Taha Toros Arşivi, Dosya No: 423-Nurullah-Dr. Galip Ata

Binyazar, Adnan

Istanbul Sehir University Repository

Eleştiri Açısından 
Ataç’ın Kişiliği
★
Adnan Binyazar
Asım Bezirci, “nesnel eleştiri” anlayışım sa­
vunur yazılarında. Bunu uygular da. Özellikle 
Ataç’la gelen, sanat yapmaya yönlü e'eştiri an­
layışının etkilerini yitirmediği bir evrede Be- 
zirci’nin görüşleri tepkiyle de karşılaşabilir, 
özellikle “araştırmaya boş veren, düşünceye bu­
run kıvıran, duygularının dalgalanışlarmı ger­
çeğin ölçüsü kılan, temelsiz izlenimlerini eleş­
tiri sayan, yetersizliklerini insafsız inkârlarla 
örtmeğe çalışan sorumsuz, dedikoducu, geveze 
Ataç’çıl”larca. Bu, doğaldır bir yönden de, oy­
nak ölçülere dayandığı için değerlendirme.
Bezirci’nin eleştiren anlayışını sınırlamadan, 
Ataç üstüne yargılarını yorumlayabileceğimizi 
hiç sanmıyorum. Bu gereksinmeyi Bezirci de 
duymuş, Ataç’m eleştiri anlayışını vermeye ça­
lışırken kendi anlayışını da belirlemek zorun- 
luğunu duymuştur. Neden gerekli böyle bir yoli 
Bu anlayışı bilmeyenler, yani Bezirci’nin yo­
rumlama yöntemini saptayamayanlar, onun 
{Bezirci’nin) Ataç’a eleştirel tutum yönünden 
saldırdığını sanabilirler. Bağışlanmaz, kör bir 
saplantıya götürür kişiyi bu kökensiz yargı. 
Kamplaşmayı, aşağılamayı, bir çözümlemeden 
geçirmeden doğal gören günümüzün kolay yar­
gıya varan “basit” görüşlü insanının bu kaba 
saplantılarını önlemek için de böyle bir yöntem 
tutmuş o'abilir Bezirci. Bir düşüncenin, bir gö­
rüşün ne’liğini bilmek için, o görüşe, o düşün­
ceye ya da o yargıya götüren eylemsel çaba­
ların gerekçesini iyi saptamak gerekir. Bu yüz­
den, Ataç’m eleştiri anlayışını yorumlarken Be­
zirci, bazı saptamalara, Icesinlemelere, hattâ bil­
gi vermelere gitmiştir. Böyloco Ataç’a karşı ol­
madığı, Ataç üzerine yargıda bulunma çabası 
gösterdiği, bir değerlendirmeye giriştiği de be­
lirlenmiştir. Eleştiride gerekçelerin açıklanma­
sı, yerinde ayrıntıların verilmesi zorunludur da 
ondan böyle bir yol tutulmuştur.
Bu yazımızda, Bezlrci’nin yargılarına katkı­
larda bulunmak gibi bir anlayışımızın olmadığı­
nı belirtmek isterim. Bezirci’nin "nesnel e’eş- 
tıri” anlayışı Ataç’m eleştirel kişiliği ve bazı 
eleştirel kuramlar arasında karşılaştırma’ara 
girişeceğim. Bu kavramların, sanatla ilgilenen 
kişilere ışık tutacağına inandığım için böyie bir 
yolu denemek istiyorum. Belirttiğim görüşlerin 
gerçekleştirilmesi, sınırlı sayfa'arda sağlana­
maz. Yapacağımız bir değinmedir ancak.
Bezirci’nin yargılarından bir eleştirmenden 
çok bir denemeci, "Eleştiricilikten çok sanatçılık 
yanı, yargılayıcılıktan çok düşündürücülük yanı 
ağır basan bir denemeci. İçtenliği, öfkeliliği, yü­
rekliliği, ağmlığı, yalınlığı bağımsızlığı, şüpheci­
liği, usçuluğu, doğruluğu ile ilgiyi çeken bir de­
nemeci. Eskiye alışılmışa, çirkine, sahteye, do­
ğululuğa, dogmacılığa, bağnazlığa karşı kazan 
kaldıran bir denemeci. "Edebiyatta, dil işinde 
yalandan kaçınıp düşündüğünü bezeksiz, donak- 
sız, oiduğu gibi ve açık seçik” söyleyen bir de­
nemeci” oiarak yargılanan Ataç, bingi ölçü­
lerle biçlm’endirilmektedir? Yani nesnel e’eş- 
tirinin kuralları nelerdir? Bu kuralları sırala­
makta da yarar vardır.
“Yargılayan kişi, nesneyi İyi tanımalıdır. Bu-' 
nun için, elinden geldiğince kendinden uzakla­
şarak —kendini aşarak— nesneye yaklaşmalı­
dır. “Nesneyi basamak yaparak” içini dökmek- 
ton, kendi özel duygu ve düşüncelerini, önyar­
gılarım belirtmekten kaçınmalı; kendi özel gör­
gü ve yaşantılarım anlatmaktan, bir çeşit auto-
biographie yazmaktan sakınmalı; okurlara sa­
natçının gücü yerine kendi özel gücünü göster­
me’.: ten çekinmelidir. Duygu, sezgi ve us gücü­
nü nesneyi anlamağa, çözümlemeğe ve ayrıntı­
lara inerek açıklamağa vermelidir. ... Dogma­
cılıktan, mutlakçılıktan, düşüncülükten, aşın 
görecelikten, izlenimcilikten, tekyanhlıktan 
kurtulmalıdır. Bir sanatçı a Si değil, geniş gö­
rüşlü bir bilgin gibi davranmalıdır: Yaratıcılı­
ğa özenmemelidir. Eleştirinin sanatçılık değil, 
yargılayıcihk olduğunu unutmamalıdır. ... gere­
kirse felsefeden, mantıktan, tarihten, bilimsel 
yöntem ve verilerden de yararlanmalıdır. Eseri 
aydınlatmak üzere belgeler, örnekler, kaynak­
lar toplamalıdır” . Bu ışık altında Ataç’m eylem 
yönünden geriye bir şeyler bırakması yönün­
den eleştirmen olduğu beliriyor. Buna karşın 
nesnel eleştiri anlayışında değerlendirilirse bir 
denemeci olarak beliriyor. Bu sayılanlardan 
hangisine uymuyorsa, Ataç o kadar da eleşti­
riden uzaklaşıyor. Ama gene de "Denemeci ya­
nı ağır basan bir eleştirmen”dir Ataç. Neden 
böyledir bu? Bu sorun da önemlidir. Bu soru­
nu, yazının sonuna doğru açıklamağa çalışa­
cağım.
NURULLAH ATAÇ — Eleştiri Anlayışı ve 
Yazıları — (1) adlı incelemesinde (yargılarını 
kesin bir sonuca bağlamadığı için denemesindeJ, 
genellikle şu sorunlara değiniyor Bezirci:
a) Bezirci’nin eleştiri anlayışı ve nesnel eleş­
tirinin kuralları, özne’ lik, nesnellik ayrımı, iki 
kavramın ilgili ve ayrılan yanlan.
b) Nurullah Ataç’m öznel e’ eştiri yönünden 
değerlendirilmesi, bu tutumunun sanatla bağın­
tıları. Eleştirinin sanat olamayacağı savunusu. 
Ataç’ta eleştiri-deneme arası çabalamalar.
c) Sanatla eleştirinin özellikle aynlan yan­
ları. Ataç’ta bu bileşkenin görünüşü.
d) Ataç’m, Bezircl’nin eleştiri anlayışında 
bir denemeci olarak bellrişi.
e) Asım Bezirci’nin kesin yar gTardan kaçın­
ması, Ataç’m kişiliğiyle ilgili yerel yargılarda 
bulunması.
Bezirri’nin bu çabalan ne sağlamıştır? 
Ataç’m eylemine ve eleştirel kişiliğine daha ge­
niş açıdan ilgi sağlamıştır. Bakılması gereken 
yönler gösterilmiştir. Bunun İçin de daha nes­
nel bir yöntem uygulanmıştır, özellikle Ataç’m 
bir kurul tarafından incelenmesini önermesi 
Bezlrci’yi çok yönlerden haklı cıkanr. Şimdi­
ye kadarkl çalışmalar çoğunlukla Ataç’ın bir 
yönünü eie almaktadır. Ancak henüz baskısı 
bitmemiş Mehmet Salihoğlu "Ataç’la Gelen” 
ad’ı yapıtında, Ataç’m bütün yönlerini ele ala­
cağını ileri sürüyor (2).
Simdi gelelim, Asım Bezirci’nin görüşleri­
nin Ataç’ı değerlendirip değerlendirmediğine:
' ... gerekirse felsefeden, mantıktan, tarihten, 
bilimsel yöntem ve verilerden de yararlanma­
lıdır.” diyor eleştirmen. Bu bir sınırlamadır. 
Bir bakıma sanattan, estetikten yararlanma­
ması demektir eleştirmenin. Ne derece doğru­
dur bu? Bence eleştirmen bir sınır içinde gö- 
rü’mek istenmemeüdir. Kendi sınırını kendi ku­
ran, gereksinme duyduğundan yararlanan in­
sandır eleştirmen. Sten’ey Edaas Hyman “Mo­
dem Edebiyat Eleştirisi” adlı (3) yazısında, 
"... eleştiri “kendine yeten” bir sanattır ama 
hiçbir zaman her şeyden kopmuş bir sanat de­
ğildir; uygulanışında çağdaş eleştiri aynı za­
manda hem amacı kendi İçinde bütün bir sa-
8
★ ★ ★
Toprakta bir tohum var 
Topraktaki tohumda uğultular
Yerin altı / yerin ilslü
Yerin altında süren kök 
Yerin üstünde duran gök 
Düşünen taş / uzayan selvi
. . . v e  göğün dalları mavi mavi 
Sallanır ha sallanır 
sallanır ha sallanır 
sallanır ha sallanır...
Haşan ŞİM ŞEK
nattır, hem de şiire ayrılamayacak ölçüde bağ­
lıdır.” Hyman. giderek, "Edebiyat eleştirisi bir 
uçta kitap tanıtma yazılarına, öteki uçta da 
estetiğe dayanır. Kitap tanıtıcısı kitaplara az 
çok mal gözüyle bakar; oysa eleştirmen kitap­
larla edebiyat, ya da modern terimlerle söyler­
sek, edeb, eylem ya da davranış açısından ilgile­
nir, estetikçiyse tek tek kitaplara değil soyut e- 
debıyata bakar. ... bir kitabı tanıtan kimse, ele 
aldığı kitabın mal olarak değeri değil de, bir 
edebiyat eseri olarak değeri üzerinde durmuşsa, 
hiç değilse o tanıtma yazısında eleştirmendir; 
sanatın soyut özelliği ya da güzeliik üzerinde 
genellemelere girişen bir eleştirmen, o an için 
estetikçidir; belli sanat yapıtlarını kendilerine 
özgü özellikleri açısından eleştiren estetikçi 
do eleştirmen olur” diyor. Gene Stanley Edgar 
Hyman, aynı yazısında “nesnel eleştiri” kura­
mına da değiniyor: “Edebiyat eleştirisi yakın 
bir gelecekte bir bilim olmayacaktır belki (bu­
na ister sevinelim, ister üzülelim), ama gittik­
çe bilimsel bir yönde, daha açık bir deyişle nes­
nel olarak aktarılabilecek bir biçimsel yönte­
me ve işlemler örgütüne doğru ilerlemektedir. 
Bir deney nasıl her zaman gerekli araçları kul­
lanabilen kimseler tarafından tekrarlanabilir 
ya da denetlenebilirse, eleştiri işlemleri de ge­
rekli ilgiyi duyan ve yeterince yetenekli olan 
birisi tarafından tekrarlanabilecektir.” Buraya 
kadar Hyman, eleştirinin nesnelliğini açıklıyor 
belki. Ne ki, şu sözleri eleştirinin öznelliği ko­
nusunda birtakım düşüncelere götürüyor kişiyi, 
insan Hyman’ı haklı buluyor. “Bundan başka, 
eloktirel çözümleme yöntemi ne denli nesnel 
bir işlemler bütünü olursa olsun, “değerlendir- 
me” ya da “ beğenme” sözcükleri, eleştirmenin 
her zaman öznel bir alana gireceğini gösteriyor; 
ister iyi eleştirmenin nesnel çözümlemelerini 
üstüne oturttuğu akla yatkın bir şey olsun, is­
ter kötü eleştirmenin savunamayacağı esinti­
leri, s açmalı klan; bu her zaman böyle”. Bun­
dan, Edmund Burke’ın öğretisine gidiyor yazar: 
“Herkesin kendi eleştirmeni olması”.
Bazı ölçülerle Ataç’ı değerlendirmek isteme­
nin bizi yanılgıya düşürebileceğine inandığım 
içindir kİ Stanley Edgar Hyman’m görüşlerin­
den yararlandım. Bu ölçüler, nesnel ölçüler de 
olsa... Bunun dışında, Bezirci’nin incelemesi, 
Ataç üzerine soruları çoğalttığı, araştırma yo­
lunda tutarlı ayrıntılar verdiği için çok ilginç­
tir. özellikle Bezirci’nin duruluğa ermiş, yalın 
yargıları seçkinlik de kazanmaktadır. Bibliyog­
rafya ve Ataç’ın eleştirel yazılarının saptanma­
sıysa uzun çalışmaların ürünüdür.
( I )  Bezirci, Asım. "Nurullah Ataç - E ’eştiri 
Anlayışı ve Yazılan Akşam Kitap Kulübü. 
SİS s. 10 Ura.
İS) Hikmet Dizdar oğlu, Muzaffer Uyguner, 
Konur Ertop ve Metin And’m incelemeleri ya­
nında Sal.hoğlu’nun bu çalışmasının da ilgi 
uyandıracağım sanıyorum. İlerdeki yazılarımda 
söz açacağım.
(S) Hyman, Stanley Edgar. “Modern Edebi­
yat Eleştirisi”, Yeni Dergi, sayı: ÇH, evlili 1968. 
s. m-sss.
Taha Toros Arşivi


Eleştiri açısından Ataç'ın kişiliği

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository