Jastrzębowska, Elżbieta

Propylaeum-DOK

Kraków1998
ARCHEOLOGIA ŚRÓDZIEMNOMORSKA W UNIWERSYTECIE JAGIELLOŃSKIM 1897-1997
Elżbieta Jastrzębowska
Uniwersytet Warszawski
Paweł Styger - badacz katakumb rzymskich i profesor 
Uniwersytetu Warszawskiego
„W roku 1917, z okazji na wielką skalę zamierzonych prac celem usystematyzowania 
rekonstrukcji Wawelu odnaleziono i odkopano w dawnych zabudowaniach kuchni ruinę 
°ryginalnego okrągłego budynku, zaopatrzonego w apsydy. [...] Czem są w ogóle owe 
rotundy, zaopatrzone w apsydy, które odnajdujemy w pobliżu starych bazylik? Przecież 
są to grobowce, mauzolea! A zatem szukajmy w tym kierunku genealogicznego pokre- 
wieństwa naszego odkopaliska, a wówczas zobaczymy, czy ów wawelski sfinks nie za- 
cznie przemawiać sam przez się.”1 Cytat ten unaocznia część zbiegu okoliczności, dzięki 
któremu na dzisiejszej sesji, celebrującej stulecie Archeologii Śródziemnomorskiej Uni- 
wersytetu Jagiellońskiego, nie zabraknie wspomnienia o Pawle Stygerze. Jesteśmy bo- 
wiem w Krakowie, w osiemdziesięciolecie odkrycia rotundy Panny Marii na Wawelu, o 
którym to zabytku zabrał niegdyś głos Paweł Styger, badacz chrześcijańskich starożyt- 
ności rzymskich. Przypomnienie Stygera traktuję jako obowiązek wobec historii specjali- 
zacji i dydaktyki archeologicznej w Uniwersytecie Warszawskim. Na marginesie tego 
żywego nadal dziedzictwa zastanawiałam się często w jakim języku - ten rodem 
Szwajcar i Rzymianin z wyboru, z zamiłowania badacz kościołów i katakumb, wresz- 
cie profesor Uniwersytetu Warszawskiego, wykładał w ciągu 13 lat swojej pracy w 
Warszawie. Wyżej przytoczone zdanie wydaje się wskazywać, iż po ośmiu latach kiero- 
wania Katedrą Archeologii i Sztuki Kościelnej na Wydziale Teologii Katolickiej U.W. 
czynił to po polsku i używał też polskiej postaci swego imienia w publikacjach ogłasza- 
nych w Polsce.
Paul Styger urodził się 5 maja 1868 r. w Schwyz w Szwajcarii w eminentnej rodzinie 
kantonu Schwyz, odnotowanej w źródłach archiwalnych już w XV w. Wśród jego przod- 
ków byli księża, radcy, sędziowie i wyżsi urzędnicy. Najbardziej znany był jego imiennik 
Paul Styger (1764-1824) kapucyn i obrońca (z bronią w ręku) niepodległości Helwetów, 
który Francuzów nienawidził do końca życia. Ojciec Pawła, Martin, szef policji i kanc- 
lerz kantonu, zaznaczył się również kilkoma publikacjami historycznymi dotyczącymi
' P.Styger, Rotunda św. Feliksa i Adaukta na Wawelu, Warszawa 1929, s.5,8.
Originalveröffentlichung in: Archeologia Śródziemnomorska w Uniwersytecie Jagiellońskim 1897-1997. Materiały
Sympozjum Naukowego Kraków 21-23 Października 1997, Kraków 1998, S. 137-142
138
stron ojczystych, a także genealogii i herbarzy tamtejszych rodów szlacheckich2. Paul 
Styger po skończeniu w Schwyz Kollegium Maria Hilf w 1908 r. wyjechał do Rzymu, 
gdzie wstąpił do Pontificio Collegio Germanico-Ungarico. Na Papieskim Uniwersytecie 
Gregoriańskim otrzymał doktoraty z filozofii w 1909 i teologii w 1913 r; w tym sa- 
mym roku przyjął święcenia kapłańskie i został kapelanem w kościele Santa Maria in 
Campo Santo Teutonico, czyli w obrębie Watykanu opodal południowej ściany bazyliki 
św. Piotra. Umożliwiło mu to poświęcenie się nowej pasji swego życia, archeologii 
chrześcijańskiej, a szczególnie badaniom malowideł ściennych kościołów rzymskich, zaś 
następnie penetracji rzymskich katakumb. Pierwsze jego publikacje dotyczyły ikonografii 
św. Piotra (1913) i fresków (1914) w bazylikach: Santa Croce in Gerusalemme koło 
Lateranu, Santa Saba na Awentynie i San Giovanni ante portam Latinam; następne co- 
raz obszerniejsze opracowania dotyczyły przede wszystkim katakumb3.
Prawdziwym szczęściem dla Stygera, w dalszym rozwoju jego zainteresowań arche- 
ologią chrześcijańską Rzymu, a przede wszystkim w osiągnięciu ogromnego sukcesu w 
pracach wykopaliskowych, był bliski kontakt, a następnie współpraca z urodzonym w 
1837 r w nadreńskim Emmerich prałatem Antonem de Waalem, rektorem od 1872 r. 
Campo Santo4 5. De Waal już od 1876 r. gromadził w Campo Santo obszerną bibliotekę 
podstawowych opracowań naukowych oraz zapoczątkował zbiory zabytków (sarkofagi, 
lampki, szkła, monety i inne przedmioty metalowe), co stanowiło niezbędny aparat ba- 
dawczy dla przebywających tam przedstawicieli kleru interesujących się wczesnochrze- 
ścijańskim Rzymem. De Waal zaintrygowany informacjami źródłowymi o ewentualnym 
czasowym miejscu pochówku ad Catacumbas na via Appia apostołów Piotra i Pawła, 
założycieli gminy chrześcijan w stolicy Cesarstwa, pierwszych i najważniejszych mę- 
czenników Rzymu, z własnej inicjatywy i na swój koszt w roku 1892 rozpoczął wyko- 
paliska w jednym z mauzoleów przyległych do bazyliki San Sebastiano na via Appia3. 
W mauzoleum tym zwanym Platonią odkrył wiele grobów, inskrypcję ku czci św. Kwi- 
ryna, męczennika z Panonii, ale bez śladów ziemskiego lub pośmiertnego pobytu apo- 
stołów6.
Dopiero paradoksalnie czas I wojny światowej i ponowne zaangażowanie własnych 
środków finansowych umożliwiły Antonowi de Waalowi podjęcie w 1915 r. prac arche- 
ologicznych na via Appia, tym razem w nawie głównej bazyliki San Sebastiano. Na czele 
tych wykopalisk postawił młodego kapelana Campo Santo, a od pewnego czasu swojego 
ucznia, Paula Stygera. Wyniki tych wykopalisk przeszły wszelkie oczekiwania, jako że 
niemal pod oharzem znaleziono niewielkie pomieszczenie, nazwane Triclią, z portykiem
2 Por. D.Styger, w: Dictionnaire historique et bibliographique de la Suisse, Neuchatel 1932, VI, 404n.
’ Por. pełną bibliografię do 1932 r. w: Roczniku Towarzystwa Naukowcgo Warszawskiego, 25 (1932), 
s.95; por. też E.Josi, Styger, w: Enciclopedia Cattolica, Citta del Vaticano 1953, 1431 n. oraz Biogramy 
uczonych polskich. Materiały o życiu i działalności członków AU w Krakowie, TNW,PAU,PAM, opr. 
A.Śródka, P.Szczawiński, Wrocław 1985, s.333n.
4 Por. E.Gatz, Anton de Waal (1837-1917) und der Campo Santo Teutonico, Romische Quartalschrift, 
Suppl. 38 (1980).
5 lbidem, 24.
6 A.de Waal, La Platonia ossia il sepolcro apostolico della via Appia, w: Dissertazioni della Pontificia 
Accademia Romana di Archeologia, ser.Il/4 (1892), ss.139-163; Ausgrabungen in S.Sebastiano in Rom, 
Romische Quartalschrift 8 (1894), ss.337-340; idem, Die Platonia ad Catacumbas, ibidem, 9 (1895), 
ss.l 11-117; por. jego całościowe opracowanie w: Die Apostelgruft ad Catacumbas an der via Appia. Eine 
historisch-archaologische Untersuchung, ibidem, Suppl. 3 (1894).
139
od strony dziedzińca, z malowanymi ścianami i ławami pod nimi. Na tych ścianach Sty- 
ger odkrył 640 graffiti z inwokacjami do apostołów Piotra i Pawła, niektóre z nich po- 
świadczały rytuał libacji winem (refrigerium) ku czci patronów wiecznego miasta. Na- 
tychmiast po odkryciu Paul Styger opublikował to co znalazł, ale jego słuszne wnioski 
dotyczące charakteru i kontekstu archeologicznego Triclii nie znalazły uznania w krę- 
gach archeologów kościelnych7. Ogromne zainteresowanie tym odkryciem spowodowały 
przede wszystkim inskrypcje z Triclii potwierdzające dawno znane informacje ze źródeł 
pisanych (Depositio martyrum z kalendarza 354 i Martyrologium Hieronimianum), że 
ad Catacumbas w 257 r. czczono Piotra i Pawła równolegle obok miejsc ich tradycyjne- 
go kultu na grobach, czyli na Watykanie i via Ostiense. Jeszcze przed odkryciem Stygera 
wysunięto hipotezę czasowego translatio reliquiae apostołów na via Appia z ich grobów 
na Watykanie i via Ostiense, a to dla zabezpieczenia ich przed prześladowaniami Wale- 
riana z 257 r. Ani Styger, ani jego następcy prowadzący wykopaliska pod San Sebastia- 
no nie znaleźli jednak jakiegokolwiek tymczasowego grobu Apostołów8. Styger ponadto 
nie odnotował wśród licznych inskrypcji nagrobnych z okolic Triclii, z bazyliki nad 
Triclią i z najbliższego sąsiedztwa tej ostatniej jakiejkolwiek chrześcijańskiej płyty na- 
grobnej pewnie datowanej przed połową IV w. Stwierdził zatem, iż Apostołów czcżono 
na nekropoli pogańskiej, gdzie oni sami fizycznie nigdy nie byli obecni. Nie czas tu ani 
miejsce, aby przedstawiać wszystkie interpretacje genezy tego kultu nie związanego z 
grobami Piotra i Pawła. W czasach Stygera wnioski z jego wykopalisk wywołały obu- 
rzenie, do czego dołączyły się jeszcze spory kompetencyjne między królewską komisją 
ochrony zabytków i kościelną Commissione di Archeologia Sacra. Ponadto w 1917 r. 
zmarł protektor Stygera Anton de Waal. Paulowi Stygerowi zatem nie było juź dane 
kontynuować badań archeologicznych w San Sebastiano. Echa pierwszych sporów inter- 
pretacyjnych nadal się odzywają, ale wśród nich przeważają opinie zbieżne z tym, co 
kiedyś powiedział Styger, w tym też mieszczą się wyniki przeprowadzonej w 60 lat po 
wykopaliskach Stygera, mojej analizy materiału, który on i jego następcy znaleźli w 
kompleksie San Sebastiano.
W latach 1915 - 1919 Paul Styger przebywał jeszcze w Rzymie i pełnił funkcję pro- 
rektora Campo Santo, ale pod koniec I wojny światowej pracował teź w lazaretach woj- 
skowych dla jeńców włoskich.
Po I wojnie powstała wolna Polska, Warszawa znów stała się stolicą, ale Uniwersytet 
Warszawski działał już od roku akademickiego 1915/16. Do pierwszych trzech Wydzia- 
łów: Prawa i Nauk Państwowych, Filozoficznego i Matematyczno-Przyrodniczego w 
roku akademickim 1917/18 dołączył Wydział Teologii Katolickiej, gdzie z początku 
wykładało tylko czterech profesorów, studiowało kilkunastu słuchaczy, a semestr trwał 
zaledwie od 27 maja do 15 lipca9. 2 kwietnia 1920 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i 
Oświecenia Pubiicznego zatwierdziło projekt i statuty szczegółowe Wydziału Teologii;
7 P.Styger, Scavi a San Sebastiano, scoperta di una memoria degli Apostoli Pielro e Paolo e del corpo di 
San Fabiano Papa e martire, Romische Quartalschrift 29 (1915), ss.73-109; idem, Gli Apostoli 
Pietro e Paolo ad Catacumbas sulla via Appia, ibident ss. 149-208; idem, II monumento apostolico della 
via Appia, Dissertazioni della Pontificia Accademia Romana di Archeologia, ser.XIIl (1918), ss.3-112.
8 Por. stan badań i polemikę E.Jastrzębowska, Untersuchungen zum christlichen Totenmahl aufgrund der 
Monumente des 3. und 4. Jhs unter Basilika des hl.Sebastian in Rom, Frankfurt 1981; potem też 
W.N.Schumacher, Die Grabungen unter S.Sebastiano 95 Jahre nach den Entdeckungen Anton de Waals, 
Romische Quartalschrift, 83 (1988), ss.134-166.
9 T.Manteuffel, Uniwersytet Warszawski w latach 1915/16 - 1934/35, Warszawa 1936, s.7n, 15, 61.
140
ostatecznego potwierdzenia w 1925 r. udzieliła Stolica Apostolska. Jak podaje Tadeusz 
Manteuffel: „W ciągu roku akademickiego 1921/22 przybyło dwóch profesorów zwy- 
czajnych: ks. dr. Paweł Styger prof. kontr. archeologii i sztuki kościelnej oraz ks. dr. 
Franciszek Jehlićka prof. zw. etyki”10 11. Obydwaj księża profesorowie nie mówili po pol- 
sku, wykształcili się w Rzymie (Styger), Wiedniu i Budapeszcie (Jehlićka), ich językiem 
macierzystym zatem był niemiecki; byli świetnymi specjalistami w swoich dziedzinach. 
To że zostali powołani do tworzącego się uniwersytetu w stolicy niepodległego wreszcie 
państwa, dobrze świadczy o dbałości tej uczeini, stale borykającej się z trudnościami 
finansowymi, aby osiągnąć i utrzymać jak najwyższy poziom nauki i dydaktyki w opar- 
ciu o kontakty europejskie.
Paweł Styger w ciągu trzynastu lat swojej profesury na Uniwersytecie Warszawskim 
stale jeździł do Rzymu, do katakumb, kościołów i bibliotek. Obszerna bibliografia jego 
prac z tego okresu najdobitniej świadczy o bogatych owocach tych podróży". Profesor 
Kazimierz Michałowski, mój mistrz w czasie studiów archeologii śródziemnomorskiej na 
tym samym uniwersytecie, na ostatnim w życiu swoim seminarium, kiedy po powrocie 
do kraju w 1980 r, referowałam wyniki moich badań w ramach pracy doktorskiej świeżo 
obronionej na Uniwersytecie we Freiburgu i. Br., opowiedział nam jak to wspólnie z 
Pawłem Stygerem przed wojną snuli plany rozpoczęcia i sposoby sfinansowania wyko- 
palisk w Rzymie. Plany te nie doczekały się realizacji. Studentami Stygera w Uniwersy- 
tecie Warszawskim byli księża, z pośród nich do jego uczniów poczuwali się: historyk 
Kościoła Mieczysław Żywczyński, później profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubel- 
skiego; nadto Antoni Kwieciński, wykładowca od 1935 r. w Uniwersytecie Warszaw- 
skim i profesor archeologii chrześcijańskiej i sztuki kościelnej w Akademii Teologii Ka- 
tolickiej w Warszawie oraz Antoni Liedtke, profesor historii Kościoła w seminarium 
duchownym w Pelplinie. W 1931 r. Paweł Styger został członkiem korespondentem To- 
warzystwa Naukowego Warszawskiego. Z profesury uniwersyteckiej zrezygnował na 
własne życzenie 28 lutego 1934 r. na pięć lat przed śmiercią. Nie wiadomo dziś, jakie 
były powody tej rezygnacji. Może to wieloletnia choroba (gruźlica płuc) stała się zbyt 
dużą przeszkodą w dydaktyce; może chęć całkowitego poświęcenia się pracy naukowej, 
jako że największe dzieła naukowe Styger wydał pod koniec życia; a może oba te powo- 
dy razem przyczyniły się do tego że opuścił on Uniwersytet Warszawski i zapewne też 
stolicę Polski.
Wspomniana już Rotunda Marii Panny na Wawelu w Krakowie, odkryta i zakonser- 
wowana w 1917 r. przez Adolfa Szyszkę-Bohusza, obudziła żywe zainteresowanie 
Pawła Stygera. W oparciu o świetną znajomość wczesnochrześcijańskich, ale starszych o 
600 lat, budowli z Rzymu i z innych stolic śródziemnomorskich z okresu późnoantyczne- 
go, sądził, że rotunda wawelska jest pochodną z charakterystycznego typu okrągłych 
mauzoleów cesarskich, przyległych do wielkich bazylik, w Rzymie: Heleny przy SS. 
Marcellino i Pietro, Konstantyny przy Sant’Agnese, Honoriusza przy San Pietro, zaś w 
Konstantynopolu samego Konstantyna przy Hagioi Apostoloi oraz Teodoryka w Ra- 
wennie, do czego jeszcze Styger dołączył kilka kościołów na planie centralnym, które w 
przypadku, jeśli miały patronów męczenników, traktował jako symboliczne ich grobow- 
ce. Nie czas tu i miejsce, aby polemizować z tą - według dzisiejszego stanu badań - 
uproszczoną interpretacją. Dalsze badania nad krakowską rotundą z X w. - czasowo i
10 Ibidem, s.63n, por. też ss.70 i 72.
11 Por. wyżej przypis 3.
141
przestrzennie bardzo oddaloną od kościołów z IV-V1 w. znad morza Śródziemnego - 
wykazały, że tym razem Styger nie miał racji12.
Nie miał też racji w jednej ze swych prac, gdy radykalnie odmówił jakiegokolwiek 
sensu symbolicznego najstarszej sztuce chrześcijańskiej, którą interpretował jako narra- 
cyjną i wyłącznie zależną od tekstu biblijnego13. Natomiast niezaprzeczalny wkład twór- 
czy, przyspieszający rozwój badań nad rzymskimi katakumbami miało jego wielkie 
dzieło życia wydane w Berlinie w 1933 r. Die rómische Katakomben. Dzieło to stano- 
wiło syntezę jego wcześniejszych studiów szczegółowych, było pierwszą syntetyczną 
rozprawą rekonstrukcyjną, co do genezy katakumb rzymskich od czasów monumentalnej 
Publikacji Giovanniego Battisty de Rossiego z XIX w., a jednocześnie ostatnim wielkim 
zbiorczym opracowaniem znanych wtedy chrześcijańskich podziemnych cmentarzy 
Rzymu. Mimo że późniejsze studia nad poszczególnymi katakumbami zweryfikowały 
wiele z teoretycznych założeń Stygera, jego ogromny wkład w rozwój tych badań pozo- 
stał niezaprzeczalny. Po odejściu z Uniwersytetu Warszawskiego opublikował jeszcze 
dwa dzieła pokaźnych rozmiarów14. Zmarł w Lucernie 14 maja 1939 r.
Paul Styger - exp!orateur des catacombes romaines et professeur a I’
Universite de Varsovie
Resume
Ne le 27 septembre 1887 a Schwyz en Suisse, dans une famille de prestige du canton, 
connue des le XVe siecle parmis ses ancetres, on trouve des pretres, conseillers d’authorites 
cantonales et hauts fonctionaires engages aussi dans les etudes d’historie. Son pere, Martin, 
chef de la police et chansellier du canton fut auteur des plusiers publications d’historie locale. 
Paul apres des etudes au College Maria-Hilf de Schwyz (1908), s’etablit a Rome. A l’Universite 
Gregorienne, il reęut les grades de docteur en philosophie 1909, en theologie 1913; dans la 
meme annee il fiit ordone pretre, et devint chapelain a Ste Marie de Campo Santo Teutonico. 
Sa vraie passion des lors etait 1’archeologie et l’art paleochretiennes, documentees par ses 
publications sur les origines et le decor des catacombes romains ainsi que sur la peinture 
murale des basiliques romains. Un vrai couronnement de ses recherches fut en 1915 la 
decouverte de Memoire des Apótres Pierre at Paul sous la basilique de St. Sebastien 
(auparavant des Apótres) sur la via Appia. Son protecteur et sponsor des recherches A. De 
Waal mort en 1917, en suite des litiges de competence a Rome, il n’a ete plus possible pour 
Paul Styger de continuer les fouilles de la Memoire des Apótres malgre ses publications 
immediates avec une interpretation juste et approfondue et peut-etre meme, a cause de celle-ci. 
Pendant la Premiere Guerre Mondiale, apres avoir quite Rome, il etait attache aux hópitaux 
militaires pour les prisonniers de guerre italiens. Nomme en 1921 professeur d’archeologie 
chretienne et d’art ecclesiastique a l’Universite de Varsovie, a la Faculte de Theologie 
Catholique, il continuait ses recherches en retournant a Rome, et publiant des etude ecrite en 
polonais, sur la rotonde de Saints-Felix-et-Adaucte de Wawel (1929), interpretee par lui d’une 
faęon nouvelle quant a ses origines et sa fonction. C’est a Varsovie qu’il a ecrit ses deux 
ouvrages les plus importants: Die rómische Katakomben (1932) et Rómische Martyrergrufte
12 K.Żurowska, Studia nad architekturą wczesnopiastowską, w: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloń- 
skiego 642/17, Warszawa-Kraków 1983, ss.9-49.
P.Styger, Die altchristliche Grabeskunst, Munchen 1927.
P.Styger, Juden und Christen im alten Rom, Berlin 1934; idem, Rómische Martyrergrufte, Berlin 1935.
142
(1935). Souffrant depuis des annees de la i 
la recherche, de sa chaire universitaire. II est i
'
'


Paweł Styger – badacz katakumb rzymskich i profesor Uniwersytetu Warszawskiego

http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/propylaeumdok/3546/1/Jastrzebowska_Pawel_Styger_1998.pdf

Paweł Styger – badacz katakumb rzymskich i profesor Uniwersytetu Warszawskiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Propylaeum-DOK