Sadurska, Anna

Propylaeum-DOK

Anna Sadurska
KOLEKCJE RZEŹBY RZYMSKIEJ 
W POLSCE DAWNIEJ I DZlS
Zainteresowanie sztuką starożytną pojawiło się 
^ Polsce w XVI w. Jego najstarszymi przejawami 
^ wypowiedzi podróżników, którzy jeździli do 
^łoch lub pielgrzymowali do Ziemi Świętej. Być 
^oże już w czasach zygmuntowskich istniały w Pol- 
Sce, zwłaszcza na dworze królewskim, jakieś zabytki 
sWożytności, ale nic pewnego nie można na ten te- 
łtlat powiedzieć. Kolekcjonerstwo na wielką skalę 
r°zpoczęło się dopiero w XVIII w., i to w drugiej
Połowie, za rządów Stanisława Augusta. Szło ono
!•
Originalveröffentichung in: Filomata Nr. 302, 1976, S. 83-97 
84
w parze z jednej strony z rozwojem archeologii kia' 
sycznej jako nauki, której podwaliny stworzył Jo' 
han Joachim Winckelmann, z rozwojem wykopalisk 
we Włoszech i powstawaniem tam wielkich muzeó^ 
sztuki starożytnej, a z drugiej, z panującym wóW' 
czas w sztuce europejskiej klasycyzmem, polegają' 
cym najogólniej rzecz biorąc na naśladowani11 
w architekturze i sztukach plastycznych antyczny^1 
rzeźb, budowli i malowideł ściennych. Dodajmy, ^ 
imitowano z reguły budowle rzymskie, najczęściej j 
świątynie i grobowce oraz znalezione i wykopane j 
w Italii posągi, przeważnie rzymskie kopie rzeŹP 
greckich. Klasycyzm pozornie czerpał więc na*' 
chnienie z greckiej sztuki klasycznej, lecz w rzeczy' 
wistości kształtował się na bazie architektury i sztU' 
ki rzymskiej, okresu późnej Republiki i wczesneg0 
Cesarstwa.
Klasycyzm krzewiąc się w Polsce w epoce st*' 
nisławowskiej spowodował zapotrzebowanie na afl' 
tyczne rzeźby, które ustawiano w pałacach i p*r 
kach jako wysoko cenione elementy dekoracyjóe 
Dobry przykład takiego działania dał król Stanisła'' 
August urządzając Łazienki. W parku tym zbudo' 
wano dwie klasycystyczne świątyńki, teatr ze sztuC*' 
nymi ruinami na scenie oraz rezerwuar wodny i11^ 
tujący grobowiec Cecylii Metelli. Pałac na wod# 
został ozdobiony licznymi rzeźbami naśladujący1111 
posągi bóstw greckich i poftrety cesarzy rzymski0^1
Dokładne kopie licznych rzeźb antycznych ^
85
konane we włoskim marmurze, we Włoszech lub 
ty Polsce ozdobiły pałacowe sale. Był wśród nich 
herkules odpoczywający (tzw. Farnese), Apollo Bel- 
^ederski, Amazonka wg oryginału w Watykanie, 
^enus przykucnięta i Wenus stojąca, Leda z ła­
będziem, posąg Westalki, Antinous wg oryginału 
ty Muzeum Kapitolińskim, popiersia portretowe Ju- 
busza Cezara, Trajana, Hadriana, Lucjusza Werusa, 
cesarzowych Faustyny, Plotyny i in. kopie nowo­
żytne o podobnym charakterze.
Oryginałów antycznych król sprowadzał nie­
wiele, zapewne z powodu wygórowanej ich ceny. 
^miast tańszych fragmentów lub dzieł o charakte- 
rzemieślniczym, jak np. nagrobki wolał naby­
wać kopie zabytków pierwszorzędnej jakości, odpo­
wiadające charakterem królewskiej rezydencji. Wia- 
d°mo jednak, że za pośrednictwem swojego agenta 
^Pazio Brocchi, a następnie Augusta Moszyńskiego 
j^pił wf Włoszech kilkanaście rzeźb oryginalnych, 
^yty to rzymskie kopie greckich posągów, jak We- 
w typie Knidyjki, kolosalna głowa Minerwy, 
^sonifikacja rzeki, popiersia cesarza Augusta i An- 
^Pinusa Piusa oraz nieznanego Rzymianina. Być 
fri°że do kolekcji królewskiej należała także mar­
murowa głowa Niobe w Nieborowie, zapewne kopia 
‘°’vożytna.
Kolekcja królewska uległa rozproszeniu po śmier- 
1 Stanisława Augusta i właściwie poza jedną We- 
r'Us. tzw. z Białego Domku pozostały z niej na miej- 
tylko nowożytne kopie.
Prof. dr hab. Anna Sadurska, prac. UW od 1951^ 
kierownik Katedry Archeologii Śródziemnomorskiej UW 
1972 r. odbyła studia w zakresie filologii i archeologii kk* 
sycznej na uniwersytetach: KUL, Łódzkim i Warszawsk 
pod kierunkiem profesorów: Mieczysława Popławskiej 
Jana Oko, Adama Krokiewicza oraz Rajmunda Gostko^ 
skiego i Kazimierza Michałowskiego. Uzyskała w 1951 
tytuł dr archeologii klasycznej na Uniwersytecie Wars?-3
87
skim na podstawie pracy: Inscriptions latines et monu- 
nients funeraires romains au •Musee National de Varsovie 
(wyd. w 1953 r.), napisanej pod kierunkiem prof. dr Ka­
źmierza Michałowskiego, tytuł docenta na podstawie roz­
prawy Les Tables Iliaąues, Warszawa 1964. Tytuł prof. 
oadzw. uzyskała w 1973 r. Poza w.w. publikacjami jest au­
torką I t. „Corpus Signorum Imperii Romani”, Pologne, 
Pt. Les portraits romains dans les collections polonaises 
(W-wa 1972), podręcznika: Archeologia Starożytnego Rzy- 
^u, t. I, Od okresu królów do schyłku Republiki (W-wa 
1975), książek popularnonaukowych: W cieniu Panteonu 
(W-wa 1965), Palmyra narzeczona pustyni (W-wa 1968), 
Sztuka ziemi wydarta (W-wa 1972). W druku: Le tombeau
familie de Alaine, w serii Palmyre Fouilles Polonaises 
t' VII. W przygotowaniu do druku: Archeologia Starożytne­
go Rzymu, t. II, Sztuka rzymska okresu cesarstwa. Jest 
Autorką rozpraw i artykułów z zakresu epigrafiki łaeiń- 
skiej, historii sztuki rzymskiej, dziejów archeologii kla- 
^eznej, sztuki i kultury materialnej Palmyry. Brała udział 
^ wykopaliskach prowadzonych przez prof. dr K. Micha­
łowskiego w Mirmekion, Tell Atrib i w Palmyrze. Wy­
kształciła 15 magistrów i 2 doktorów archeologii śródziem­
nomorskiej.
Jest sekretarzem Zarządu Głównego Polskiego Tow. Fi- 
ologicznego, członkiem Komitetu Nauk o Kulturze Antycz­
ni PAN i Rady Naukowej Zakładu Archeologii Śródziem­
nomorskiej PAN. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Or- 
^oru Odrodzenia Polski za działalność naukową i dydak- 
tyczną.
Innym śladem działalności króla jest zbiór odle- 
^ów gipsowych kupowanych przede wszystkim w
88
Dreźnie, gdzie istniała już wtedy doskonała formier- 
nia wykonująca odlewy nie tylko z rzeźb prze- 
chowywanych w miejscowym muzeum (tzw. Galeria 
pod Zielonym Sklepieniem), lecz także z form zdej­
mowanych w innych muzeach europejskich. Tę ko­
lekcję, uchodzącą wówczas za jedną z najlepszych 
w Europie król przeznaczył dla założonej przez sie­
bie Malarni, tj. Akademii Malarskiej. Na podstawie 
odlewów młodzi artyści mieli poznawać tajniki kom­
pozycji i opanować sztukę odtwarzania ciała ludz­
kiego. Była to metoda nauczania charakterystyczna 
dla epoki, w której J. J. Winckelmann nawoływał, 
aby artyści nie naśladowali rzeczywistości, lecz dzie­
ła starożytnych mistrzów. Kolekcja gipsów przeszła 
różne koleje w XIX i XX w., by zupełnie niedaw­
no trafić do Pomarańczami w Łazienkach, gdzie 
zdobi Ogród Zimowy.
Poza zakupami królewska kolekcja rzeźb .po­
większała się także o dary. Np. nuncjusz papieski, 
monsignore Litta, przysłał z Włoch wielką skrzynię, 
która niestety nie zastała już króla w Warszawie- 
Jej zawartość stanowił marmurowy trójnóg pod­
trzymujący wielką misę. W nogi trójnoga wmonto­
wano trzy marmurowe główki dziecięce: dwa por- 
trety i jednego satyrka uwieńczonego winną lato­
roślą. Ten zabytek przechwyciła do swojej kolekcji 
Helena Radziwiłłowa z Nieborowa. Radziwiłłów*1 
urządzała bowiem, podobnie jak król, klasycystycZ' 
ny park, oddalony o 4 km od Nieborowa, który n#'
89
Statuetka Wenus w zbiorze Muzeum Narodowego w Niebo- 
0;vie. Rzymska kopia hellenistycznej rzeźby w typie tzw. 
Wenus Kdpitolińskiej. Głowa nie antyczna. I—II w.
90
zwała Arkadią. W Arkadii była świątynia rzymska, 
jak w Łazienkach oraz amfiteatr, cyrk, a także inne 
pawilony o pięknych nazwach: przybytek Arcyka­
płana, Grobowiec Złudzeń, Świątynia Nieszczęścia 
i inne. Helena Radziwiłłowa w przeciwieństwie do 
króla zbierała wyłącznie oryginały, oczywiście nie 
najwyższej klasy. Zdobyła je zresztą nie we Wło­
szech jak inni kolekcjonerzy, ale w Rosji. Helena 
była bowiem zaprzyjaźniona z Katarzyną II, a na­
stępnie z carami Pawłem i Aleksandrem i bardzo 
często przebywała w Petersburgu. W kilka miesięcy 
po śmierci Katarzyny, w 1796 r., wywiozła stamtąd 
pierwszy transport rzeźb, a po pięciu latach na­
stępny. Wszystkie te rzeźby pochodzą z Rzymu lub 
jego okolic, a caryca lub jej następca zakupili je 
dla swoich pałaców w Carskim Siole i w Gatczynie- 
Nie wiemy czy Radziwiłłowa otrzymała je w pre­
zencie, czy też odkupiła i od kogo, gdyż informacje 
na ten temat są sprzeczne i niepewne. 50 rzeźb z tej 
kolekcji pozostało dotychczas w Nieborowie, gdy^ 
Arkadia popadła w ruinę wkrótce po śmierci swej 
założycielki, a kilka trafiło przed 10 laty do Mu­
zeum Narodowego w Warszawie i jego filii w Wi" 
lanowie.
Zbiór wilanowski z kolei, zdobiący jedno nie­
wielkie pomieszczenie zwane Lapidarium, składa si? 
z dwóch kolekcji: starszej, zgromadzonej pod koniec 
XV w. przez Stanisława Kostkę Potockiego i młod­
91
szej, nabytej przez Augusta Potockiego we Włoszech 
W 1858 r.
Stanisław Kostka Potocki był najwybitniejszym 
W Polsce stanisławowskiej znawcą sztuki starożyt­
nej, a także czynnym archeologiem, gdyż prowadził 
We Włoszech wykopaliska, opracował projekt rekon­
strukcji willi Pliniusza Młodszego w Laurentum 
i napisał dwa dzieła: O sztuce u dawnych, czyli 
^inkelman Polski, wydane w 1815 r. oraz O archi­
tekturze, którego nigdy nie ogłosił drukiem. W la­
tach 1785—6 musiał przebywać poza krajem. Spę­
dził ten okres wraz ze swoją teściową, Elżbietą Lu- 
Wnirską we Włoszech. Kupowali wówczas liczne 
Wazy greckie i rzymskie rzeźby. Ozdobiły one póź­
nej pałac Stanisława i Aleksandry z Lubomirskich 
W Wilanowie oraz pałace Lubomirskich w Łańcucie 
1 Przeworsku. Do Wilanowa trafiło kilka rzymskich 
Portretów, dwa posągi kobiece, trzy hermy, a także 
P'9kna kolekcja waz greckich (ok. 100), ale to już 
Pte należy do naszego tematu. Wnuk Stanisława, 
Ąugust Potocki, dokupił 30 fragmentów, przeważnie 
'■ sarkofagów rzymskich, w tym jeden bardzo piękny 
L Portretem Rzymianki z poł. III w.; kazał je wmu- 
r°Wać w ściany jednego z pomieszczeń tworząc La- 
^darium.
Podobny charakter miał niewielki zbiór fragmen- 
°w architektonicznych wmurowanych w zewnętrzne 
^ny Domu Gotyckiego w Puławach, w parku urzą­
92
dzonym przez Izabellę z Flemingów Czartoryską na 
przełomie XVIII i XIX w. Nadesłał je do Puław syn 
Izabelli, książę Adam Czartoryski, który w latack 
1799—1800 był posłem w królestwie Sardynii i para! 
się po amatorsku archeologią prowadząc wykopaliska 
na Forum Romanum. Niewiele z tych, bardzo zresztą 
fragmentarycznych i mało wartych zabytków prze' 
trwało na miejscu, ale posiadamy dokładny ich kata' 
log napisany i wydany przez księżnę w 1828 r. Cze' 
góż tam nie było! „Kamień z Portyku archiwów ^ 
Rzymie” (czyli z Tabularium), „ułomek z bramy Sep' 
tima Sewera” (czyli z Łuku Septymiusza Sewera)' 
a także „kamień z wielkiej kloaki nad Tybrem” (Clo3' 
ca Maxima) i „gwóźdź starożytny wyjęty przez Milof' 
da Elgina z pomniku w Atenach”. We wnętrzu Dom11 
Gotyckiego był zbiór różnych pamiątek historyce 
nych. Dom Gotycki ukończono w 1809 r. i tę dat? 
uważać należy za początek historii muzeów polskie^ 
Dwa inne zbiory muzealne, zupełnie innej kia' 
sy, powstały już w drugiej połowie XIX w. Został)' 
one zgromadzone przez Władysława Czartoryskie!!0 
i jego siostrę Elżbietę z Czartoryskich Działyńskk 
Jeden z nich mieścił się w słynnym krakowski111 
Muzeum Czartoryskich otwartym w 1880 r. Trafi# 
tam zabytki ruchome (nie wmurowane w ściaflj^ 
z Puław oraz liczne starożytności egipskie, grecki1 
i rzymskie zakupywane przez księcia Władysła"^ 
przede wszystkim w Paryżu, gdzie przebywał wie# 
lat. Zbiór ten uzupełniony już po otwarciu muzen#
93
Jł
0rtret cesarzowej Liwii w Muzeum Narodowym w Po­
znaniu. Poez. I w.
94
zakupami dokonywanymi przez fundatora do 1895 r. 
wzbogacił się po drugiej wojnie o piękną kolekcja 
rzeźb rzymskich nabytą przez Artura Potockiego 
dla jego pałacu w Krzeszowicach w 1830 r.
Drugie duże muzeum starożytności powstało W 
Gołuchowie. Ufundowała je Elżbieta z Czartoryskich 
Działyńska. Muzeum słynęło przede wszystkim ze 
wspaniałej kolekcji waz greckich zgromadzone] 
przez Jana Działyńskiego, lecz były tam równieZ 
cenne rzeźby rzymskie: portrety, sarkofagi, posąg1 
i reliefy. Zbiór ten po wojennych perypetiach 
wszedł do Działu Sztuki Starożytnej Muzeum Na' 
rodowego w Warszawie.
Do tego Muzeum trafiły też rzeźby rzymski 
sprowadzone z Włoch przez Annę z Tyszkiewiczów 
Potocką-Wąsowieżową w 1828 r. „dla upowszechni^' 
nia w kraju przedmiotów tego rodzaju i pomnożeni3 
modelów do naśladowania dla osób poświęcający^ 
się naukom sztuk wyzwolonych”. Są wśród tyo^ 
rzeźb popiersia portretowe, reliefy (hermy, posążk 
i urny.
W XVIII i XIX w. powstały też różne inne k°' 
lekcje, które uległy rozproszeniu, i tylko bardz0 
żmudne studia archiwaliów pomogą kiedyś je zre 
konstruować.
Obecnie kolekcja warszawska jest niewątpliwi 
najbogatsza w rzeźby rzymskie. Poza zabytkami 1 
Jabłonny i Gołuchowa, Łańcuta i Przeworska z3' 
wiera również rzeźby z pałacu Paca skonfiskować
95
P°rtret cesarzowej, zapewne Orbiany obecnie w Muzeum 
w Goluchowie. 1 poł III w.
96
przez rząd carski w 1834 r. i zwrócone przez rząd 
radziecki w 1928 r., z Liceum Hosianum w Branie­
wie (przede wszystkim nagrobki z reliefami i in­
skrypcjami) oraz z kilku innych, mniejszych zbio­
rów. W 1962 r. powiększona została o depozyt 
Luwru, tj. rzeźby przysłane do naszego muzeum 
z Paryża na lat 99. Najciekawszą pozycją tego de­
pozytu są trzy nadnaturalnej wielkości posągi ce­
sarzy rzymskich. Poza tym warszawska kolekcja 
jest stale wzbogacana przez dary i zakupy oraz za­
bytki z polskich wykopalisk.
Poza Warszawą, Wilanowem, Nieborowem i Mu­
zeum Czartoryskich w Krakowie, które już zostały 
omówione, istnieją jeszcze w Polsce mniejsze ko­
lekcje i galerie. Należy do nich niewielki dział sta­
rożytności Muzeum Archeologicznego PAN w Kra­
kowie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Mu­
zeum Narodowego także w Krakowie. Kilka zabyt­
ków posiadają: Muzeum Archidiecezjalne we Wro­
cławiu (stele nagrobne z Palmyry i z Antiochii), Za­
kład Archeologii Klasycznej Uniwersytetu WrocłaW' 
skiego, Muzeum w Zielonej Górze.
Bardzo ciekawa choć niewielka (17 zabytków) 
kolekcja popiersi rzymskich stanowiąca własność 
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznani11 
jest obecnie podzielona zdobiąc Stary Ratusz w ty1*1 
mieście oraz jedną z sal zamku w Gołuchowie. ^ 
tym zespole należy wymienić wspaniały portret ce­
sarzowej Liwii, jeden z najlepszych i najlepiej za'
97
chowanych oraz głowę posągu Artemidy Brauroń- 
skiej (rzymska kopia).
Muzea polskie posiadają w sumie około 500 za­
bytków rzeźby rzymskiej. Z jednej strony doku­
mentują one pewne zasadnicze kategorie zabytków, 
iak kopie greckich posągów, portrety, sarkofagi, 
arny i ołtarze nagrobne, reliefy i fragmenty archi­
tektoniczne, z drugiej zaś rzucają światło na dzieje 
Zainteresowań antykiem w Polsce, czyli na pewien 
Aspekt naszej kultury narodowej. Zwróćmy też 
uWagę na zmienność ich funkcji na przestrzeni ostat­
nich 200 lat. W XVIII w. służyły wyłącznie do de­
koracji, w XIX w. zaczęły pełnić rolę dydaktyczną, 
^ XX w. stały się punktem wyjścia do badań nau­
kowych nad rzeźbą rzymską oraz dziejami kolekcjo­
nerstwa w Polsce.
^orszawa
l


Kolekcje rzeźby rzymskiej w Polsce dawniej i dziś

http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/propylaeumdok/3634/1/Sadurska_Kolekcje_rzezby_rzymskiej_1976.pdf

Kolekcje rzeźby rzymskiej w Polsce dawniej i dziś

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Propylaeum-DOK