Stefańczyk, Wiesław Tomasz

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I S  KSZTAŁCENIE POLONISTYCZNE CUDZOZIEMCÓW 17, 2010     Wiesław Tomasz Stefańczyk Uniwersytet Jagielloński   Kilka uwag o słowotwórstwie  polskiego przysłówka   Celem artykułu jest wskazanie możliwie najprostszych reguł tworzenia przysłówków z formantami -e oraz -o od form przymiotnikowych. Zagadnienie to nurtuje zarówno rodowitych użytkowników języka, jak i (zwłaszcza) cudzo-ziemców uczących się języka polskiego jako obcego.  W dotychczasowych badaniach dopatrywano się trzech kryteriów determi-nujących formant -e lub -o, tj. kryterium fonetyczne (por. np. Dobrzycki 1907; Strutyński 1993; Wróbel 2001), prozodyczne (harmonia wokaliczna), wskazują-ce na zależność między przedniością lub/i tylnością samogłoski tematycznej  a formantem (Śmiech 1957) oraz kryterium słowotwórcze (por. np. Cyran 1967; Grzegorczykowa 1998; Wróbel 2001). Badania Renaty Grzegorczykowej dowodzą jednocześnie, że ok. 99% przysłówków stanowią wyrazy motywowane (Grzegorczykowa 1998). Dotychczasowe badania, choć niezwykle cenne, ze względu na wielość czasem niejasnych reguł, nie odpowiadają jednoznacznie na pytanie, jakie czynniki implikują analizowane formanty.  Podstawę źródłową niniejszej analizy stanowi Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. Stanisława Dubisza (USJP.), zawierający ok. 5.000 przy-słówków odprzymiotnikowych1. W dalszej analizie dokonano podziału omawia-nych przysłówków na trzy grupy:  1. utworzone od przymiotników miękkotematowych;  2. utworzone od przymiotników o wygłosie stwardniałym; 3. utworzone od przymiotników twardotematowych.  Każda z wyodrębnionych grup ilustrowana jest egzemplifikacją oraz danymi liczbowymi sporządzonymi na podstawie USJP.                         1 Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego, zawierający nieco odmienny mate-riał leksykalny, uwzględnia ok. 5 500 przysłówków (por. Saloni 1988).   [223] Wiesław Tomasz Stefańczyk  224 1. Przysłówki utworzone od przymiotników miękkotematowych  Omawianą grupę reprezentuje ok. 300 przysłówków odprzymiotnikowych. Zasadniczy jej zrąb, tj. ponad 270 leksemów, stanowią przysłówki utworzone od przymiotników zakończonych na -ki, -gi.  Leksemy te poza izolowanymi, zresztą nacechowanymi stylistycznie, for-mami typu wielce, wysoce, dalece, charakteryzują się występowaniem formantu -o, np.: wysoko, głęboko, płytko, daleko, blisko, słodko, lekko, gładko, anielsko, diabelsko, drogo, ubogo, błogo, nago (por. też Strutyński 1993; Grzegorczyko-wa 1998; Wróbel 2001).  Przysłówki utworzone od przymiotników miękkotematowych, innych niż zakończone na -ki, -gi, mają bezwyjątkowo formant -o, np.: tanio, zbytnio, dodatnio, uprzednio, głupio (por. też Dobrzycki 1907; Strutyński 1993; Grze-gorczykowa 1998; Wróbel 2001). Grupa ta jest we współczesnym języku polskim bardzo nieliczna, tworzy ją zaledwie 25 przysłówków.    2. Przysłówki utworzone od przymiotników o wygłosie stwardniałym  Omawiane przysłówki mają bezwyjątkowo formant -o, np.: obco, dziewczę-co, kobieco, chłopięco, wybiórczo, twórczo, ochoczo, pieszo, dużo, hyżo (por. też Strutyński 1993; Grzegorczykowa 1998; Wróbel 2001). Grupę tę tworzy w USJP. ponad 300 przysłówków, w tym głównie z wygłosowym -c i zwłaszcza -cz.   3. Przysłówki utworzone od przymiotników twardotematowych  Analizowana grupa jest bardzo liczna, tworzy ją bowiem ok. 4.450 lekse-mów, mających zarówno formant -e, jak i -o.  Sufiks -o mają niemal bezwyjątkowo przysłówki utworzone od przymiotni-ków twardotematowych, innych niż zakończone na -ny, -wy, -ty oraz -ły, np.: grubo, słabo, chudo, młodo, twardo, sucho, głucho, rzekomo, ruchomo, skąpo, tępo, szaro, buro, ponuro, boso (inaczej Grzegorczykowa 1998). Tę, zdawałoby się, bogatą liczebnie grupę, biorąc pod uwagę liczbę wygłosowych spółgłosek twardych, tworzą jedynie 42 leksemy.  