Leira López, José

Repositorio da Universidade da Coruña

Unha introducción en dous fragmentos FRAGMENTOI José Leira López Universidade da Coruña Presentamos neste libro algunhas das ponencias que tiveron lugar durante o Curso denominado "Aulas no Camiño", e que se levou a cabo entre os dias catro e doce de agosto de 1995. Dito Curso tivo un carácter itinerante, des enrolándose cada día nun lugar diferente: O Cebreiro, Triacastela, Sarria, Portomarín, Palas de Rei, Melide, Arzúa e Santiago de Compostela. Foi organizado pola Facultade de Humanidades -Campus de Ferrol- da Universidade da Coruña, e contou coa colaboración da Xunta de Galicia, o Concello de Ferrol, Caixa Galicia e o Ateneo Ferrolán. Debe-mos tamén, nun principio, dicir que "Aulas no Camiño" é un proxecto declarado, pola Xunta de Galicia, de interese para a promoción do Camiño de Santiago. Dada a peculiaridade deste proxecto, vémonos na obriga de presen-tar nesta introducción a súa xénese, o seu desenvolvemento e os obxectivos que se perseguían. Fagamos, pois, unha análise da súa evolución. Corrían os meses de verán do ano 1992, cando poidemos observar que tódolos habitantes deste país estabamos a falar dunha serie de eventos 8 JOSÉ LElRA LÓPEZ fastuosos que, naquelas datas, se estaban a celebrar. E, deste xeito, na boca de todos estaban: O Quinto Centenario do Descubremento de América, a Exposición Universal de Sevilla, as Olimpiadas de Barcelona e a Capitalidade Europea de Madrid. Unha segunda ollada analítica mostrábanos que todos estes acontecementos tiñan un algo en común, que viña dado polo establecemento dunha relación entre España e o resto do mundo. Foi entón cando no horizonte apareceu o Camiño de Santiago, como aquilo que relacionaba secularmente a Galicia co resto do mundo. Ó través do Camiño enlázase o corazón de Europa co Finis terrae, mediante o polo de atracción relixiosa e cultural que supón Santiago de Compostela. E isto despertou o naso interese por tratar de coñecer este fenómeno. Foi entón cando, adentrándonos no Códice Calixtino, poidemos observar como Aymeric Picaud nos narraba -dun xeito, en ocasións coloquial, enchido de estereotipos e tópicos- como estaba composta a sociedade europea e espa-ñola que percorrían os camiñantes. Fálanos das paisaxes, dos cultivos, das costumes, das falas, de como eran aquelas xentes, dos seus modos e mode-los de vida e da súa mentalidade. Desde modo, podemos ler cunhas terras eran ricas en mel e outras en cereais, que os navarros eran bebedores e os galegos litigantes.' , Xurdiu, entón, nos nasos maxíns unha serie de interrogantes: ¿Como é a sociedade e a xente que habita os lugares que recorre o Camiño a finais do século XX? ¿Cales son as motivación s das persoas que inician o Camiño de Santiago na década dos 90, nunha sociedade industrializada e moito máis laica, en contraposición á sociedade tradicional, rural e confesional da Idade Media? ¿Non ternos o deber de estudiar o Camiño de hoxe en día, a súa economía, a súa organización social, a súa mentalidade ... e plasmalo por escrito para que todo elo sirva ós peregrinos de hoxe e ós estudiosos de mañá? E, finalmente, sabendo que o Camiño é pasado e presente, ¿como estructurar o estudio do pasado, mixturalo co presente, e proxectalo para conformar o futuro? Tratando de respostar a estas interrogantes, naceu o proxecto "Au-las no Camiño". Tratábase de organizar un Curso de verán no que se recorrese o Camiño de Santiago na súa andadura galega, levando a cabo unha serie de ponencias sobre a realidade que se atopa ó longo do Camiño. Para elo, un grupo de profesores e quince alumnos da Facultade de Huma-nidades realizamos durante o verán do 95 un trabaBo de investigación so-UNHA INTRODUCCIÓN EN DOUS FRAGMENTOS 9 bre diversos aspectos da realidade galega que atravesa o chamado Camiño Francés. Dende un principio, coidamos que deberíamos tratar de lograr unha combinación entre o estudio do pasado -que nos achegaría ás claves históricas- e unha análise do presente, que conseguira situarnos ante o mundo palpitante de hoxe en día. E isto foi algo que quixemos afrontar dende unha perspectiva multidisciplinar que integra as seguintes áreas de coñecemento: Antropoloxía, Historia, Historia da Arte, Lingua Galega, Socioloxía e Xeografía. "Aulas no Camiño" foi concebido como un Curso-Proxecto Cultu-ral que se desenrolaría dunha forma itinerante (camiñando polas mañáns-en etapas de, aproximadamente, vintecinco quilómetros- e investigando poI as tardes). Neste aspecto, debemos agradecer a colaboración de tódolos Concellos que xalonan o Camiño, que nos cederon as súas Casas de Cultu-ra para poder expoñer as nosas ponencias, así como resaltar o trato exqui-sito de tódolos alcaldes que, sen excepción, nos recibiron nos Salóns de Plenos das diferentes Casas do Concello. Así mesmo, a nosa considera-ción ós distintos cronistas oficiais e a moi diversas persoas, que nos fixeron interesantes aportacións sobre as bis barras atravesadas. É o noso desexo deixar nestas liñas un agradecemento a tódalas en-tidades públicas e privadas que fixeron posible que este proxecto se levase a cabo; dun xeito especial á Xunta de Galicia, Concello de Ferrol, Caixa Galicia e Ateneo Ferrolán. Debemos, tamén, destacer o respaldo das auto-ridades académicas da Universidade da Coruña, e dun xeito especial o noso recoñecemento a D. José Ramón Soraluce Blond (Vicerrector de Ex-tensión Universitaria), a D. Ignacio Díaz Blanco (Vicerrector do Campus de Ferrol) e a D. José Antonio Fernández de Rota (Decano da Facultade de Humanidades); o seu apoio e ánimo constante lograron que o camiño deste estudio -que hoxe presentamos- fose máis doado de transitar. E gracias a tódolos compañeiros -profesores deste Curso-: Víctor Alonso Troncoso, Pedro Armas Diéguez, José Antonio Fernández de Rota, Manuel Recuero Astray e Ramón Y zquierdo Perrín. Quixéramos, tamén, neste apartado lembrar que non hai Curso sen alumnos, e nesta ocasión tratábase dun traballo que requería dun grupo de persoas con forte dedicación, e debe-mos dicir -en xustiza- que a súa labor e o seu compañerismo -nos intres duros do camiño, cos pés resentidos- foron dignos de todo tipo de eloxio, e 10 JOSÉ LEIRA LÓPEZ sobre todo a aqueles que presentaron ponencias e comunicacións sobre interesantes aspectos, recollidos neste estudio. Agradecerlle, tamén, a Siro López Lorenzo os fermosos debuxos que ilustran tanto o exterior como o interior deste libro. Concluirei os meus agradecementos cunha referencia especial a Rosa Méndez Fonte, que coordinou toda a complexa organiza-ción que supón montar a infraestructura dun Curso que se realiza cada día nun concello diferente, o bo fin da experiencia non é alleo á súa dedica-ción. Non poido rematar o primeiro fragmento desta introducción sen dicir que "Aulas no Camiño" tiña, dende o momento da súa concepción, a inten-ción de abrirse a toda a comunidade universitaria, en particular, e a toda a poboación de Ferrol, en xeral; e así se fixo, recolléndose a experiencia nunha Exposición Fotográfica (agradecer a Rodrigo Ramos o seu bo facer detrás dunha cámara) -celebrada entre os días quince e trinta de xaneiro de 1996- no Centro Cultural da cidade (Antiguo Hospital de Caridade)- e nun Ciclo de Conferencias que tivo lugar no Ateneo Ferrolán, entre o cinco e vintenove de marzo do mesmo ano. Por último, gueremos dicir que "Aulas no Camiño" ten vocación de futuro, e pretende ser un proxecto a realizar en varios anos. Esta publica-ción significa un estudio da realidade galega atravesada polo Camiño Fran-cés . Xa está en marcha o percorrido e análise dun dos camiños derivados das chamadas Rutas Atlánticas de Peregrinación, e trataremos de conti-nuar o ciclo no ano noventa e sete, coa investigación sobre a Galicia que atravesa o Camiño Portugués. Agardamos, e non ternos a máis mínima dúbida, gracias ó capital humano que se atopa vencellado a este proxecto, que ó final conqueriremos o noso obxectivo, que consiste -como xa fixemos explícito nesta introducción- en afondar, dun xeito multidisciplinar, no es-tudio da realidade galega que atravesan os Camiños de Santiago. FRAGMENTO II o Camiño de Santiago representa un dos eixos fundamentais da cul-tura medieval europea. A súa orixe está na lenda do achádego dun sartego, o 25 de xullo do ano 813, polo bispo de Iria, Teodomiro. Atribúese dito sartego a Santiago o Maior, discípulo de Xesús. UNHA INTRODUCCIÓN EN DOUS FRAGMENTOS 11 Debemos deixar a un lado o feito do fundamento histórico sobre a lenda da expansión do cristianismo pola península a traveso do Apóstolo Santiago, así como a traída dos seus restos desde Palestina a Galicia. O sartego é -ó parecer- do século IV e está nun lugar onde xa existía un cimiterio pagano máis antiguo. O caso é que se foi facendo firme a lenda, e os diversos reis e bispos foron donando terras e axudando á construcción dunha catedral no lugar onde se atopou o sartego. Pouco a pouco, foi xurdindo unha cidade que tomaría unha impor-tancia progresiva ata chegar, en determinados momentos, a desbancar ós outros dous lugares sagrados do cristianismo: Xerusalén e Roma (a primeira ocupada polos musulmán s e a segunda inmersa en guerras civís entre os Papas, durante toda a Idade Media). O fenómeno das peregrinacións ten lugar a partires do século X, pero a súa auxe está nos século s XH e Xlll, cando se faí a catedral románica, co arcebispo Xelmírez como impulsor. Os camiños para chegar a Santiago son moitos: o que bordeaba a costa cantábrica; o qu~ viña polo sur, pola Vía da Prata; polo mar, ó traveso de diversas rutas atlánticas, e, o máis importante, o chamado Camiño Fran-cés, que recollía a xentes de toda Europa, xuntábanse en Francia e atrave-saban os Pirineos, facendo unha ruta prácticamente unitaria ata chegar a Compostela. Un dos primeiros libros que saíron do prelo de Guttemberg foi O Camiño de Santiago, escrito en alemán por Hermann Küening en 1495. Pero moito tempo antes xa se escribiran libros sobre o Camiño, por parte de pelegríns; o máis importante foi o Códice Calixtino, escrito en latín, arredor do ano 1139, polo monxe francés Aymeric Picaud -existe unha versión galega do século XV, na Biblioteca Nacional de Madrid- que acompañou ó futuro Papa Calixto 11, de onde He ven nome de "Calixtino", na súa pelegrinaxe a Compostela. Este Códice é a primeira guía do Camiño, e vai describindo tódolos lugares polo que transcorre, as etapas, as xentes, os costumes ... etc. Asimesmo, da conseHos a futuros pelegríns, para evitar a picaresca á que estaban expostos por parte dos vividores, ladróns, bandas de malfeitores, etc. O Camiño era perigoso, e estaba cheo de bandidos e aventureiros sen escrúpulos. 12 JOSÉ LEIRA LÓPEZ As peregrinación s tiñan dúas modalidades: voluntarias -como acto de devoción, voto ou promesa- e penintenciais -expiatoria de delitos canó-nico-civís-. O Camiño foi unha importancia vía de intercambio cultural entre a península e Europa, durante toda a Idade Media. Os contactos culturais eran máis amplios do que normalmente se pensa. O i tirrerarICY -pasa --por antiguas -catzad-arromanas,-üTfpor üUfi6s - -camiños máis antergos, noutros casos fanse novos roteiros no medievo. No caso de Galicia, síguense rutas que xa existían na Prehistoria. Veremos mámoas, castros, etc., bordeando o Camiño, e en moitas ocasións éste dis-currirá por estradas actuais que sustitúen ás vellas, que foron destruidas ó longo da Historia: é o caso do Camiño ó seu paso por Portomarín, agora asulagado dende que en 1963 se fixera o encoro do Belesar; ou ó paso por Lavacolla, xa que o aeroporto está situado en plena ruta xacobea, e hai que dar un rodeo por estradas actuais. Viaxeiros famosos do Camiño foron Guillermo X, duque de Aquitania, que chega a Compostela en 1137, onde morre ÓS trinta e oito anos; o rei Alfonso IX, que chega en 1211 e, hoxe, está enterrado na Cate-dral; Francisco de Asís ven a Compostela entre 1213 e 1215; a princesa sueca Ingrid, en 1270; o gran pintor Jan Van Eyck, en 1430; os Reis Cató-licos, Felipe o Fermoso, Carlos V, Felipe II e un longo etcétera. Todo o Camiño está poboado de pequenas igrexas románicas -sécu-lo XII-, vilas, hospitais, abeiros ... que nos evocan a época medieval. Ó longo do itinerario podemos descubrir topónimos relacionados con esta milenaria vía de peregrinación: Hospital, Camiño, Calzada, Empalme, Brea, Rúa, Portela, Portas ... etc. Costumes e lendas abundan conforme nos achegamos á cidade do Apóstolo. Xa preto de Compostela chégase a Lavacolla, derradeiro fito do Camiño de Santiago, onde no río do mesmo nome os pelegríns facían o seu lavado final, "non só dos pés, senón do carpo enteiro", para entrar frescos na cidade, como se explica no Codex Calixtinus. Un pouco máis adiante, cara Compostela, atopamos o chamada Monte do Gozo, nome que alude á alegría dos pelegríns ó chegar a este lugar, xa que dende o seu cumio divisábase a cidade do Apóstolo, por primeira vez. O ascenso ó Monte facíase á carreira, poi s o primeiro en divisar as torres da Catedral era proclamado "rei da peregrinación". UNHA INTRODUCCIÓN EN DOUS FRAGMENTOS 13 Os viaxeiros, as lendas, a Historia, a economía, os poboadores das beiras das distintas rutas, a arquitectura ... todo se amalgama neste Camiño, e fannos sentir herdeiros e seguidores das pegadas dos que nos antecederon nos séculos. 

Unha introducción en dous fragmentos

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8693/1/CC24art1ocr.pdf

Unha introducción en dous fragmentos

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña