Taha Toros Arşivi, Dosya No: 61-Fuzuli.



Not: Gazetenin "Edebiyat Bahisleri" köşesinde yayımlanmıştır.Unutma İstanbul projesi İstanbul Kalkınma Ajansı'nın 2016 yılı "Yenilikçi ve Yaratıcı İstanbul Mali Destek Programı" kapsamında desteklenmiştir. Proje No: TR10/16/YNY/010

Tanpınar, Ahmed Hamdi

Istanbul Sehir University Repository

U J M H ıJ K U in
I T
j E D E B İ Y A T  B A H İ S L E R İ  j
FUZULİ ' YE  DAİR
ölümünün 400 üncü yıldönümü münasebetile
On beşinci asrın  İkinci y a rıs ı ile on 
altıncı asrın  ilk yarısı şiir tarihim izin 
en feyizli devridir. Yeni bir şiir dilini 
yaratm ak işini üzerlerine alan bu devrin 
şairleri büyük bir d ikkat ve gayretle 
dilin üzerinde duruyorlard ı. Aruzun 
sesini türkçenin organizm asına m al e t­
mek onların  hem ideali, hem de ça lış­
m alarım  idare eden büyiiK disiplin idi. 
Daha o devirde ustası olan İran şiiri 
İle T ürk  şiiri arasında bir yarış baş­
lam ıştı Bu gayretle dil ve onunla be­
raber şiirin  biraz da kendisi olan mısra 
(m ısra, kozniosun İçinde insan gibidir) 
her on, on beş senede, yani her büyük 
şairde bîr kere yeni bir m erhale kay­
dediyordu Bu artık  Şeyhlde ve Ahmed 
Paşada olduğu gibi yaln ız m uhteva iti­
bariler bir zenginleşme değildir. F ilhak i­
ka bu devirde Necati. Yahya Bey. 
hattâ bütün çözüklüğiine rağm en H a­
yalî Bey ve Usöiî gibt şa irler divan 
şiirim izin asıl güzelliğini yapacak olan 
değerleri bulm uş gibidirler. Bu. ses ve 
söyleyiş ta rz ı, bir kelime ile ve en 
şüm ullü m anasile şekil meselesi idi
Eski şiirin  İran  şiirine bağlılığı, u f­
kunun dar oluşu, m anzum e şekillerinin 
hususiliği bu şiire um um î şekilde ba­
kılınca bizi şüphesiz başka tü rlü  h ü ­
küm lere ve çok sert tenkidlere, hattâ 
inkârlara  götürür. Fakat şairlerim izden 
ziyade eski m edeniyeti hedef alan bu 
tenkid ve inkârların  arasında bile, ba­
zsa  bir m ısra  veya beyit, hattâ bütün 
bir m anzum e havada güneş vurm uş bir 
gemi küpeştesi gibi hafızam ızda b ir­
denbire ay d ın lan ır  ve biz bıı eski sair­
lerin  yap tık la rı işi bir lâhzada görür 
ve şa ş ır ır ız  Necati Bey:
Benî ağlan beni kim üstüm e gelmez
ülicek
Bir avuç toprak a tan  bâd-ı sabadan
gayrı
Ayağı yer mi basar zülfüne berdâr
olanın
A şk-u şevk ile verir cân -ü  seri döne
döne
M ısralarile sız lanırken, yahud meş­
hur mersiyesinde,
Yanında bunca ku lundan  bir adem î 
bile yok
Begüm bu nice seferdir ki ih tiyar
ettin
Diye efendisine ağlarken Türk m ıs- 
ra ın ın  m ahiyeti değişiyor, aruz sesi­
m izin nizam ı oluyordu. B unları o günün
0
a z a n
Ahm ed Ham di Tanpm ar J
için yeninin tâ kendisidirler. O kadar 
yeniydiler ki Lâtifi gibi şiir m eraklısı 
ve oldukça uyan ık  bir adam  bile tez­
kiresinde bu söyleyişlerdeki güzelliğin 
fark ında  görünmez ve bize Necatinin 
şiirinden örnek diye bugünün zevki 
şöyle dursun devrinin zevkine dahi 
h itab  etmesi şüpheli olan beyitleri ve 
m ısraları, daha doğrusu m ahallî şive 
anektodlarim  verir. F akat m esaj, an­
daki dersi alacak İnsana, yahud in ­
sanlara tabiatile gidecekti. Nitekim a- 
radan otuz y ıl geçmeden Yahya Bey, 
Efendisi Şehzade Mustafa öldürüldüğü 
zaman aynı vezinle, fakat daha deği­
şik, daha velveleli bir sesle, aynı ruh  
hail ve çığ lık  m ısra larla  kalbim izin 
yolunu arar:
Medeti medeti bu cihanın yıkıldı bir
yânı
Ecel celâiiieri aldı M ustafa Hânı!
Yabancı â let aruz ve m ersiyenin ilk 
bendinde tıp k ı Necatinin nadir m ısra ­
larında olduğu gibi tü rkçenin  kendi 
vücud çatısı ve h areket im kân ıd ır. 
Bundan sonra heyecanlarım ızı o idare 
edecek toplum un kulağ ın ı o tatm in e. 
decektir.
Bu eski şa irler!... Niçin onları sık  sık 
okuyam az ve sevmeyiz, bir tü rlü  a n ­
lamam. Bu m ersiyedeki,
Nesim -i sûbh gibi yerde koma
Alilinizi
M ısraı Nedimi adeta iki asır evve­
linden m üjdeler ve nasıl gerçekten de 
bir sabah meltemi gibi hafif ve uyku 
arasında devam eden azâba yeniden 
uyanış gibi iç darlığ ı ile yüklüdür.
Her şey dildedir. Dil. insan dediğimiz 
duygu ve düşünce kaosunun vüzuh 
noktasıd ır. Biz onda var oluruz, o. 
nunla şekil a lırız . İyi yapılm ış, yani 
tam  şeklini bulm uş bir m ısra  dilin çi­
çeğidir. M atem atikten geometreye, 
rakstan  resim, hey e kİ, nağm e ve m u­
sikiye kadar insan zekâsın ın  bütün 
m ebde’lerini ve zaferlerini, bütün tec­
rübelerim izi toplar. O dile geçişle ka­
zandığı vüzuhu kaybetm eden insanı
-  uzviyetin in  en canlı ta ra fın a , bütün
(m ersiye IMS te y az ılm ış tır , turkçesl I teessür! h ay a tın ın  başlangicı olan nok-
taya, sesine ve nabzına ' iade eder.
Necati öldüğü zaman (1507) Füzulî 
(Profesör Fuad K öprülünün tahm in e t­
tiği 1480-1494 y ılla rı kabul edilirse) 
13-18 yaşlarında 4di. Bakî İse Necatinin 
ölmiinden yirm i y ıl sonra (1526-1527) 
doğar. K anunî Bağdadı fe thettiğ i y ıl 
Fzulî -gene aynı tahm ine göre- k ırk  
bir veya k ırk  altı y aşlarındad ır. Baki 
ise sekiz yaşlarında bir çocuktu Bel­
ki de tezkirelerin  yazdığı gibi bu y ı l ­
larda küçük bir saraç ç ırağ ıd ır ve e l­
lerinde büyük tokm aklarla y u m -s  k 
ve ağ ır kokulu m eşinler dövmekte, 
k irli çanaklarla ustasına çiriş hazırla­
m aktad ır. (Bu en büyük şairim izin işe 
saraç ç ırak lığ ından  başlam asına b ay ı­
lıyorum . Kendisine en yak ın  vesikalar 
bunu söylemeselerdl. ben böyle bir 
m asalı kendim uydurm ak isterdim. 
Çünkü şiir ve alelûm um  sanat her şey­
den evvel bir zanaatkârlık , m adde ü . 
zerinde çalışma İşidir. P arm ak la rın ın  
arasında dili, şekil vereceği bir m adde 
gibi görm lyen şair, hiç bir suretle şair 
olamaz.) Füzulinin ölüm ü y ılın d a  ise 
yirm i dokuz yaşında. şöhretinin eşi­
ğindedir On sene sonra K anunî için 
söylediği m ersiye ile sesi bütün im ­
parato rluk ta  çm layaeak tır.
Bu küçük ve noksan kronoloji şiiri­
mizin gelişmesinde Fiizuliyl Necati 
Beyle, Bakinin arasına kendiliğinden 
koyar. Bunu söylemekle. Fuzuli olm a­
saydı Bakinin sanatı olm azdı, demek 
istem iyoruz. Ne de Zati. Yahya Bey. 
Hayalî, U sûl! gibi devrin büyük şa ir­
lerinin on altıncı asır şiirindeki yerini 
inkâr ediyoruz.
Zaten Füzlliyl çağdaşı olan ' D ivan 
Rum şairlerinden ve bilhassa Bakiden 
bir çok hususiyet birden a y ır ır . K ul­
landığı Azerî lügati burada belki ikinci 
derecede kalır. Asıl m ühim  ay rılık  
sanatında, bütün b ir öm ür boyunca sü­
ren bir uzlette, muayyen m azm unların, 
hayallerin  üzerinde ısrarla durm ak sa­
yesinde kendisi için vücude getirdiği 
(çünkü bu şairde iradî ta ra f daim a ön­
dedir.) söyleyiş ve duyum  ta rz ındad ır. 
G erçekten Fuzuli eski şiirin içinde.
26
Rakkammın
1957
ZİRA:
uğurlusu, uğursuzu olmaz 
yılının uğurlu rakkamı 26
demeyiniz.
dır.
MART 
HAZİRAN 
EYLÜL 
ARALIK
G Ü N L E R İ N D E  
Size istediğinizi satın almak imkânını veren
TUTUM BANKASI ’mn
■
İkramiye keşidesi yapılacaktır,
TUTUM  BANK ASI’ nda hesabınızdaki her 100 
lira için bir kıtr’ a numarası verilir.
Azeri zevki İle geldiği için değil, ken­
disi olduğu, kendisine m ahsus bir ferdi 
masalla geldiği için uzak ve az çok 
m uhtar bir eyalete benzer.
Kaldı ki. bilhassa gazellerine b ak ı­
lırsa  Füzulî daha ziyade as ır  başı şa­
irle rine yak ın d ır. O nlar gibi sözü çok 
defa dilin İçinden adeta zorla çeker. 
Ve şüphesiz bizim için bazı söyleyiş­
lerin in  lezzetini, dili şairle beraber bul­
m am ız zannı yapar.
Bununla beraber bir kaç gazel ve 
kasidesinde, bazı m usam m atiarında ve 
bilhassa Âl-i Abâ m ersiyesinde tecrübe 
değişir, biz klâsik şiirim izin en büyük 
vasfı olan o doğrudan doğruya konuş­
m aya. rah a t ve geniş soluklu m ısra- 
ların  dünyasına gireriz.
K ârvâıı-ı râ h -ı tecridiz ha tâ r havfın
çekiib
Gâh M ecnun, gâh ben devr içre re v - 
bet bekleriz
Bir bölük ankaiarız kaf-ı kanâat 
bekleriz
TUTU
X X I
A ğacam iinm  g ü d ü k  m in ares in d en  
b ir ses: « A llahüekber» . Şerefe,
işa re t parm ağ ın ın  o rtas ın d ak i y a ­
ray a  bağ lanm ış b ir  sarg ı b ez i... 
NBI Av-yin ü n  achr a -
Asiye!
K adın , gözlerin i v itr in e  çev ird i 
ve  b u  e rkeğ i h a tırlam ağ a  uğ raştı.
T ünel istik am etin d e  y ü rü y o r la r ...  
F ik re t onu tak ib  ediyor. K adın , b ir 
a ra  döndü  S ırtın d a  k ü rk ü n ü
londa o tu rd u la r . A siye  v isk i ik ram  
etti. F ik re t, tren  yo lcu lu ğ u n u , t e r ­
zi N edim  E fendiyi d ü şü n ü y o rd u :
« ik in d id en  sonra d ü k k â n  açm ağa 
benzedi bizim  halim iz!» İk ind iden  
- — d ü k k â n ı da nek  ca-
Esîr-i gurbetiz biz senden özge eşi 
namız yok
Sabâ kûyunda dildârm  nedir ıiftâde-
ler hâli
Bizim elden gelirsen b ir haber *er 
aşinalardan
G anı-ı eyyânı Fuzulî bize bîdad elti 
Gelmişiz aczle dâd etmeğe sulta  -
» m u za
Göklere açılmasın eller ki dam anın
iladır
B unlar o cins m ısra ve beyitlerd ir 
ki b ü tü n  bir m edeniyet değişm esinin 
a ra sın d an  h a tır la rk en  bile içim izde 
b ir şeylerin kabard ığ ın ı ve değiştiği­
ni, zam anım ıza çok yabancı b ir ta 
kim tecrübelere  hazırland ığ ım ız ı İs­
te r istem ez duyarız. F ak a t asıl m üh i 
mİ bu m ısra ve beyitlerin  dili ve söy 
leylş tarzı, kim i yalvaran , kim i te n h a ­
da kendi kendim ize m ırıldanm ayı is- 
tiveıı ve kim isi de nefes cihazım ızı so 
n u n a  kad ar zorlayan ses perdeleridir. 
Ç ünkü  doğrusu isten irse  b ü tü n  bu ha 
yâller F uzu lî’den çok evvel h a ttâ  ez­
berlenm iş şeyler gibi vardı. F ak a t Fu 
zuli söyleyişi ile on ları değiştirir. Bir 
kaç m isli çoğaltabileceğim iz b\t i 
beklere. N edim ’in uçarı çapkın  beyl- 
tin d e  hiç de yerin i yadırgam ıvan 
Ârzû sergeşte-i fik r-i m uhal eyler
heııi
m ısraıvla gene onun  b ir şa rk ısından  
kopm uş zan n ın ı b ırakan  
Kani ey zâlim bizimle ahd-ü  peymâıı
ettiğin
m ısra ın ı, ve n ihayet aru zu  ta tlı 
b ir konuşm a yapan  o çok hafif, yarı 
çığlık ve b ü tü n  sevgi, yalvarm a ve 
oyun
Gözüm câııını efendim sevdiğim  dev­
letin  sultânını
h itab ın ı, şa irin  dili kaç ta ra fın d an  
ele ald ığ ın ı gösterm ek İçin ilâve ede­
lim . *
F uzuli bu cins m ısralarda aruzla ve 
dille gerçekten oynar. Bazan .vezni bir 
m ısraın  içinde birkaç kere kırar. Bu 
ra h a t m afsallı m ısralnra kaid e­
lerinde daha şjk  rastlan ır. Bakan 
da kasidelerde sözü çeşidli oyunlarla 
âdeta  kafiyeli ve vezinli b ir nesir h a ­
lin e  getird iğ i olur. T ü rk  kasideciliğl- 
ne B aki’den Nedim ’e k ad a r b ir yığın 
şaheser k azand ıran  o ta tlı  hasb ıhal 
edasın ı getiren , b iraz da her söylemek 
istediğ in i ne yapıp yap ıp  behem ehal 
söyllyen bu  üç d ilin  v irtüözü  filolog 
şa ird ir.
F ak a t bu  dil k u d re tin in  kendisin i 
en iyi gösterdiği m anzum e şüphesiz 
ki Âl-i Abâ m ersiyesidir. D enebilir kl 
Seyhîden başlıyarak  Ahmed P a­
şa, K ıvam î, Necatı Beyin m ersi- 
yelerile tek  bir veznin  (m ef’û lü  
fâ ilâ ttı m efâîlü  fâ ilün  vezni) e tra f ın ­
da hem en hem en bir asır boyunca 
devam  eden b ir yığm  tecrübe, bu 
m ersiyede asıl şek lin i ve k ıvam ın ı b u ­
lur. Daha b irinc i m ısra ın d an  itibaren 
F uzu lî bize kendi sesini kab u l e t t i ­
rir. Ü çüncü  parçada ise sa n a tın ın  en 
yüksek n ok tasındad ır.
T edbîr-i katl-i Â l-i abâ kıldın ey
felek
F ik r-i galat hayâl-i ha tâ  k ıldın ey
felek
B erk-ı sehâbi hâdiseden tîğler çeküb 
Bir b ir havâle-i şühedâ kıldın ey
felek
İsm et harem -serâsm a hürm et reva
iken
Pâm âl-i hasm -i b î-se r-ü  pâ kıldın 
ey felek
Sahrâ-y ı K erbelâda olan teşne-leb-
lere
R îk-i revânı seyl-i belâ kıldın ey
felek
T ahfîf-i k ad r-i şer’iden endîşe kıl -
madııı
Evlâd-ı M ustafâya cefâ kıldın <y
felek
Bir ralım  kılm adın ciğeri kan olan­
lara
G urbette  rüzgârı perişan olanlara
B irbirini kovalıyan dalgalar gibi ü s­
tüm üze gelen on m ısradan  sonra 
bend b e y tin d e k i dönüş, ve sözün kud 
re tln d en  h içb ir şey kaybetm eden k e ­
silişi şiirim izde İlk defa görü lüyor­
du.
Ş üphesiz K anun i m ersiyesinde bu 
parça ile dah i ölçülem iyecek kadar 
güzel şeyler vardır. K aldı ki Bakl’n tn  
so luğu b ü tü n  mersiye boyunca kesil­
m eden devam  eden ve b en t beyitleri 
daim a b irb irinden  ü s tü n  bir eda ile 
parça ları k ap a tır . B unun la  beraber 
İs ta n b u llu  şa irin  zafer arabasın ın  
F u zu ll’n ln  açtığ ı yoldan geçtiği de 
in k â r edilem ez.


Fuzuli'ye dair:Ölümünün 400 üncü yıldönümü münasebetiyle

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository