Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w