W analizowanej grupie odnotowano siedem przysłówków z formantem -e, tj.: świadomie, uprzejmie, łakomie, mądrze, dobrze, szczerze, szczodrze oraz ich derywaty prefiksalne typu podświadomie, nieświadomie, niedobrze.  Odrębnej uwagi wymagają przysłówki utworzone od przymiotników zakoń-czonych na -ny, -wy, -ty oraz -ły, tj. ponad 4.400 leksemów, co stanowi zdecy-dowaną większość współczesnych form przysłówkowych.  Kilka uwag o słowotwórstwie polskiego przysłówka  225 3.1. Przysłówki utworzone od przymiotników z wygłosowym -ny to grupa ok. 3.350 leksemów, co stanowi ponad 67% ogółu współczesnych polskich leksemów przysłówkowych. Przysłówki te charakteryzują się w zdecydowanej większości, bez względu na czynniki słowotwórcze, występowaniem formantu  -e, np.: pięknie, hojnie, ładnie, złudnie, miłosiernie, bezwzględnie, serdecznie, realnie, pozornie, skromnie, skutecznie, pysznie, lubieżnie, iluzorycznie (inaczej Grzegorczykowa 1998). Formant -e obejmuje grupę ponad 3.270 leksemów przysłówkowych.  Ok. 70 przysłówków utrzymuje nadal sufiks -o, np.: chłodno, zimno, nudno, ciemno, jasno, czerwono, zielono, głośno, bądź zmienia formant z pierwotnego  -o na -e, o czym decydują czynniki frekwencyjne, np.: schludno – schludnie, dziwno – dziwnie, straszno – strasznie, markotno – markotnie, raźno – raźnie,  a także podobno – podobnie, równo – równie, mroźno – mroźnie.  3.2. Przysłówki utworzone od przymiotników z wygłosowym -wy stanowią grupę ponad 770 leksemów, mających formant -o oraz -e. Zdecydowana większość analizowanych przysłówków, tj. ponad 620 leksemów, ma formant  -o, np.: planowo, okresowo, wyczynowo, kolorowo, nerwowo, typowo, cyfrowo, liczbowo, wargowo, dodatkowo, łatwo, trzeźwo. Z grupy tej należy wyłączyć przysłówki utworzone od derywatów z sufiksami -liwy oraz -iwy, tj. ok. 150 leksemów. Przysłówki te mają formant -e, o czym decyduje kryterium słowo-twórcze, np.: życzliwie, płaczliwie, dotkliwie, wnikliwie, przeraźliwie, kąśliwie, zgryźliwie, zapalczywie, natarczywie, uporczywie (por. też Grzegorczykowa 1998). 3.3. Przysłówki utworzone od przymiotników z wygłosowym -ty to grupa ok. 200 leksemów, mających zarówno formant -o, jak i -e. Sufiks -o mają przysłówki inne niż utworzone od przymiotników zakończonych na -ity oraz  -isty, np.: gęsto, często, tłusto, pusto, prosto, czysto, kręto, gburowato, chamo-wato (inaczej Grzegorczykowa 1998). Przysłówki utworzone od przymiotników zakończonych na -ity i zwłaszcza -isty mają formant -e, np.: całkowicie, jednoli-cie, uroczyście, zamaszyście, szkliście, oczywiście, rzeczywiście, w tym relatyw-nie nowe nacechowane leksemy typu zajebiście, zarąbiście2. Ok. 10 odnotowa-nych leksemów podlega dalszym procesom wyrównawczym, stąd dublety typu mglisto – mgliście, kwiecisto – kwieciście, promienisto – promieniście, przy czym druga forma jest obecnie dominująca.  3.4. Przysłówki utworzone od przymiotników z wygłosowym -ły stanowią grupę niespełna 100 leksemów. Zdecydowana ich większość, tj. ok. 70 przy-słówków, ma formant -e, np.: wytrwale, zaciekle, doskonale, opieszale, wspa-niale, zdrobniale, poufale, zarozumiale, biegle, czule, źle. USJP uwzględnia                        2 Według R. Grzegorczykowej (1998) derywaty utworzone od przymiotników z sufiksem  -isty wykazują wahania formantów -e i -o. H. Wróbel (2001) uważa, że formacje te mają sufiks -e.  Wiesław Tomasz Stefańczyk  226 28 przysłówków, mających bądź formant -o, np.: goło, wesoło, ciepło, biało, mało, bądź charakteryzujących się wahaniem w doborze sufiksów, np.: ścisło – ściśle, niemiło – niemile, wątło – wątle3.    Wnioski  W przeprowadzonych badaniach uwzględniono wszystkie przysłówki za-warte w USJP, tj. ponad 5 000 leksemów, w tym ok. 3 600 przysłówków  z formantem -o oraz ok. 1.470 przysłówków z formantem -e.  Z badań wynika, że występowaniem formantu -o oraz -e rządzą dwa kryte-ria: fonetyczne i morfologiczne (słowotwórcze).  I. Kryterium fonetyczne, implikujące formant -o i -e, obejmuje dwie grupy leksemów:  1. Formant -o mają przysłówki utworzone od wszystkich przymiotników  z wyjątkiem zakończonych na -ny oraz -ły. Grupę tę tworzy ok. 1.400 leksemów przysłówkowych.  2. Formant -e mają przysłówki utworzone od przymiotników z wygłoso-wym -ny oraz -ły. Grupę tę tworzy ok. 3 350 leksemów przysłówkowych.  Kryterium fonetyczne obejmuje łącznie ok. 95% ogółu współczesnych form przysłówkowych.  II. Kryterium słowotwórcze obejmuje przysłówki utworzone od derywatów z sufiksami -isty, -ity, -liwy, -iwy, implikując formant -e. Grupę tę tworzy jedynie ok. 250 leksemów przysłówkowych.  Proponowanymi regułami nie można objąć ok. 100 przysłówków, które ze względów historycznych mają formant -e, np.: dobrze, szczerze, bądź -o, np.: jasno, ciepło4. Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej (SFPW 1990) uwzględnia 26 tego typu form, tj.: świadomie; dobrze, szczerze; mało, śmiało, rychło, miło, wesoło, ciepło; smutno, (nie-)dawno, równo, trudno, chłodno, mocno, osobno, późno, zimno, ciemno, pełno, wolno, kolejno, ciasno, jasno, głośno. Są to formy często używane, stąd wskazane w analizie tendencje obecnie ich nie obejmują.                           3 R. Grzegorczykowa (1998) stosuje rozwiązanie słowotwórcze, dowodząc, że przysłówki motywowane mają sufiks -e, natomiast niemotywowane -o.  4 Liczba ta jest znacznie zawyżona, obejmuje bowiem wiele wyrazów przestarzałych typu dziwno, straszno, ścisło, które zmieniły swą postać na wariant z formantem -e, o czym decydują czynniki frekwencyjne. Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej (SFPW 1990) uwzględnia wyłącznie ich współczesną postać, tj. pewnie, niepewnie, strasznie, dziwnie, ściśle.  Kilka uwag o słowotwórstwie polskiego przysłówka  227 Bibliografia   C y r a n  W., 1967, Przysłówki polskie. Budowa słowotwórcza, Łódź. D o b r z y c k i  S., 1907, Przysłówki na -o, -e utworzone od form przymiotnikowych w języku staropolskim na podstawie zabytków wieku XIV i XV, „Prace Filologiczne”, nr 6. G r z e g o r c z y k o w a R., 1998, Przysłówek, [w:] Gramatyka współczesnego języka polskiego, red. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, W. Wróbel, PWN, Warszawa: 524–535. S a l o n i  Z., 1988, Struktura gramatyczna słownictwa zawartego w „Słowniku języka polskiego” PAN pod red. W. Doroszewskiego – zestawienie liczbowe. „Studia z Polskiej Leksykografii Współczesnej”, Ossolineum, Wrocław: 149–160. SFPW, Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej, 1990, red. I. Kurcz, A. Lewicki,  J. Sambor, K. Szafran, J. Woronczak, t. 1–2, Kraków. S t r u t y ń s k i  J., 1993, Zarys gramatyki polskiej, cz. II, Morfologia, Wydawnictwo Uniwersyte-tu Jagiellońskiego, Kraków. Ś m i e c h  W., 1957, O polskich przysłówkach odprzymiotnikowych na -o, -e, „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego”, nr 5. USJP, Uniwersalny słownik języka polskiego, 2003, red. S. Dubisz, PWN, Warszawa. W r ó b e l  H., 1996, Przysłówki typu: aktorsko, po aktorsku we współczesnej polszczyźnie, „Zeszyty Naukowe WSP w Katowicach. Prace Językoznawcze”, nr III. W r ó b e l  H., 2001, Gramatyka języka polskiego, Od Nova, Kraków.   

Kilka uwag o słowotwórstwie polskiego przysłówka

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/9510/1/24-stefanczyk.pdf

Kilka uwag o słowotwórstwie polskiego przysłówka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Kilka uwag o słowotwórstwie polskiego przysłówka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w