Zadanie pt. Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Wyrębowska-Bajor, Ewa

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Ewa Wyrębowska-BajorNIEKTÓRE ASPEKTY ORGANIZACJI SŁOW NICTW A W MATERIAŁACH DO NAUCZANIA JĘZYKA POLSKIEGO HUM ANISTÓW  NA ETAPIE ŚREDNIO ZAAWANSOWANYMPrzystępując do pracy nad materiałami dla hum anistów szukaliśmy jakiejś zasady ich organizacji. Osią konstrukcyjną stała się wtedy zasada tematyczna. Uznaliśmy bowiem, że temat -  prawdopodobnie -  łatwiej nawiązuje i łączy się z doświadczeniem uczących się niż jakiekolwiek formalne czy nawet semantyczne kategorie.W rzeczywistości jednak temat okazuje się trudny do zdefiniowania. Co może np. zawierać temat szkolnictwo: schemat organizacyjny szkolnictwa w Polsce w ogóle, a może tylko szkolnictwa wyższego; tytuły naukowe; stanowiska w szkole wyższej? O czym ludzie najczęściej mówią, kiedy rozma-wiają o szkole: o nauczycielach, o przestarzałych programach i metodach nauczania, a może o coraz powszechniejszym zjawisku przemocy we współczes-nej szkole? Gdzie w ogóle kończy się temat? Wreszcie, które z zagadnień jest bardziej pożyteczne dla samych uczących się. Jest oczywiste, że nie da się uniknąć arbitralności w wyborze samego tematu podobnie jak i sposobu jego potraktowania. Słowa: postęp, właściwość, cecha, awans, prestiż, prezentowane w naszych materiałach przy realizacji tematu szkolnictwo, bardziej przynależą do warstwy słownictwa ogólnego niż współwystępujące z nimi w jednostce lekcyjnej leksemy: kwalifikacje, wiedza czy kształcić, mające więcej oczywistych związków z tematem. Jakkolwiek dyskusyjne wydawać się może tematyczne prycypium organizacji słownictwa, wnosi ono jednak dużo informacji o leksyce, której uczymy tworząc wyraźną warstwę słownictwa właśnie tematycznego, jak np. niebo, dusza, piekło; wandalizm, kradzież, włamanie.Dość łatwo daje się wyodrębnić warstwę słownictwa ogólnonaukowego, które występuje w każdej dyscyplinie nauki, jak: dziedzina, metoda, system,proces, funkcja. To głównie za pomocą tej warstwy tworzone są dwuwyrazowe jednostki o charakterze terminów. Struktura tak rozumianego terminu jest następująca: rzeczownik -I- przymiotnik (system wychowawczy, metoda statys-tyczna) lub rzeczownik +  rzeczownik w dopełniaczu: (system szkolnictwa', proces zapominania).W charakterze terminów występują też wyrazy języka ogólnego, które w pewnych dziedzinach nauki nabierają znaczenia specjalistycznego: jednostka, istota, obszar, skala. Oczywiste jest też uwzględnienie słownictwa gramatycz-nego, które wraz z ogólnym stanowi niezbędną tkankę w konstruowaniu każdego tekstu.Z uczeniem słownictwa nierozerwalnie związane jest wyjaśnianie znaczenia słów. W porównaniu z początkowym etapem nauczania studenci średnio zaawansowani są w tej korzystnej sytuacji, że znają już wiele wyrazów, które mogą być użyte do definiowania nowego słownictwa. Definiowanie nowych słów za pomocą już znanych leksemów nie jest łatwe i wymaga umiejętności, w którą przede wszystkim powinien być wyposażony nauczyciel-  z dwóch powodów. Słownik dydaktyczny języka polskiego niekonsekwentnie rejestruje znaczenia i przykładowe zdania'. Natomiast pomoc, jaką daje Słownik języka polskiego, jako źródła dla rodzimego użytkownika, może okazać się za trudny. W definicji słownikowej czytamy np.: piekło -  „według niektórych religii to miejsce czasowej lub wiecznej kary, na którą skazane są dusze zmarłych: siedziba złych duchów, duszy potępionych”2. Wiele z użytych w definicji słów może okazać się tak samo trudnych jako słowo definiowane. Dlatego też proponujemy uproszczoną definicję, według której piekło to -  „w niektórych religiach miejsce kary po śmierci” . Jest ona oczywiście mniej dokładna niż ta przygotowana dla rodzimego użytkownika języka, może jednak wystarczająca dla prezentacji słowa.Obok zabiegu: definicja do słowa, słowo do definicji spotkać też można w naszych materiałach inne sposoby prezentacji znaczenia. W przypadku, gdy całe syntagmy stanowią jednostkę leksykalną, jak  np.: zakłócenie porządku publicznego czy jazda po pijanemu, podajemy taki opis sytuacji, w którym uczący się znajduje wiele podpowiedzi naprowadzających go na właściwy trop: grupa pijanych wraca z restauracji i hałasuje w środku nocy; nietrzeźwy kierowca zostaje zatrzymany przez policję. Różnicę znaczeń1 Słownik język a  polskiego dla cudzoziemców  St. Hrabcowej i I. Kalińskiej, Łódź 1986-  pionierskie przedsięwzięcie przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych -  chociaż zawiera sporo potrzebnego nam słownictwa, koncentruje się głównie na właściwościach  fieksyjnych zamieszczonych w nim słów. Interesujący nas leksem pieklo został zilustrowany jedynie przykładem: „ Ciemno, gorąco ja k  w piekle". Łatwo zauważyć, że nawet jeśli student wydedukuje z podanej ilustracji znaczenia, że jest to jakieś miejsce, to jednak ciągle m oże nie bardzo wiedzieć, jakie.2 Słownik język a  polskiego, red. M. Szymczak, PW N, Warszawa 1978.między czasownikami okryć i wynaleźć z łatwością studenci odnajdują poprzez podanie przyłączanych obiektów (Amerykę , proch, rad, telefon, maszynę) lub ilustracji w postaci całego zdania. Przykłady zdań są niekiedy bardziej pomocne niż definiowanie. Z praktyki klasowej wynika, że nauczyciele wyjaśniając znaczenia słów używają wielu sposobów jednocześnie.Mamy świadomość, że nasi słuchacze w niedługim czasie będą polegać na własnych nawykach i przyzwyczajeniach w uczeniu się. Tak, jak  na poziomie tekstu przygotowaniu do niezależności służą różne strategie czy-tania, tak na poziomie słowa -  znajomość zasad ich kompozycji. Pokazu-jemy więc, jak znajomość jednego słowa, np. prawo (co?), może prowa-dzić do uczenia się nowych słów, takich jak prawnik (kto?), prawny (ja-ki?), prawnie (jak?), gdzie sufiksy sygnalizują różne funkcje gramatyczne w obrębie rodziny wyrazów. Sufiksy takie zasługują na uwagę z kilku powodów. M ogą znacznie wzmocnić rozumienie tekstów poprzez rozpo-znawanie znanych elementów w obrębie słów, których uczący się nigdy przedtem nie widzieli. Pomagają też w budowie zdania. Bez znajomości korespondencji między formą i gramatyczną funkcją słowa trudno jest oczekiwać od studentów, aby prawidłowo używali wyrazów w wypowie-dzeniu. Przyzwyczajanie do szukania takich elementów w różnych sło-wach sprawia, że na ogół sami słuchacze dość szybko odnajdują inne sufiksy.Ćwiczenie uczących się w rozpoznawaniu sufiksów w łatwy sposób pomaga im zrozumieć, że prefiksy również mają znaczącą rolę w powiększaniu zasobu słownictwa. Znając funkcję nie przy przymiotnikach dowiadują się, że takie samo znaczenie ma prefiks bez +  przymiotnik (bezosobowy, bez-partyjny) i obcy -anty (antypaństwowy, antyradziecki). Tak jak w przypadku prefiksów nie próbujemy uczyć wszystkich sufiksów, a tylko tych, które pojawiają się w materiale tekstowym, a zwłaszcza tych, k tóre tworzą znaczącą semantycznie grupę z reprezentatywną ilością przykładów. W tak zebranym materiale udaje się wyodrębnić następujące kategorie słowotwórcze wraz z najbardziej reprezentatywnymi dla nich sufiksami: wykonawcy czynności i zawody -ca (mówca, odkrywca)', -arz (drukarz, rzeźbiarz); -ciel (oskarżyciel, założyciel); -acz (działacz, słuchacz); -nik (prawnik, ławnik): -log (antropolog, psycholog); czynność, proces lub ich wytwór -anie (czytanie, nagranie); -enie (mówienie, oskarżenie); -cie (okrycie, bicie); abstrakcyjna nazwa cechy -ość (długość, mądrość); -ota (głupota, ciemnota); -stwo (bohater-stwo, partnerstwo); -o (dobro, zło).Grupowanie słów podobnych strukturalnie stosujemy także tam, gdzie derywaty wykazują pewne zróżnicowanie semantyczne, co właśnie dotyczy takich wyrazów jak przytoczone tu przykłady nazw abstrakcyjnych (młodość, jakość, ilość). Zabieg ten traktujemy jednak czysto mnemotechnicznie -  jako pomocny przy zapamiętywaniu słów.Organizowanie leksyki wokół słów wchodzących ze sobą w związki jest kolejną bardzo ważną zasadą jej porządkowania w naszych materiałach. Mówimy, że reguły ustanawiamy, prawa łamiemy, przestępstwo popełniamy, a wychowujemy surowo -  język jest pełen takich połączeń. Jednak wiedzao tym, które wyrazy i jak łączą się ze sobą, jest częścią kompetencji native speakera, a uczący się nabierają jej przez lata obserwacji i czytania tekstów. Nawet bardzo dobrze władający językiem robią liczne błędy w zakresie łączliwości słów. Związek między rzeczownikiem kariera i czasownikiem (z)robić jest bardzo silny, właściwie frazeologiczny. Usłyszawszy kariera, nieodparcie nasuwa się czasownik (z)robić. Luźniej łączą się ze sobą wyrazy surowo i wychowywać. W tym przypadku zarówno przysłówek, jak i czasownik wchodzą też w związki z innymi słowami (wychować dobrze, właściwie, sprawiedliwie; traktować, postępować surowo).Relacja sensu między słowami, o jakiej mówiliśmy, jest relacją obser-wowaną w tekstach języka mówionego i pisanego i przebiega horyzontalnie, a więc między lewą stroną: co możemy ustanawiać (łamać) czego przestrzegać, a także prawą stroną, bowiem rzeczowniki reguła (norma / prawo) pociągają za sobą użycie określonych czasowników.Za każdym jednak razem, kiedy używamy języka, musimy wybrać właśnie to, a nie inne słowo. Przeciwieństwem zjawiska kolokacji jest powszechnie stosowana w nauczaniu zasada synonimii, antonimii i włączania. Uczenie synonimów, a zwłaszcza ich grupowanie (taką zasadę przyjęliśmy w naszym opracowaniu), wymaga od nauczyciela uwzględnienia w procesie nauczania różnej wiedzy o słowie. Wymieńmy tylko niektóre. Zrozumienie różnicy w użyciu czasowników być i istnieć ułatwi studentom pokazanie ich różnej składni. Zdanie Istnieje / Jest wiele poglądów na ten temat uznamy za akceptowalne, jednak z pewnością zakwestionujemy * Świat jest miliardy lat. Pomożemy uczącym się dokonać właściwego wyboru między czasownikami ulepszyć i polepszyć, wskazując na różnice w przyłączanych przez nie obiektach. Wypowiedzenie Staramy się polepszyć warunki pracy jest dla native speakera akceptowalne, wobec nieakceptowalnego * Staramy się polepszyć konstrukcję samochodu. Wreszcie, zachodzi konieczność wyjaśnienia studentom, że różnica między czasownikiem odwiedzić -  znanym z wcześ-niejszego etapu nauki -  a wyrażeniem złożyć wizytę jest różnicą stylu (Michaś odwiedził chorą babcię, Prezydent złożył wizytę w Stanach Zjed-noczonych).Powstaje pytanie, czy przedstawione zasady organizacji słownictwa mogą wpływać na jego uczenie się i przyswajanie. Psycholingwiści zdają się być zgodni co do tego, że słowa są gromadzone w umyśle ludzkim według relacji sensu, w semantycznie spokrewnione rodziny, asocjacyjnie. Utwierdza to nas w przekonaniu, że przyjęta przez nas zasada włączania i grupowania synonimów może tu być dobrym przykładem. Zwłaszcza tam, gdzie szybkonarzuca się takie nadrzędne określenie, jak chociażby: ukształtowanie powierz-chni czy zbiorniki wodne, a słowa step, pustynia, rzeki, morza, oceany są kluczowe dla tematu. Uczenie łączliwości wyrazów również może wpływać na procesy asocjacyjne i pomagać w zapamiętywaniu materiału. Co więcej, poznawanie słów, wchodzących ze sobą w związki, jest bardzo stymulującym momentem w uczeniu się języka, szczególnie przy jego aktywnym użyciu. Choć nasz słuchacz długo nic osiągnie kompetencji native speakera w bez-błędnym rozpoznawaniu kompozycji słów i przypisywaniu ich budowie znaczeń, to ich uczenie, a przede wszystkim grupowanie wyrazów podobnych kompozycyjnie, też może okazać się pomocne w procesie zapamiętywania. Wiele osób, z własnego doświadczenia w uczeniu się języka obcego, umie wymienić po kilka wyrazów podobnych strukturalnie, choć wcale nie powiązanych semantycznie.Native speaker może jednak powiedzieć znacznie więcej o słowie niż tylko to, co ono włącza, przyłącza, podporządkowuje lub jaki jest jego synonim. Na proces asocjacji składa się też wiedza, jaką mamy na dany temat, przeczytane książki, obejrzane filmy i własne doświadczenia. Dlatego właśnie staraliśmy się zbudować jeszcze jedną linię asocjacyjną, tym razem przebiegającą przez kompozycję jednostki lekcyjnej. Dzięki niej łączymy np. teksty mówiące o religii z moralnymi problemami Dekalogu K. Kieślowskiego, a zdobywanej wiedzy na temat różnych typów małżeństw i rodzin towarzyszy problematyka psychologiczna dotycząca różnych metod wychowawczych. Wierzymy, że takie połączenia w obrębie jednostek ułatwiają integrowanie zdobywanej wiedzy, a tym samym pomagają ją przyswajać.

Niektóre aspekty organizacji słownictwa w materiałach do nauczania języka polskiego humanistów na etapie średnio zaawansowanym

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/12798/1/kpc10Ewa_Wyr%c4%99bowska_Bajor129_133.pdf

Niektóre aspekty organizacji słownictwa w materiałach do nauczania języka polskiego humanistów na etapie średnio zaawansowanym

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Niektóre aspekty organizacji słownictwa w materiałach do nauczania języka polskiego humanistów na etapie średnio zaawansowanym

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w