Taha Toros Arşivi, Dosya No: 27-Sıddık Sami Onar.



Not: Gazetenin “Olaylar ve Görüşler” köşesinde yayımlanmıştır.Unutma İstanbul projesi İstanbul Kalkınma Ajansı'nın 2016 yılı "Yenilikçi ve Yaratıcı İstanbul Mali Destek Programı" kapsamında desteklenmiştir. Proje No: TR10/16/YNY/010

Velidedeoğlu, [Hıfzı Veldet]

Istanbul Sehir University Repository

2 CUMHURİYET 15 Ağustos 1972
Olaylar ve görüşlei-
Sıddık Sami ve H. Saka
Ö zerk üniversitenin ilk Rektörü Ord. Prof. Dr. Sıddık Sami O nar’ı da kaybettik. Çalışkan, dinamik, öğretici, fakat her nedense, en başarılı çağlarında bile biraz buruk , kötüm ser 
ve âdeta hayata  küskün b ir yaradılışa, kavrayışlı, lnca b ir  hu ­
kuk  kafasına sahip olan O nar İle — Onun ilk rek tö rlüğü  zam a­
nında benim â t  H ukuk Fakültesi Dekanı olm aklığım  dolayısiy- 
l e — çok yakın kişisel ve kam usal (resm i) ilişkilerim iz olmuş 
ve bu İlişkiler bana, onun yaradılışındaki çelişkiler yanında bü­
yük m eziyetlerini de tan ıtm ıştır. Bu yazıda onunla İlgili kimi 
an ılan ım  dile getirm ek istiyorum .
Rektörlüğe seçilişi
1946’d», O nar’m hazırlam ış olduğu Ü niversiteler K anunu 
Meclisçe kabul edilmiş, üniversiteler, özerk b ire r kurum  olm uş­
tu. Aynı yılın haziran ayında, bütün fakü lte lerin  profesörler 
k u ru lla n  üyelerinin b ir  araya gelmesinden oluşacak büyük ku­
ru l tarafından özerk üniversitenin ilk rektörü  ve her fakültenin 
profesörler kurulunca da fakü lte  dekanları seçilecekti. Rektör 
adayları, o zam an H ukuk Fakültesi Dekanı olan Sıddık Sami 
O nar İle eski R ektör Dr. Tevfik Sağlam idi. Başka aday yoktu. 
Bu seçimde, Ü niversitede en çok öğretim  üyesine sahip bulunan 
Tıp Fakültesi’nin oy lan  ağ ır basacaktı. T ıpçılann , genellikle, 
Tevfik Sağlam ’ı tu tm ad ık ları söyleniyordu. N itekim seçimde 
R ektörlüğü O nar’m kazanm ası bu söylentiyi doğruladı.
Seçimdeki bu yenilgi rahm etli Tevfik Sağlam ’ı hiç üzmedi 
ve küstürm edi. O ta rih te  ben de özerk H ukuk Fakültesi’nin ilk 
Dekanı seçildiğim ve bu sıfatla Senato toplantılarına katıldığım  
için, bu dununu  yakından biliyorum . R ahm etli Tevfik Sağlam 
top lan tılara  çoğu zaman herkesten önce ve görüşülecek konu 
üzerinde hazırlıklı olarak gelir, Ü niversiteyi ilgilendiren bütün 
önemli işlerde yeni Rektörü desteklerdi.
Üç yıl İçinde h e r öğretim  üyesi özel b ir çalışma odasına, her 
enstitü  kendisine özgü b ir  binaya, öğrenciler raha t ders salon- 
lan n a , büyük okuma odalarına ve geniş b ir kitaplığa kavuştu ­
lar. Rahmetli O nar, dış görünüşünden um ulm ayan büyük bir 
enerjiye sahipti. O olmasaydı ne m erkez binasının (bütün eski 
tavan  ve duvar süslem eleriyle b irlik te) restorasyonu, ne de yu ­
karıda  saydığım b inaların  yapım ı gerçekleştirilebilirdi.
Onar, kişisel yaşam ında alçak gönüllü ve çok nam uslu bir 
insandı. Kam usal yaşam ında ise, gerektiği zaman, mücadeleci, 
üniversite özerkliğinin ve düşünce özgürlüğünün güçlü b ir  sa­
vunucusu idi. Onun kişisel davranışlarında, zaman zaman çelişki, 
le r görülmez değildi (1). F akat bü tün  dünyada çelişkisiz kaç 
kişiye rastlanabilird i k i !
Onar ve Sirer
İs tanbu l’da O nar’ın R ektör seçilmesinden b ir süre sonra, 
A nkara Üniversitesinde b irtakım  olaylar meydana gelmiş, öğ­
renciler kışkırtılm ış, R ektör Sayın Şevket Aziz Kansu onlar ta ­
rafından çekilmeye ve b ir öğrencinin verdiği kâğıdı başka bir 
öğrencinin sırtına koyarak istifa dilekçesini yazıp imzalamağa 
zorlanm ıştı. Kendisi Dil, Tarih _ Coğrafya Fakültesi genç öğre­
tim  üyelerinden Pertev  Boratav, Behice Boran ve Niyazi B er- 
kes’i korum akla suçlanıyordu. O tarih te  Millî Eğitim  Bakam 
olan Reşat Şem settin S irer, a lttan  alta  bu hareketlere  memnun 
olan b ir  tu tum  içinde idî ve bu öğretim  üyelerinin Üniversitece
fakültelerinden atılmasını istiyordu. Ankara Rektörü Prof Şev­
ket Aziz K ansu’nun suçu, böyle keyfi b ir karara önayak olmak 
istememesi idi.
Milli Eğitim Bakanı, Ü niversitelerarası K urulu A nkara’da 
toplantıya çağırdı. Bu K urul, Bakanın başkanlığında rektörler. 
Senato temsilcisi olarak prorek törler ve İstanbul ve A nkara’daki 
bütün fakültelerin  dekanlarından oluşurdu. Bu toplantıda, yu­
karıda sözü edilen üç öğretim üyesinin aşırı solcu o ldukların ’ 
ileri süren Bakan, b ir gizli polis raporunu okuyarak, bunların 
Ü niversiteden çıkarılm alarım  istedi. Bu raporda, Dil, T arih  - 
Coğrafya Fakültesi öğrencilerinin bir pazar günü toplu olarak, 
bu öğretim üyeleriyle birlikte A nkara B arajında b ir gezintiye 
gittikleri, oradaki gazinoda dans ettikleri, birbirine «Rus usulü 
selâm» verdikleri yazılı idi. O nar’ın : «Bu raporun altındaki im ­
za kimindir?» sorusuna Bakan, elindeki rapora bakarak : «Polis 
m em uru Süleym an Çağlan» cevabım verdi. Bakan ayrıca bu do­
çentlerin bazı yazılarının örnek veya kupürlerini de K uru l üye­
lerine uzatarak, bunlarda kom ünist propagandası olduğunu söy­
ledi.
O nar: «Beyefendi, bir yazıda kom ünist propagandası olup
olmadığına ancak b ir kaza (yargı) organı k a ra r verebilir. Üni­
versite ler K anununa göre, biz bu K urulda b ir yargı görevini 
yerine getireceğiz. Tetkik edelim, soruşturalım , gerekirse ilgilile­
rin savunm alarını alalım . Ancak ondan sonra edineceğimiz ka­
naate göre vereceğimiz k a ra n  size bildiririz» dedi. Bakan, ille 
acele b ir «çıkarma kararı» verilsin İstiyordu. Belgeleri incele­
mek, gerekirse b ir alt komisyon kurm ak üzere öğleden sonra 
yeniden toplandık.
Daha görüşm eler başlamadan, Milli Eğitim B akanı: «Sayın 
Başbakan Haşan Saka, V ekiller Heyeti (B akanlar K uru lu ) salo­
nunda m uhterem  heyetinizle görüşmek ve hatır sormak istiyor. 
V asıtalar aşağıda hazır» dedi. Hepimiz birbirimize baktık  ve 
sanki sessiz bir anlaşma olmuş gibi, O nar «Sanırım ki arkadaş­
lar, bu davetin m evzuunu ve sebebini bilmek isterler» deyince, 
Bakan «Sadece b ir hasbıhal» cevabını verdi.
Başbakan, Rektör ve Profesörler
Başbakanlık binasına çıktığımızda, bizleri doğrudan doğruya Ba­
kan lar K uru luna aldılar. B aşbakan Haşan Saka sakin görünm e­
ye çalışıyor idiyse de, parm akların ı düzenli aralık larla  masaya
ORD. PROF. DR. H. V. VELİDEDEOĞLU
vuruşundan, çok sinirli olduğu anlaşılıyordu. Rektör O nar’a 
yönelerek: «Ankaramıza hoş geldiniz. Bütün arkadaşlarınızı se­
lâmlarım» dedikten sonra hemen Millî Eğitim Bakanına dönüp: 
«Reşat Bey şu mesele nedir bakalım  bir anlatın» dedi. «Sayın 
Başbakanım» diye söze başlayan Bakan, o sabah Ü niversitelera­
rası K urul toplantısında bizlere söylediklerini uzun uzun ona 
da anlattı ve sonunda bu üç doçentin Dil, Tarih -  Coğrafya Fa­
kültesinden uzaklaştırılm ası gerektiğini bildirdi.
B aşbakan: «Eee bu vaziyet karşısında zaten başka da çare 
yok» deyince Onar söz alarak. Kurul toplantısında Millî Eğitim 
Bakanına söylediklerini, hemen hemen olduğu gibi, Başbakana 
tekrarladı. Bunun üzerine Haşan Saka sert bir sesle: «İşin öyle 
ıızun uzun tahkikata , fezleke tanzim ine, yani medreseye düşü­
rülmesine taham m ülü yok. Bu yüzden büyük hâdiseler olduğu­
nu biliyorsunuz. Tiirkive Büyük Millet Meclisi kaynıyor. Bu 
Meclisin önüne durulm az. Meclis isterse üniversite m uhtariyeti­
ni de kaldırır. Bu sebeple işin çabuk neticeye bağlanm ası doğru 
olur» diyerek, bir tü r ih ta r ve ültim atom  tonunda konuştu. K en­
disi vaktiyle profesörlük yaptığı halde, tek parti politikasının, 
hele şimdi (çok partili rejim e geçilmiş olmasına rağm en) Baş­
bakanlık koltuğunun verdiği otorite ile, gerçek bilim adam ları­
nın dünyada birçok örneği tarihe geçmiş olan düşünce özgürlü­
ğü ve medenî cesaret ruhunu  hiçe sayar bir tu tum  içinde idi.
Bunun üzerine rahm etli Onar, onun gibi sert bir tonla: «Bey­
efendi, bizler buraya kazaî bir vazifeyi yerine getirmek üzere gel­
dik. Bize verilecek talim ata uymak için değil. Ben kendi hesabıma 
söylüyorum ki, hayatım pahasına da olsa, kanaati vicdanlyem hi­
lâfına hir kâğıdın altma imzamı koymam» dedi ve kesti.
Rahmetli Tevfik Sağlam ikinci olarak söz aldı ve: «Bir ka­
nım ya vardır, ya yoktur. Hiçbir makam bizim kurulumuza emir 
vermek selâhiyetini haiz değildir Beyefendi. Biz kanunun em ret­
tiğini. usulüne göre, yerine getiririz» diyerek sözünü bitirdi.
Ondan sonra ben söz aldım ve şöyle konuştum : «Bir Hukuk 
Fakültesinin Dekanı olarak arzedeyim ki, hukuka bağlı ve demok­
ratik olduğunu ilân eden bir devlette her muamelenin kanım 
dairesinde cereyan etmesi gerektiğini zâtıâliniz de pek iyi b ilir­
siniz. Çünkü siz 20 yıl önce Ankara Hukuk Fakültesinde bizim 
hocamızdmız» Başbakan asabi bir sesle: «Hocanız olmuşsam ne 
olmuş?» deyince de: «Hukuk Profesörlüğü çok şeydir Beyefendi. 
Her şeyden önce insana, kanunun em irlerine uyma prensibini
öğretir. Bizler kanuni vazifemizi yaparız. Pek 11& biliyoruz ki, 
Türkiye Büyiik Millet Meclisinin selâhiyeti geniştir. Eğer buyur­
duğunuz gibi yüksek Meclis k aran  beğenmez de bir kanunla üni­
versite m uhtariyetini kaldırırsa, bunun tarih î mes’uliyetl kendi­
sine ait olur, bizlere değil.»
Başbakan sapsan kesildi. Bir söz söylemesine vakit kalma­
dan, İstanbul Fen Fakültesi Dekanı Sayın Fahir Yeniçay'ın tok 
sesi yükseldi: «Müsaade buyurulur mu Beyefendi?» Başbakanın 
«Buyurun» demesi üzerine Yeniçay: «Müsaadenizle bir şey sor­
mak istiyorum. Eğer Rnsiar Türklerle olan dostluk anlaşmasını 
fesh etmeselerdi ve aramızdaki eski dostluk münasebeti devam 
etseydi, az çok so! tandanslı her yazıda, henüz bir mahkeme ka­
ra n  olmadan, mutlaka komünist propagandası olduğu kabul edi­
lir ve fikir hürriyeti şimdiki gibi tahdit edilmek istenir miydi?» 
Sorusunu yöneltti.
Bu son çıkış üzerine Başbakan büsbütün sarardı ve İnşaca: 
«Bu mes’elenin dıs politika ile alâkası yoktur» diyerek ayağa 
kalktı ve Millî Eğitim Bakanına dönüp: «Meclis’te bir müzakere­
de bulunmam lâzım, gidiyorum. Sîzler toplantınıza isterseniz 
burada, isterseniz Üniversitede devam edebilirsiniz» dedi ve biz­
leri selâmlıyarak salonu terk  etti.
O gün ilk sözü alan rahmetli Sıddık Samt O nar’m medenî 
cesaretine hayran kaldım. Bize verilen dosyayı ve yazıları inceledik 
ve bu öğretim üyelerinin Üniversiteden çıkarılmayı gerektiren bir 
disiplin suçu işlemedikleri sonucuna vardık. Buna dair gerekçeli ra­
poru Öner hazırladı.
Fakat sonradan Türkiye Büyük Millet Meclisinde Üniversite 
Kadro Kanununa eklenen bir madde ile bu üç öğretim üyesinin 
Fakültedeki kadroları kaldırıldı ve böylece kendileri açıkta bı­
rakıldı. Başbakan Haşan Saka. Meclis’te Üniversite özerkliğini 
kaldırtam am ış fakat bu üç kadroyu kaldırtmak için kanun çı- 
kartabilmişti
Düşünce Özgürlüğünün ve kanun hâkimiyetinin savunucusu 
olan Onar, Üniversite Senatosunun son vetki suiistimali örneği 
karşısında kim bilir ne kadar üzülm üştür.
İstanbul Üniversitesi. 1946’da özerk üniversitenin ilk rek­
törü olan ve bugünkü çalışma olanak ve ortam ını hazırlayan 
rahm etli Ord. Prof. Dr. Sıddık Sami Onar’a m innet ve şükran 
borçludur. Nurda yatsın!
(1) Meselâ icranın kazaî murakabesi (yürütm enin yargısal 
denetimi) gerekliliğini derslerinde ve kitaplarında savunduğu 
halde, rektörlüğü sırasında yaptığı İdarî bir tasarrufun Danış- 
tayca iptali kararını uygulamamış ve böylece kendi kendisiyle çe­
lişmeye düşmüştü. Yine bir gün Üniversite o zaman eleme nite­
liğinde olan yabancı dil öğreniminin ihtiyarî olması için yaptı­
ğım teklifi kabul etmemişti. Benim: «Rektör Beyefendi, bu ele- 
melik mahiyeti devam ederse barajın arkasında büyük öğrenci 
yığınları birikir ve bir gün bu baraj yıkılarak büyük Huzursuz­
luklar olur» sözüme karşı: «Ne Uziilüvorsun. o zamana gelince­
ye kadar müddetlerimiz biter, ne sen dekan, ne de ben rek tör 
kalırız. Onu da yeni gelenler düşünsün» cevabını vermesi, beni 
isyana şevketmiş ve kısaca: «Aman efendim, ben kendi şahısları­
mızı değil Üniversitenin menfaatini düşünerek konuştum» de­
miştim . Bana göre bu da bir çelişki idi. Çok sevdiğim Sıddık 
Sami’yi kusursuz görmek istiyordum her halde.
İstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphanesi 
Taha Toros Arşivi


Sıddık Sami ve H. Saka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository