Urbaniak, Szczepan

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

ZAGADNIENIANAUKOZNAWSTWA2 (212), 2017PL ISSN 0044 – 1619P R Z E G L Ą D  P I Ś M I E N N I C T W AKognitywistyka, jako interdyscy-plinarna nauka o poznaniu, jest z jed-nej strony dziedziną względnie nową, z drugiej zaś strony dynamicznie się rozwijającą i posiadającą już swoją historię i osiągnięcia. Bez wątpie-nia jest to dyscyplina, która w wielu ośrodkach badawczych stała się cen-tralnym przedsięwzięciem naukowym i fi lozofi cznym. Nie jest więc zaskaku-jące, że została uwzględniona w serii „Przewodniki po fi lozofi i”, która stawia sobie za cel zdanie sprawy z aktualnego stanu badań naukowych w zakresie wszystkich dyscyplin fi lo-zofi cznych. Zwięzłe zaprezentowanie dziedziny, która przechodziła już kilka zmian paradygmatów i w pewnym sensie wciąż się stabilizuje w swojej metodologii, łączącej analizy nauk humanistycznych i podejście przyrod-niczo-eksperymentalne, na pewno nie jest zadaniem łatwym. Wydany nie-dawno w ramach wspomnianej serii Przewodnik po kognitywistyce, który jest przedmiotem niniejszej recenzji, dobrze sprostał temu zadaniu.Struktura przewodnika składa się z sześciu części, zawierających arty-kuły czołowych polskich znawców tematu. Poszczególne części zarówno wprowadzają w samą kognitywistykę – jej historię, metodę i przedmiot badań – jak i w nauki składające się na kogni-tywistykę oraz ich wybrane obszary badawcze. Pomimo tak szerokiego zakresu materiału, w Przewodniku została zachowana równowaga między elementem ogólnym i wprowadzają-cym a bardziej szczegółowym opra-cowaniem wybranych tematów. Osią-gnięto to zróżnicowaniem artykułów, oraz podziałem części Przewodnika, które mogą służyć jako autonomiczne wprowadzenia w wybrane dziedziny. W ten sposób Przewodnik może być skierowany do szerszego grona czytel-ników, jak i do pragnących pogłębić wybrane zagadnienia, czemu służy również zamieszczenie odpowiedniej bibliografi i na końcu każdego arty-kułu. Przewodnik może być źródłem wiedzy zarówno dla naukowców czy fi lozofów różnych dziedzin i tradycji, szukających szczegółowych informa-cji, jak i dla tych, którzy chcą kognity-wistykę dopiero poznać i zorientować się w jej badaniach. Całość Przewod-nika jest zredagowana w sposób jasny i przejrzysty, co osiągnięto dzięki Józef Bremer (red.) (2016), Przewodnik po kognitywistyce, Kraków: Wydawnictwo WAM, ss. 784280 PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWAzastosowaniu uwag na marginesach, pozwalających szybko orientować się w prezentowanej treści.W części pierwszej znajdujemy pięć artykułów, które wprowadzają w pod-stawowe kwestie kognitywistyki. I tak w artykule Urszuli Żegleń „Znaczenie fi lozofi i dla kognitywistyki” znajdu-jemy rekonstrukcję genezy kognity-wistyki, opis jej specyfi ki oraz rozwój paradygmatów. Postawione zostaje pytanie o znaczenie fi lozofi i dla badań kognitywistycznych. Dowiadujemy się, że choć zarówno fi lozofi a jak i kognitywistyka zachowują swoją autonomię, to jednak fi lozofi a może okazać się pomocna w inspirowa-niu badań kognitywistycznych oraz w częściowym dostarczaniu ram poję-ciowych dla tychże badań. Rola heury-styczna fi lozofi i w badaniach kognity-wistyki jest także uzupełniana przez jej rolę krytyczną oraz dawanie wskazań etycznych. Rola krytyczna wyraża się szczególnie w zapobieganiu zbyt sze-rokiej ekstrapolacji twierdzeń uzyski-wanych w badaniach empirycznych.W artykule Elżbiety Tabakow-skiej „Językoznawstwo kognitywne – geneza, kierunki i perspektywy” znajdujemy wyczerpujące opisa-nie zarówno historii jak i obecnego stanu językoznawstwa kognitywnego. Autorka podkreśla nachylenie empi-ryczne badań nad językiem, który jest integralną częścią poznania. Nachyle-nie takie wymaga charakterystycznej dla kognitywistyki interdyscyplinarno-ści. W tekście „Psychologia poznaw-cza” Edward Nęcka i Marta Siedlecka przedstawiają zarówno historię jak i przedmiot oraz metodę psychologii poznawczej. Zostają omówione jej główne pojęcia, takie jak: reprezenta-cje, wiedza, pamięć, percepcja, uwaga czy myślenie. Inni autorzy w opisy-wanej części poruszają także kwestie modelowania procesów poznawczych jako podstawowej metody badawczej kognitywistyki oraz wprowadzają w sztuczne systemy oparte na wiedzy.Już na tym etapie lektury Przewod-nika widzimy jak wyłania się złożony obraz kognitywistyki, jako przedsię-wzięcia naukowego z zasady inter- czy wręcz multi- lub transdscyplinar-nego. Przedmioty materialne badań i pewne pojęcia powtarzają się bowiem w poszczególnych naukach kognitywi-stycznych, które jednak rozpatrują je jako swoje przedmioty formalne. O roli języka w poznaniu możemy dowie-dzieć się wiele zarówno w badaniach psychologii poznawczej jak i w ję-zykoznawstwie czy neuronaukach. Nauki te pozostają jednak w stosunku wzajemnej inspiracji i uzupełniania, pozwalając wyłonić lepsze zrozumie-nie fenomenów poznawczych.Część druga, składająca się z pię-ciu artykułów, opisuje fi lozofi ę zaan-gażowaną w kognitywistykę. Artykuł Roberta Poczobuta „Status umysłu” wskazuje, że „pozycja fi lozofi i umy-słu w ramach kognitywistyki w dużej mierze zależy od stanowiska w sporze o status umysłu” (s. 204). Jeśli więc przyjmiemy niekognitywne aspekty umysłu, wtedy fi lozofi a umysłu i jej dyskurs staje się pełnoprawnym part-nerem w badaniach kognitywistyki. Zarysowane zostają więc przez autora 281PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWAgłówne koncepcje fi lozofi i umysłu. Postawione jest pytanie o naturę umy-słu i jego sposób istnienia, z uwzględ-nieniem zarówno analiz fi lozofi cznych jak i najnowszych osiągnięć dyscyplin kognitywistyki.Inne ujęcie fi lozofi i w kognitywi-styce przedstawia Marcin Miłkowski w tekście „Filozofi a kognitywistyki”. Tu rola fi lozofi i jest przedstawiona jako refl eksja fi lozofi czna nad teorią i praktyką naukową w kognitywistyce. Natomiast Arkadiusz Chrudzimski w artykule „Intencjonalność” wpro-wadza w ten obszerny temat, istotny zarówno dla różnych tradycji fi lolo-zofi cznych jak i dla nauki o pozna-niu. Prezentuje zarówno historyczny wymiar debaty nad intencjonalnością, jak i wyczerpująco wprowadza w naj-nowsze teorie na jej temat.Omawianą część Przewodnika kończą artykuły Marka Hetmańskiego „Przetwarzanie informacji” oraz Józefa Bremera „Marzenia senne jako model świadomości zjawiskowej”. Autor tego ostatniego uważa, opierając się na modelu świadomości naszkico-wanym przez A. Revonsuo, że nauka o świadomości zawierającej fenome-nologiczny, pierwszoosobowy stopień opisu nie może się odwoływać tylko do innych nauk szczegółowych, lecz musi zostać osiągnięta jako nauka zajmująca się świadomością. Można to według autora osiągnąć przez połączenie i porównanie badań nad aktywnością mózgu w czasie pierwszego stopnia snu z aktywnością podczas świado-mego spostrzegania przez badany pod-miot obrazów podobnych do tych poja-wiających się w śnie. Zabieg taki może prowadzić do realistycznego ujęcia świadomości zjawiskowej, nazwanej przez Revonuso „biologicznym reali-zmem”. W takim ujęciu świadomość jest emergentna względem neuronal-nego podłoża ale równocześnie może oddziaływać przyczynowo.Trzecią część Przewodnika stanowi zbiór artykułów na temat neuronauki. Znajdujemy tu teksty opisujące mię-dzy innymi zagadnienia widzenia oraz uwagi selektywnej z perspektywy tej dziedziny. W ramach tych szczegóło-wych zagadnień, znajdujemy również wprowadzenie w historię neuronauki, oraz jej aktualny stan badań i metodo-logię. Pokazany zostaje związek roz-woju techniki z możliwościami i ogra-niczeniami badania mózgu. W artykule Magdaleny Sendereckiej „Analiza potencjałów zdarzeniowych i jej zastosowanie w badaniach nad uwagą selektywną” widzimy na przykład, jak zastosowanie EEG i fMRI pozwoliło rzucić nowe światło na badania nad procesami poznawczymi, obalając przy tym wiele mylnych interpretacji.W czwartej części znajdujemy dwa artykuły z dziedziny sztucznej inteli-gencji. Teksty te, poruszając tematykę sztucznej inteligencji, jednocześnie przedstawiają jej umiejscowienie w ramach kognitywistyki oraz prezen-tują jej metodykę. Widzimy, że mimo zmian paradygmatów i pewnego odej-ścia od komputacjonistycznego para-dygmatu poznania, kwestie sztucz-nej inteligencji wciąż są w istotnym i płodnym polem badawczym kogni-tywistyki. W tekście „Sztuczne sieci 282 PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWAneuronowe” Ryszarda Tadusiewicza postawiona zostaje teza, że przy two-rzeniu neurocybernetycznych modeli w postaci sieci neuronowych należy starać się odwzorować sieci rzeczy-wistej struktury, które poznajemy w badaniach biologicznych.Piątą część omawianego Przewod-nika jest poświęcona językoznawstwu. Znajdujemy tu tekst Piotra Konderaka poświęcony przyswajaniu języka. Przedstawione zostają zagadnienia modularności umysłu czy relacji mię-dzy językiem a myślą. Postawione zostaje pytanie o wrodzony charak-ter zdolności uczenia się. Prezentacja historycznych i współczesnych prób odpowiedzi prowadzi również do naj-nowszych teorii ucieleśnionego umy-słu i rozszerzonego oraz enaktywnego poznania. Prezentowane jest więc twierdzenie, że w aktywizacji języka oprócz wrodzonych zdolności dziecka kluczową rolę odgrywa również środo-wisko i kultura. Przedstawione zostają także modele przyswajania języka – model dynamiczny i obliczeniowy.Szóstą, ostatnia część Przewodnika wprowadza w psychologię poznaw-czą. W części tej znajdziemy artykuły poruszające kluczowe zagadnienia dla współczesnej psychologii poznawczej – takie jak wyobraźnia, uwaga wzro-kowa i pamięć robocza, rozumowanie, rozwiązywanie problemów czy wiedza wrodzona. W artykule Michała Wierz-chonia i Marty Łukowskiej „Uciele-śnione poznanie” znajdziemy wyczer-pujące przedstawienie zagadnienia, które jest związane z trzecim zwrotem w paradygmacie kognitywistyki, czyli właśnie z zagadnieniem ucieleśnienia. Jak przekonują autorzy, jeżeli umysł jest nierozerwalnie związany z cia-łem, które z kolei nastawione jest na orientację w środowisku, to zarówno ciało jak i środowisko trzeba brać pod uwagę przy badaniu poznania czy natury umysłu.Również istotnym polem badaw-czym kognitywistyki, a szczególnie psychologii poznawczej jest zagad-nienie „czytania umysłu” (mindre-ading), czyli przypisywanie innym osobom (i sobie) stanów mentalnych. Dobre wprowadzenie w tę tematykę z uwzględnieniem aktualnego stanu badań znaleźć można w artykule Arka-diusza Guta „Badania kognitywne i rozwojowe nad czytaniem umysłu”. Autor prezentuje badania i problema-tykę związaną z rozwojem zdolności „czytania umysłów” oraz metody badawcze, omawiane na przykła-dzie testów fałszywego przekonania. Wprowadza w teorie, odpowiadające na pytanie o możliwość i sposób dostępu do stanów mentalnych innych osób oraz pokazuje relację między czytaniem własnych i cudzych stanów mentalnych. Podsumowując można powiedzieć, że Przewodnik jest cenną pozycją, oferującą czytelnikowi aktu-alne i obszerne przedstawienie stanu wiedzy nauk kognitywistycznych.Szczepan Urbaniak*Instytut Filozofi i,Uniwersytet Jagielloński* Adres do korespondencji: Instytut Filozofi i UJ, ul. Grodzka 52, 31-044 Kraków, e-mail: szcze-pan.urbaniak@doctoral.uj.edu.pl

Przewodnik po kognitywistyce

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/46147/urbaniak_przewodnik_po_kognitywistyce_2017.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Przewodnik po kognitywistyce

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository