Zadanie pt. Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Wtorkowska, Maria

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

O różnych wariantach znaczeniowych przymiotników motywowanych wyrażeniem z przyimkiem 'nad' i 'pod'

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Maria WtorkowskaO RÓŻNYCH WARIANTACH ZNACZENIOW YCH PRZYM IOTNIKÓW  MOTYWOWANYCH WYRAŻENIEM Z PRZYIM KIEM  nad I podPrzedmiotem artykułu jest analiza semantyczna formacji przymiotnikowych motywowanych wyrażeniem z wielofunkcyjnym przyimkiem nad i pod. Celem analizy jest ukazanie zależności między semantyką określonego rzeczownika a znaczeniem determinantu. Znaczenie bowiem całej grupy atrybutywnej zależy od semantyki danego rzeczownika, por. nadbałtyckie opary 'opary unoszące się nad Bałtykiem’, a nadbałtyckie państwa to 'państwa znajdujące się, położone w okolicy, w pobliżu Bałtyku, przy Bałtyku’.Omawiane derywaty traktowane są jako pochodne od wyrażeń przyim- kowych i na ogół jednoznaczne z nimi względem semantyki i składni. Mając na uwadze traktowanie języka polskiego jako obcego, za materiał leksykalny posłużyły te adiektiwa zasłyszane w mowie potocznej, które w sposób jasny ilustrują problem wieloznaczności przyimków.Przyimki nad i pod wyrażają różne relacje przestrzenne. Przymiotniki odwyrażeniowe zwykle komunikują jednocześnie relację i jej drugi człon, np. nadrzeczna mgła -  mgła nad rzeką, podwawelskie lochy -  lochy pod Wawelem. Natomiast przyimki o znaczeniu przestrzennym kom unikują wyłącznie relacje przestrzenne. Wyrażenia z przyimkami są łatwiejsze do analizy wstępnej, gdyż zawsze jest w nich komunikowany drugi człon relacji, więc w nauczaniu języka polskiego jako obcego należałoby od nich zacząć.Podstawową funkcją przymiotnika jest funkcja adnominalnego określnika. Wraz z rzeczownikiem adiektywa tworzą grupę syntaktyczną -  oba człony połączone są na zasadzie składni zgody. Ten stosunek atrybutywnej deter- m inaqi składniowej między dwoma elementami związku: określającym (determinant, określnik) i określanym (podstawa) polega na ograniczeniutreści podstawy przez określnik i wyraża się podporządkowaniem gramatycz-nym określnika podstawie1.Wieloznaczność przyimków pociąga za sobą wieloznaczność tych samych formacji przymiotnikowych. Poznanie struktury semantycznej derywatów umożliwia parafraza znaczeniowa, która obejmuje również określany rze-czownik.Przyimek nad-* jako część składowa przymiotników mających za podstawę słowotwórczą połączenie nad z rzeczownikiem w narzędniku tworzy (1) wyrażenia lokalizujące coś powyżej jakiegoś przedmiotu, np. nadjeziorne owady 'owady występujące, żyjące nad jeziorem’, nadleśny punkt obserwacyjny 'punkt obserwacyjny znajdujący się nad lasem’, nadmorskie skoki na linie 'skoki na linie odbywające się nad morzem, nad taflą m orza’, nadrzeczna mgła 'mgła unosząca się nad rzeką’, nadsopockie loty 'loty odbywające się nad Sopotem’, nadwiślańska mgła 'mgła unosząca się, występująca nad Wisłą’, nadwodne opary 'opary unoszące się, występujące nad wodą’, a także, ten sam przyimek nad- w tych samych formacjach przymiotnikowych, tworzy (2) wyrażenia lokalizujące coś w pobliżu czegoś, por. nadjeziorne szuwary 'szuwary znajdujące się w pobliżu jeziora, przy jeziorze’, nadleśny ośrodek campingowy 'ośrodek campingowy położony w pobliżu lasu, przy lesie’, nadmorskie plaże 'plaże znajdujące się w pobliżu morza, przy m orzu’, nadrzeczne łąki 'łąki znajdujące się w pobliżu rzeki, przy rzece’, nadsopockie tereny 'tereny położone w pobliżu Sopotu’, nadwiślański las 'las znajdujący się w pobliżu Wisły, przy Wiśle’, nadwodne zarośla 'zarośla znajdujące się w pobliżu wody, przy wodzie’.Analogicznie przyimek pod- jako przedrostek przymiotników mających za podstawę słowotwórczą wyrażenie złożone z przyimka pod  i rzeczownika tworzy zarówno (1) wyrażenia określające zlokalizowanie lub skierowanie czegoś poniżej jakiegoś przedmiotu oraz wyrażenia oznaczające przedmiot osłaniający coś lub kogoś, np. podalpejska jaskinia jaskinia znajdująca się pod Alpami’, podkrakowskie rurociągi 'rurociągi znajdujące się pod K rako-wem’, podmiejski gazociąg 'gazociąg znajdujący się pod miastem’, podmorskie złoża ropy naftowej 'złoża ropy naftowej znajdujące się pod morzem’, podwawelskie lochy 'lochy znajdujące się pod Wawelem’, podzamkowy labirynt 'labirynt znajdujący się pod zamkiem’, jak również (2) wyrażenia określające zlokalizowanie czegoś w pobliżu jakiegoś przedmiotu, zwykle górującego pod względem wielkości i wysokości, np. podalpejska wioska 'wioska położona w pobliżu Alp, przy Alpach’, podkrakowskie okolice 'okolice znajdujące się w pobliżu Krakowa, przy Krakowie’, podmiejska1 Encyklopedia język a  polskiego, red. S. Urbańczyk, Wrocław 1994, s. 103 i in.2 Wszystkie znaczenia przyimków podano za Słownikiem języka polskiego, red. M . Szymczak, t. 1-3, Warszawa 1982-1992.willa 'willa znajdująca się w pobliżu miasta, przy mieście’, podmorski klimat 'klimat występujący w pobliżu morza, przy m orzu’, podwawelskie ulice 'ulice znajdujące się w pobliżu Wawelu, przy Wawelu’, podzamkowe drogi 'drogi znajdujące się w pobliżu zamku, przy zamku’.W derywatach pierwszego typu znaczenie przymiotnika pokrywa się ze znaczeniem wyrażenia przyimkowego. M ożna bowiem mówić bez możliwo-ści nierozumienia zarówno o nadsopockich lotach i podzamkowym  labiryncie, jak i o lotach nad Sopotem i labiryncie pod zamkiem. Natomiast derywaty0 drugim znaczeniu można rozpatrywać pod względem semantycznym jako wyrazy motywowane grupą syntaktyczną, z której tylko wyrażenie przyim- kowe stanowi formalną podstawę słowotwórczą. W znaczeniu tych przy-miotników jest bowiem pewien dodatek semantyczny nie wyrażony formal-nie; przymiotnik nic występuje tutaj jako całkowity ekwiwalent motywują-cego wyrażenia przyimkowego. Różnica semantyczna polega również na tym, że derywaty zawierające przyimki nad- i pod- w ich pierwszym znaczeniu lokalizują określane rzeczowniki w pozycji pionowej -  góra (w przypadku przyimka nad) i dół (w przypadku przyimka pod). Formacje te reprezentują regularny model słowotwórczy, dający sprowadzić się do ogólnego schematu:X znajduje się, występuje nad ( |)  Y,X znajduje się, występuje pod (j.) Y, gdzie X jest nazwą treści lokalizowanej, a Y rzeczownikiem podstawowym nazwy przestrzennej, którą stanowi wyrażenie syntaktyczne. Natom iast adiektywa zawierające przyimki nad- i pod- w ich drugim znaczeniu lokalizują podstawę w pozycji poziomej, obok, przy, w pobliżu, niedaleko, tuż, a parafraza semantyczna sprowadza się do następującego wzoru:X znajduje się, występuje w pobliżu, przy (-») Y.Pomocne w wyjaśnianiu tych relacji przestrzennych uczącym się języka polskiego jako obcego byłoby użycie formacji synchronimicznych typu przyrzeczne łąki, przykrakowskie okolice, utworzonych na identycznych zasadach, o precyzyjniejszym znaczeniu.Omówione formacje przymiotnikowe o znaczeniu lokatywnym są połą-czeniem rzeczownika podstawowego z przyimkami przestrzennymi nad1 pod. Nadrzędny rzeczownik w grupie atrybutywnej i odpowiadającej jej grupie: rzeczownik 4- wyrażenie przyimkowe jest stale nazwą treści lokali-zowanej (np. mgły, szuwary, loty), nazwą przestrzenną zaś jest całe wyrażenie podstawowe (nad rzeką, nad jeziorem, nad Sopotem) przetransponowane w procesie derywacji na odwyrażeniowy derywat przymiotnikowy (nadjeziorne, nadrzeczne, nadsopockie). Tego typu formacje wypierają wyrażenia przyimkowe ze względu na swą zwięzłość i precyzyjność. Na ogół wyrażenie syntaktyczne, stanowiące podstawę danego derywatu, jest na tyle znaczeniowo sprecyzowane, że zbędne staje się użycie dodatkowego elementu znaczeniowego. Z analizysemantycznej omawianych derywatów wynika, że istnieją w języku polskim takie formacje, których kontekstowe znaczenie może budzić pewne wątpliwości w uczących się języka polskiego jako obcego, gdyż w znaczeniu ich jest pewien dodatek semantyczny nie wyrażony formalnie, a ujawniający się dopiero w parafrazie. Dlatego też w nauczaniu języka polskiego jako obcego odpowiednie wydaje się równoległe omawianie adiektywów m oty-wowanych wyrażeniem z wielofunkcyjnym przyimkiem nad i pod.

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/13007/1/kpc10Maria_Wtorkowska373_376.pdf

O różnych wariantach znaczeniowych przymiotników motywowanych wyrażeniem z przyimkiem 'nad' i 'pod'

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

O różnych wariantach znaczeniowych przymiotników motywowanych wyrażeniem z przyimkiem 'nad' i 'pod'

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w