Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

PIOTR SZUKALSKIZakład Demografii Uniwersytetu ŁódzkiegoDZIADKOW IE, W NUKI I PRADZIADKOW IE:SZKIC DEM OGRAFICZNY*Wraz z odnotowywanym  w trakcie ostatnich stu kilkudziesię­ciu lat obniżaniem  się um ieralności zmienia się obraz rodziny -  jednocześnie żyje kilka pokoleń, co w okresie przed przejściem demograficznym występowało zarówno znacznie rzadziej, jak  i krócej (Le Bras, 1973). W efekcie po raz pierwszy w historii ludzkości(!) zdecydowana większość osób rodzących się ma szansę poznać swych najbliższych krewnych, tak zstępnych -  wnuków i prawnuków, jak  i wstępnych -  dziadków i pradziad­ków.Podstawowym celem niniejszego tekstu jest przedstawienie rozproszonych w literaturze przedm iotu danych odnośnie ilo­ściowego aspektu przem ian demograficznych prowadzących do powszechnej koegzystencji przedstawicieli kilku generacji da­nej rodziny, a mianowicie danych odnośnie dożywania do m o­mentu stawania się dziadkiem i pradziadkiem. Interesować mnie będą zwłaszcza dane dotyczące prawdopodobieństwa po­siadania żyjącego dziadka i pradziadka przez dzieci i młodzież, liczby posiadanych przodków i wnuków oraz wieku w którym jednostka osiąga dany status rodziny.*) Niniejszy tekst przygotowano w ramach badań sponsorowanych przez Komitet Badań Naukowych (grant IH02F 01018)18Niestety w literaturze demograficznej brak jest obszernych opracowań dotykających zagadnienia (dotyczy to zwłaszcza kwestii pradziadków), stąd też zmuszony jestem  do rekonstruk­cji w oparciu o fragmentaryczne badania.E t a p y  k a r i e r y  d z i a d k a .  Zanim przejdę do w łaściwego tematu, chciałbym tytułem użytecznego wprowadzenia przedstawić przebieg ka­riery dziadka i pradziadka z punktu widzenia koncepcji cyklu życia jed ­nostki. W yodrębnić można swoiste etapy tej części życia, w której ma się wnuków [Cherlin, Furstenberg, 1992). Kariera dziadka rozpoczyna się z chwilą, gdy pierwszy wnuk przychodzi na świat, zaś pierw szy etap obejmuje kilkanaście pierwszych lat jego życia. W tym okresie dziadko­wie -  oprócz ustalania i utrwalania relacji uczuciowych -  służą bardzo często pom ocą jako opiekunowie, niańki, osoby pom agające w wykony­waniu niezbędnych w domu czynności (zakupy, sprzątanie itp.), korepe­tytorzy. Drugi etap obejmuje okres powolnego dorastania wnuków, kie­dy to pod wpływem swych rówieśników zm niejszają intensywność kon­taktów z rodziną. Ze strony dziadków towarzyszy temu coraz częściej odczuwana -  wskutek powolnego starzenia się -  trudność w w ykonywa­niu niektórych czynności, a co za tym idzie ograniczanie pomocy w po­staci usług. W ówczas to po raz pierwszy wnuki zaczynają dostarczać wsparcia -  głównie poprzez dary czasu -  swoim antenatom. Trzeci etap rozpoczyna się wraz z osiągnięciem przez wnuki dorosłości i założeniem własnej rodziny. Dotychczasowi dziadkowie przejm ują wówczas sym bo­liczną rolę pradziadków, pozostawiając aktywną rolę dziadka swoim dzieciom.Jak zatem widzimy, wraz z upływem czasu, kariera dziadka przebiega po przewidywanej -  dzięki ograniczeniu umieralności -  ścieżce. Oczywi­ście, wystąpić w niej m ogą zakłócenia spowodowane np. bezdzietnością dzieci lub wnuków, kończy się ona również wraz ze zgonem danej jedno­stki, jednak dla większości osób przedstawione powyżej etapy zazębiają się, ponieważ m ają one wielu wnuków w różnym wieku. Tym niemniej wprowadzenie powyższego rozróżnienia -  przypominającego model cyklu życia -  posiada rozliczne, analityczne zalety.D z i a d k o w i e  i w n u k i  w t r a k c i e  p r z e j ś c i a  d e m o g r a f i c z n e ­go. Teoria przejścia dem ograficznego opisuje przejście od reprodukcji rozrzutnej (wysoki, wyrównany poziom  płodności i um ieralności) do re­produkcji oszczędnej (niski, rów nież wyrównany poziom  płodności i umieralności). W trakcie przejścia wraz ze zm ianą reżim u dem ogra­ficznego zm ienia się w ielkość sieci krewniaczej -  początkowo rosnąc pod wpływem  redukcji um ieralności, następnie zaś zm niejszając się w konsekw encji ograniczania dzietności (Post i in., 1998; Szukalski, 2000a).W tabeli I zawarte są dane informujące o spodziewanej liczbie wnuczek, a także prawdopodobieństwie posiadania żywej babki w zależności od wieku badanej osoby w warunkach populacji stabilnej tj. w warunkach sta­19łych reżimów płodności i umieralności0 (Myers, 1992). Trzy poniższe sy­tuacje utożsamić można odpowiednio ze stanami:1 -  sytuacja A -  sprzed przejścia demograficznego (dalsze trwanie ży­cia noworodka płci żeńskiej, określające liczbę lat jakie jednostka ma śre­dnio do przeżycia -  eQ = 38.48; współczynnik reprodukcji brutto, określa­jący liczbę żywo urodzonych dzieci płci żeńskiej przez kobietę w trakcie okresu rozrodczego -  WRB = 3.29);2 -  sytuacja B -  w trakcie przejścia (e0 = 67.70; WRB = 3.13);3 -  sytuacja C -  po zakończeniu przejścia demograficznego (e0 = 74,22; WRB = 1.26).T a b e l a  I: Efekt przejścia demograficznego na liczbę posiadanych wnuczek i prawdopodobieństwo posiadania żywej babkiOczekiwana liczba żywych wnuczek w danym wieku babkiPrawdopodobieństwo, iż babcia będzie żywa w danym wieku wnuczkiWiek A B C Wiek A B C60 0.15 0.33 0.06 35 0.06 0.20 0.2870 0.94 2.46 0.39 45 0.01 0.05 0.0880 2.68 7.77 1.01 55 0.00 0.00 0.00Źródło: (Myers, 1992: 63)W konsekwencji przemian zwanych przejściem demograficznym rosła liczba żywych wnuczek posiadanych w każdym wieku, następnie zaś m a­lała, przy czym wpływ ograniczenia płodności okazuje się zdecydowanie silniejszy niż oddziaływanie redukcji umieralności -  w następstwie czego statystyczna babcia ma w okresie posttranzycyjnym mniej wnuczek niż jej odpowiedniczka z okresu przedtranzycyjnego. Odmiennie przebiegały zmiany prawdopodobieństwa posiadania żyjącej babki -  szansa, iż w da­nym wieku mieć się będzie nadal żyjącą babkę stale rosła. Np. o ile w okresie przed rozpoczęciem się przejścia demograficznego jedynie co szesnasta kobieta w wieku trzydziestu pięciu lat miała żyw ą matkę ojca lub matki, po zakończeniu się przejścia dotyczyło to już co czwartej osoby w tym wieku. W tym przypadku jedynym  czynnikiem określającym kieru­nek i natężenie zmian było ograniczanie umieralności.Należy podkreślić, iż obecnie w szeregu państw spotkać można zdecy­dowanie wyższe wartości dalszego trwania życia noworodków płci żeń­skiej (na wzrost tej wielkości obecnie wpływa przede wszystkim redukcja intensywności zgonów wśród osób starych i bardzo starych, co pozwala przypuszczać, iż w przyszłości w zrosną prawdopodobieństwa posiadania żyjących przodków), jak  i niższe wartości współczynnika reprodukcji brut-11 Zarówno wyższa długowieczność kobiet, sprawiająca, iż to one są potencjalnym odbiorcą opieki rodzinnej i zinstytucjonalizowanej, jak i fakt, że to one głównie są rodzin­nymi opiekunami osób upośledzonych -  w tym i sędziwych, sprawiają iż w literaturze demograficznej i gerontologicznej stosowne obliczenia z reguły dokonywane są dla przedstawicieli tylko tej jednej płci.20to (co zaowocuje w przyszłości niższą liczbą posiadanych wnuków -  do czego powrócę dalej).D z i a d k o w i e  i w n u k i .  Liczne badania dowodzą, że demograficzne i społeczne przemiany występujące w trakcie ostatniego wieku odmieniły pojęcie bycia dziadkiem (Cherlin, Furstenberg, 1986; Watkins i in., 1987; Uhlenberg, 1996). Niestety, większość wspomnianych badań bazuje na metodach pośrednich szacunków, opartych o dane pochodzące ze spisów powszechnych i z okresowych tablic trwania życia (chlubnym wyjątkiem są badania holenderskie -  Post i in. 1997). Tymczasem ewolucja częstości i długości trwania bycia dziadkiem kształtuje się pod wpływem wzorców zachowań demograficznych przynajmniej dwóch kolejnych, konkretnych generacji. Co więcej, kolejnym utrudnieniem jest fakt, iż dziadkowie z re­guły posiadać m ogą więcej niż jednego wnuka -  wnukowie ci zaś m ogą się znacznie różnić pomiędzy sobą wiekiem, kumulując wszelkie występujące między płciami, jak  i w ramach rodzin różnice między wiekiem zawiera­nia związków małżeńskich i wiekiem w chwili wydawania na świat dziec­ka.Jak wspomniano, bycie dziadkiem jest zjawiskiem powszechnym: dane pochodzące z USA wskazują, iż 95% osób posiadających dzieci w wieku 40 lat i więcej ma wnuki2' -  przeciętnie 5 do 6. Ich liczba wzrasta wraz z wiekiem badanego. We Francji połowy lat 1970. kobiety w wieku 50-54 lat miały średnio 1.2 wnuków, 55-59 lat -  1.8 wnuków, zaś po przekrocze­niu sześćdziesiątego roku życia 3.1 (Gokalp, 1978).Zdecydowana większość osób w USA staje się dziadkami (babkami) w wieku 40-50 lat3) (pamiętać musimy, iż dziadkiem jest się niezależnie od liczby wnuków, stąd też kluczowym dla osiągnięcia tego statusu jest m o­ment narodzenia pierwszego z nich), wcześniej zostają nimi kobiety oraz rodzice matki dziecka. Praktycznie niemal wszyscy dożywają do chwili narodzin swego pierwszego, jak  i ostatniego wnuka (co przeciętnie dzieli ok. 10 lat). Tym niemniej dane wskazują, iż wnuki w trakcie swej młodo­ści doświadczają często śmierci swych dziadków, skoro jedynie jedna trze­cia amerykańskich 12-latków cieszyć się może kompletem żyjących dziad­ków. Można jednak powiedzieć, iż z punktu widzenia dzieci kontakt -  przynajmniej potencjalny -  z dziadkiem następuje przez znaczną część ży­cia, gdyż jedynie 2% 12-latków nie miało żadnego żyjącego dziadka, to sa­mo mogło stwierdzić 30% 25-latków (Szinovacz, 1998).Prawdopodobieństwo posiadania żyjącego dziadka (płeć i linia) zależne jest w znacznym stopniu od różnicy wieku mężczyzn i kobiet w chwili za­21 Wziąwszy pod uwagę bezdzietność ograniczającą wartość poznawczą niniejszej in­formacji nadmienić warto, iż ogółem 81% osób w wieku 65 lat i więcej lat jest dziadka­mi (Szinovacz, 1998: 49). Zauważmy jednak, iż np. we Francji ogółem 1/4 żyjących par małżeńskich z mężczyznami w wieku 60 lat i więcej nie posiadała w połowie lat 1970. wnuków (Gokalp, 1978), co wskazuje na wagę odmiennych w różnych kręgach kulturo­wych wzorców dzietności.3) Badania francuskie wskazują na wyższy wiek rozpoczynania roli dziadka. Mediana wieku (tj. wiek środkowy) w chwili narodzenia pierwszego wnuka wynosi 52 lata dla ko­biet oraz 55 dla mężczyzn (Gokalp, 1978). Powyższą różnicę wyjaśnić należy przede wszystkim wyższym średnim wiekiem kobiet wydających potomstwo.21wierania związków małżeńskich. Różnice te kumulują się uprzywilejowu­jąc kobiety, jak  i dziadków ze strony matki. Jako ilustrację powyższego stwierdzenia przywołam obliczenia odnoszące się do Francji, dokonane przed trzema dekadami (Le Bras, 1973), wedle których średni wiek wnu­ków w chwili zgonu dziadków był następujący: dziadek ze strony ojca -  9 lat, dziadek ze strony matki -  12 lat, babka ze strony ojca -  18 lat, babka ze strony matki -  21,5 lat.Kończąc niniejszy wątek zacytować chciałbym dane pochodzące z ba­dań holenderskich (tabela II) dotyczące zmiany w trakcie stu lat pomiędzy latami trzydziestymi wieku XX i XXI liczby posiadanych wnucząt (płci żeńskiej) przez stare kobiety. Zaznaczmy, iż dane z roku 2035 odpowiada­ją  -  dokonując porównania z tabeli I -  eQ przekraczającemu 82 lata i współczynnikowi reprodukcji brutto na poziomie 0.8.T a b e l a  II: Przeciętna liczba wnuczek kobiet holenderskichWiek 1939 1984 203560-64 1.2 1.2 0.465-69 1.8 1.5 0.570-74 2.3 1.6 0.575-79 2.6 1.6 0.580+ 2.8 1.6 0.5Źródło: (de Jong-Gierveld i in., 1995: 30)Utrzymywanie się niskiej płodności prowadzącej do tego, iż przeciętna kobieta rodzi jedynie nieco powyżej 1.5 dziecka (przypomnijmy, iż w dzi­siejszych korzystnych warunkach umieralności panujących w krajach wy­sokorozwiniętych potrzeba ok. 2.06 dziecka, aby zapewnić prostą zastępo­walność pokoleń) oraz wysoki poziom dobrowolnej bezdzietności prowa­dzić będą do gwałtownego kurczenia się w przyszłości sieci krewniaczej, stanowiącej najważniejsze źródło wsparcia na starość. Co więcej, upo­wszechnianie się bezdzietności pociągnie za sobą wzrost odsetka osób nie posiadających dzieci bądź wnuków.P r a d z i a d k o w i e .  Dane pochodzące z badań prowadzonych w wielu krajach wskazują, iż znacząca część dziadków (zwłaszcza tych z młodszy­mi wnukami) posiada żyjących rodziców4’. Przejście do statusu pradziadka występuje najczęściej w wieku 60-65 lat (choć jak  wspomniałem powyżej dziadkiem staje się jednostka mająca ok. 50 lat, wiek rozpoczęcia kariery4) Pod koniec lat osiemdziesiątych 17,6% osób w wieku 55 i więcej lat zamieszkujących USA posiadało żywych rodziców: 15,8% jednego, pozostałe 1,8% oboje. Osoby takie są relatywnie młode -  praktycznie powyższa sytuacja nie występuje wśród tych mających 80 i więcej lat (Hogan i in., 1997). Z kolei we Francji szacuje się, iż w wieku 60 lat co najmniej jednego żywego rodzica posiadało 20% kobiet urodzonych w 1920 roku, zaś w przyszłości dotyczyć to będzie 45% tych urodzonych w roku 1950 (Pennec, 1996).22pradziadka jest niższy niż mogłoby się wydawać z dodania odstępu inter- genetycznego wskutek zarówno umieralności, promującej nadreprezen- tację młodych pradziadków, jak i faktu, iż w tym przypadku ważne są wzorce demograficzne jednostek wchodzących w skład trzech generacji -  stąd też większa szansa występowania przynajmniej jednej osoby młodo rozpoczynającej karierę rodzicielską). Szacuje się, iż ok. 2/3 kobiet i 40% mężczyzn w USA dożywa do chwili narodzin pierwszego prawnuka, zaś jedynie 30% kobiet i 15% mężczyzn do dnia urodzenia się ostatniego prawnuka (Szinovacz, 1998). Niewiele jest badań odnośnie częstości w ys­tępowania pradziadków, stąd też przywołam w tym miejscu jedynie dane sprzed trzech dekad, mówiące, iż nowo narodzony Francuz miał wówczas spośród potencjalnych ośmiu średnio 1.5 żyjących pradziadków (przy czym 36% nie miało żadnego) oraz dla porównania 3.12 dziadków (Le Bras, 1973).Na upowszechnienie się rodzin czteropokoleniowych główny wpływ mają -  tak jak  i w skali makro na rozrost populacji osób sędziwych -  przemiany umieralności, zwłaszcza w wieku „trzecim” i „czwartym”. W ich efekcie szacunki głoszą, iż np. we Francji spośród kobiet urodzonych w roku 1920 jedynie 26% dożywając wieku 80 lat spoglądać będzie na swych prawnuków wobec 56% tych urodzonych w 1950 roku (Pennec, 1996). Choć cztery pokolenia rodziny żyją razem obecnie przez coraz większą liczbę lat, niewiele można powiedzieć o relacjach rodzinnych, występujących pomiędzy pradziadami i ich prawnukami. Sądzić należy, iż względy wieku oraz stan zdrowia sprawiają, iż wszelkie kontakty tego typu są rzadkie i niezgodne z kulturowo ukształtowanym obrazem relacji rodzinnych, co powoduje, iż podczas badań -  jak  to obrazowo ujęli A. Cherlin i F. Furstenberg ( 1992: 90): „ludzie którzy elokwentnie opisywali, jak to jest być dziadkiem, mieli zawiązane języki, kiedy pytano ich o bycie pradziadkami” .Kończąc niniejszy wątek wspomnieć należy, iż pojawiają się obecnie również i rodziny pięciopokoleniowe, aczkolwiek stan taki występuje spo­radycznie i trwa z reguły bardzo krótko {Pennec, 1996).P o d s u m o w a n i e .  Choć obliczenia//. Le Brasa (1973), bazujące na da­nych odnoszących się do XVIII-wiecznej Francji w skazują iż po dożyciu do wieku dorosłego istniała spora szansa doczekania się momentu narodzenia przynajmniej pierwszego wnuka -  pamiętać musimy, że w epokach wcze­śniejszych, odznaczających się gorszymi warunkami zdrowotnymi, a co za tym idzie wyższą umieralnością rodziny kilkupokoleniowe należały do rzadkości. Przypomnijmy bowiem tytułem ilustracji, iż w panującej we Francji w latach 987-1328 dynastii Kapetyngów  do roku 1214 żaden wnuk nie miał okazji spotkać swego żyjącego dziadka5) (Duby i in., 1998).Splot wielu czynników powoduje, iż obecnie dożywanie do czwartego wieku staje się w krajach znajdujących s ią n a  najwyższym poziomie roz­5) W efekcie brak było w języku starofrancuskim słowa jednoznacznie określającego wnuka -  używano powszechnie wyrażenia „nepos”, tożsamego z nazwą oznaczającą bratanków i siostrzeńców.23woju demograficznego powszechne, co w skali makro owocuje rozrostem wielkości populacji osób sędziwych (Szukałski, 2000b), zaś w skali mikro masowym występowaniem rodzin wielopokoleniowych. Tym samym obecnie żyjące generacje m ają dużą, nieznaną w historii człowieka szansę znajomości swych dziadów i pradziadów, wnuków i prawnuków -  znajo­mości trwającej, przynajmniej w przypadku dziadków i wnuków, na tyle długo, aby nawiązać silne relacje emocjonalne. W opinii niektórych badaczy (Cherlin, Furstenberg, 1986) owa międzypokoleniowa więź emocjonalna w trakcie ostatniego wieku stale się umacniała -  jako ubocz­na konsekwencja wzrostu niezależności finansowej poszczególnych gene­racji wskutek upowszechnienia się z jednej strony pracy najemnej, z drugiej zaś systemów emerytalno-rentowych, a tym samym zaniku przy­czyn w ielu konfliktów  w ywołanych koniecznością utrzym yw ania ciążących relacji instrumentalnych.Prawdopodobnie jesteśm y obecnie świadkami okresu, w którym częstość występowania opisanych w niniejszym  tekście relacji pom iędzy „nie sąsiadującym i” ze sobą generacjami jest największa. Spodziewać się bowiem należy, iż dom inujący w krajach wysoko rozwiniętych m odel płodności -  zakładający niewielką, realizow aną przez matki mające blisko 30 lat dziet­ność i wysoki poziom  dobrowolnej bezdzietności -  zm niejszy w przyszłości prawdopodobieństwo posiadania wnuka i praw nu­ka. W efekcie, choć dalsza redukcja umieralności -  zwłaszcza wśród osób starych i bardzo starych -  przyczyniać się będzie do zwiększania się szans posiadania żyjących przodków (czemu przeciwdziałać będzie opóźnianie decyzji o wydaniu na świat potomka) spodziewać się należy zmniejszenia odsetka rodzin wielopokoleniowych.(Uwaga: bibliografia do wglądu u autora).

Dziadkowie, wnuki i pradziadkowie – szkic demograficzny

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/4177/1/problemy_rodziny_2001_3.pdf

Dziadkowie, wnuki i pradziadkowie – szkic demograficzny

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)