Pochel, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Piotr PochelRóżewicz i symulakryO twórczości poetyckiej autora Kup kota w worku napisano już spo-ro. Jego poezja była interpretowana przez pryzmat, m.in.: dekonstrukcji [Skrendo 2002a: 11–45], intertekstualności [Pochel 2012], psychoana-lizy [Potkański 2004]. Nie zabrakło też odczytań wiążących tę twórczość ze sztuką [Cieślak 1999]. Znalazły się również prace na temat problemu niewyrażalności w  tej poezji [Szczukowski 2008]. To, oczywiście, nie wszystkie zagadnienia, które starano się poruszyć, badając twórczość au-tora Szarej strefy. Dość częstą i szczegółowo omawianą kwestią jest stosu-nek Różewicza do Boga [Fiut 1995: 157–170; Skrendo 2005: 204–218; Kruszewski 2005]. Jednakże konieczne wydaje się dołączenie do tej gamy interpretacji zgoła innej. Interpretacji przez pryzmat wypracowa-nej przez Jeana Baudrillarda precesji symulakrów [Baudrillarda 2005. Wszystkie podkreślenia, jeśli nie zaznaczono inaczej, moje – P.P. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że próbę taką podjął w swoim artykule Krzysz-tof Grudnik, którą traktuję jako rekonesans i  inspirację do ponownego sięgnięcia po ten temat. Zob. Grudnik 2010: 28–37].Należałoby przypomnieć, na czym polega proces symulacji i  sy-mulakrów. Szahaj pisze:Jest to kopia bez oryginału, znak bez odniesienia, mapa bez terytorium. To, co znaczone, kopiowane, odtwarzane – znika. Jak powiada Baudril-lard, „znak się emancypuje”, uwalnia się od swego odniesienia. Pryska wcześniejsza więź pomiędzy nimi. „Wolny” znak może oddać się całko-wicie grze z innymi znakami. Nic go już nie wiąże ze „światem”. Udaje on tylko, że coś z niego znaczy, symuluje znaczenie [Szahaj 2004: 81].Znaki odklejają się od swojego odniesienia. Wchodzą w  relacje z  in-nymi znakami. Odrywają się od rzeczywistości. Łączą się z  innymi http://dx.doi.org/10.18778/8088-061-0.08Piotr Pochel78znakami, by znaczyć coś innego, nowego. To uwalnianie się znaku od swojego odniesienia zauważyć można w wierszu mam żal do Ojca Ada-ma Różewicza. Poeta pisał:Mickiewicz jest dla mnieOjcem i Matką poezji polskiejwięc z szacunkiem i czciązwracam się do Rodzica     [Różewicz 2008: 80]Proces symulacji i  symulakrów da się zauważyć już w tytule wiersza. „Ojciec Adam” – to przecież postać biblijna, to ojciec ludzkości, to znak pierwszeństwa i  ojcostwa, to Adam z  Edenu, to pierwszy czło-wiek stworzony przez Boga. W wierszu miejsce Adama z Edenu zajmu-je Adam Mickiewicz – poeta epoki romantyzmu. „Ojciec Adam” – jako znak – uwalnia się od swojego odniesienia – pierwszego człowieka, ojca ludzkości – oddając cechę pierwszeństwa poecie romantyczne-mu. I – jak pisze Baudrillard – „hiperrzeczywistość zabezpieczona zostaje przed tym, co wyobrażone, jak też przed wszelką możliwością odróżnienia tego, co rzeczywiste od tego, co wyobrażone, pozostawia-jąc miejsce jedynie na orbitalną powtarzalność modeli i  symulacyj-ne generowanie różnic” [Baudrillard 2005: 7]. Na dwu przeciwnych biegunach ustawiają się dwa znaki: „Ojciec Adam” i  Adam Mickie-wicz. To, co – zgodnie z  teorią Baudrillarda – jest najistotniejsze, to dystans (różnica), jaki wytwarza się między tymi znakami. Pierwszy znak emancypuje, uwalnia się od swego odniesienia (porzuca pierw-szeństwo) na rzecz drugiego znaku, który je przyjmuje. Pierwszy znak, uwalniając się od swojego odniesienia, symuluje znaczenie, udaje, że coś znaczy. Tymczasem znak drugi jak gdyby korzysta z  odniesienia uprzednio porzuconego przez znak pierwszy. Znak drugi przejmuje zatem funkcję ojcostwa i pierwszeństwa z tą różnicą, że dotyczyć ona będzie obszaru literackiego, a nie socjologii (ludzi/ludzkości). Drugi znak zaczyna funkcjonować nie tylko jako romantyczny twórca, ale ten twórca, który jest „punktem zero” [Termin utworzony przez Ma-riana Kisiela. Zob. Kisiel 2000: 49–61] w  poezji polskiej – źródłem, Różewicz i symulakry 79z którego wyrasta polska poezja. „Ojciec Adam” to oryginał, zaś Adam Mickiewicz – kopia tego oryginału, symulakr. Warto spróbować za-klasyfikować ten typ symulakru do jednego z trzech porządków, które proponuje Baudrillard [2005: 149]. Najtrafniejsze byłoby przypisanie go do pierwszego porządku symulakrów:symulakry naturalne, naturalistyczne, oparte na obrazie, naśladow-nictwie i podrabianiu, harmonijne, optymistyczne oraz zmierzające do przywrócenia, odtworzenia bądź ustanowienia w sposób idealny natury na wzór Boga [Baudrillard 2005: 149].Uważam, że to klasyfikacja w  pełni uzasadniona, bowiem „Ojciec Adam” jest swego rodzaju wyobrażeniem ojca wszystkich ludzi, wy-obrażeniem pierwszego człowieka, od którego rozpoczęło się życie. Ba!, wyobrażeniem człowieka stworzonego na obraz i podobieństwo Boga. Podobnie ma się sprawa z Adamem Mickiewiczem: Różewicz, zestawiając go z „Ojcem Adamem”, przypisuje mu wszystkie jego ce-chy, tworząc tym samym obraz zmierzający ku odtworzeniu postaci wykreowanej wzorem Boga. Warto jednak pójść nieco dalej i  przyj-rzeć się sprawie samego aktu stworzenia ojca ludzkości. Wystarczy przypomnieć sobie, w jaki sposób Bóg stwarzał świat. Przecież to za pomocą słowa dokonywał Najwyższy aktu stworzenia. Wypowiadane przez Boga słowo przybierało formę konkretnego bytu, konkretnego znaku. Bóg, stwarzając człowieka, powiedział: „Uczyńmy człowieka na wyobrażenie nasze, według podobieństwa naszego, a niech panu-je nad rybami morskimi, i nad ptactwem niebieskim, i nad zwierzęty, i nad wszystką ziemią, i nad wszystkim płazem, płazającym się po zie-mi” [1 Moj 1: 26]. Słowo miało moc twórczą – stanowi więc orygi-nał, z którego wywodzi się kopia człowieka. Stąd pierwszy człowiek mógłby być potraktowany również jak swego rodzaju symulakr, ko-pia słowa.Słowa tworzą słownik – zbiór wyrazów potrzebnych do porozu-miewania się z  innymi ludźmi. Różewicz, będący bacznym obserwa-torem zmieniającej się rzeczywistości, zauważa zubożałość języka pol-skiego, jak również ciągłą jego „anglizację” i „amerykanizację”:Piotr Pochel80w ciągu 80 latzauważyłem że „wszystko”zamienia się w dziwną zupę– ale zupę śmierci nie życiatonę w tej zupie śmierciwołam po angielskuhelp me help me(po polsku nikt już nie rozumie)      [Różewicz 2002: 16]Język polski traci swoją niezwykłość. Współcześni nie dbają o kulturę języka – miejsce polskich wyrazów coraz częściej zajmują pożyczki z języka angielskiego:w  suwerennym kraju który odzyskał wolność w  roku 1989 a  teraz ma odzyskać wolność równość niepodległość zaczął zanikać panujący język polan – przepowiedzieli to zresztą zakichani futurolodzy lingwiści którzy stwierdzili że będą zanikały kolejno języki mniejszych plemion i grup et-nicznych – na rzecz języka angielskiego jako języka globalnego i superję-zyka amerykańskiego. Toteż […] zauważono gwałtowne zubożenie zaso-bów leksykalnych a nawet parajęzykowych [Różewicz 2002: 7].Zubożenie leksykalne, o którym wspomina autor Historii pięciu wier-szy, jest wyraźnie widoczne u współczesnej młodzieży. Polega ono nie tyle na małym zasobie leksykalnym, ile na zastępowaniu różnych wyra-zów, m.in. słowem: „kurwa”. W utworze Wiosna Różewicz pisał:siedzę gdzieśale nie wiem gdziewszystko jest stare odwiecznesłońce drzewa kwiatydziewczęta z papierosem w buzichłopięta ze słowem kurwa(też w buzi) to młody las   [Różewicz 2002: 95]Różewicz i symulakry 81Ograniczony zasób słownictwa współczesnych prowadzi do szyb-szego i  łatwiejszego nazywania otaczającej nas rzeczywistości. Nie bez kozery obrałem za przykład słowo: „kurwa”, ponieważ robi ono największą „karierę” w  obecnych czasach. Jak stwierdza Różewicz słowo to jest na tyle mocno osadzone we współczesnym języku, że „zastąpiło prawie połowę zasobów językowych” [Różewicz 2002: 7]! Wyraz ten może być przykładem interesującego symulakru. Skądinąd wiadomo, że słowem: „kurwa” określa się kobietę lekkich obyczajów, prostytutkę. Tymczasem ewoluujący język zaszedł tak daleko, że „kurwa” nie tylko odnosi się do tego znaku. Słowu temu często przypisuje się funkcję znaku przystankowego: „w ten sposób proces zanikania mowy polskiej kurwa został przyspieszony” [Ró-żewicz 2002: 7]. Równie często służy jako wyraz, którym można przekazać swoje uczucia – od złości po euforię. Świadczyć to o tym, że słowo: „kurwa” może być symulakrem dwubiegunowym, a więc takim, który może określić rzeczywistość zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Autor Kartoteki zwraca uwagę jeszcze na inne słowo, które jest tak samo popularne, jak wyżej wymieniony wulgaryzm. Chodzi o wyraz: „fajny” odmieniany na wszystkie możliwe sposoby. Różewicz pisze: zostało nam superuniwersalne słowo fajny które zastępuje słownik fi-lologiczny psychologiczny teologiczny i  w  ogóle… a  odmienia się tak jak dawne różne przymiotniki np. klawy, fajny fajna fajne fajny fajnego fajnemu fajny o! fajny w fajnym a potrafi określić każdego artystę i każde dzieło sztuki jest to słowo które zastąpiło wszystko i oddaje precyzyjnie nasz stosunek do Wszystkiego [Różewicz 2002: 8].W tym przypadku słowo: „fajny” każdorazowo będzie oznaczało coś pozytywnego, bądź coś pozytywnego czemuś przypisywało. Samo w  sobie jest przekazaniem treści typu, że coś jest OK., w  porządku, bez zastrzeżeń – podkreślając wartość dodatnią czegoś. Można raczej mówić tutaj o  jednobiegunowości symulakru, polegającej tylko na pozytywnym określaniu czegoś/kogoś. Piotr Pochel82Baudrillard pisał:Wszystko ulega przekształceniu w swoje przeciwieństwo po to, by prze-trwać w oczyszczonej formie. Wszelka władza, wszelkie instytucje mó-wią o sobie przez zaprzeczenie, by poprzez symulowaną śmierć podjąć próbę uniknięcia rzeczywistej agonii [Baudrillard 2005: 28].Wyraźnie widoczne jest to w tomie Płaskorzeźba. Różewicz wielokrot-nie wypowiada się na temat wiary poprzez zaprzeczenie, by właśnie pielęgnować w swojej świadomości to, że Bóg w gruncie rzeczy jest do-bry i miłosierny. Problem ten poruszyła Zofia Zarębianka: Różewicz, odrzucając Boga, ocala zarazem ideę absolutu rozumianego jako nieskazitelna doskonałość, dobro i pełnia. Lepiej bowiem […] dla ocalenia samej idei Boga jest przyjąć Jego nieistnienie, niż założyć taki Jego wizerunek, w którym poprzez przyzwolenie na zło, a konkret-nie: przyzwolenie dla holocaustu, byt Boski nabierałby cech sadystycz-nego okrutnika [Zarębianka 2011: 178].To zaprzeczenie Boga, które ma pełnić funkcję ocalającą, zauważyć można w wierszu bez:życie bez boga jest możliweżycie bez boga jest niemożliwe   [Różewicz 1991: 7],jak również w  utworze Cierń, gdzie wyznaje swoje anty-Credo [Fiut 1995: 158]:nie wierzęnie wierzę od przebudzeniado zaśnięcianie wierzę od brzegu do brzegumojego życia    [Różewicz 1999: 61]Różewicz i symulakry 83Płaskorzeźba a zaraz po niej Historia pięciu wierszy są chyba najbar-dziej symulakrycznymi tomikami Różewicza. Zwrócił już na to uwagę Andrzej Skrendo [2002b: 326], zaznaczając, że zarówno w pierwszym, jak i w drugim tomie obok wersji drukowanej występuje wersja rękopi-śmienna. W Płaskorzeźbie widnieje tylko jedna wersja rękopiśmienna obok wersji drukowanej. Inaczej jest w Historii… Wystarczy otworzyć tę książkę na wierszu, który ostatecznie nosi tytuł Przypomnienie. Poeta zamieszcza trzy wersje rękopiśmienne, jedną w maszynopisie z nanie-sionymi odręcznie poprawkami i  jedną drukowaną, m.in. na łamach czasopisma „Twórczość”. Rzecz nie wydaje się zbytnio skomplikowa-na, gdyby wziąć pod uwagę relacje między pierwszą a drugą wersją rę-kopiśmienną. Zdecydowanie druga będzie kopią pierwszej, a więc jej symulakrem. Sprawa komplikuje się w momencie, kiedy w grę wchodzi wersja trzecia. Nie może być tylko symulakrem drugiej wersji, bo przed nią była jeszcze pierwsza. Proponuję, by mówić w tym przypadku po-dwojonej symulakryczności tej wersji, ponieważ zachodzące relacje nie ograniczają się w  tym przypadku do wersji drugiej i  trzeciej, ale dotyczą również wersji pierwszej. „Stopień symulakryczności” wzro-śnie o jeden punkt, gdyby zbadano wersję czwartą tego wiersza, na któ-rą naniósł poeta odręczne poprawki. Mowa będzie zatem o potrojo-nej symulakryczności, wchodzącej w relacje aż z trzema poprzednimi wersjami. Podobnie byłoby z wersjami piątą i następną. Precesja symulakrów niewątpliwie jest widoczna w twórczości po-etyckiej Różewicza. Emancypacja znaków, ich uwalnianie się od swego odniesienia, z pewnością w jakimś stopniu zależą od zmieniającej się rzeczywistości, która znakami jest przepełniona. To świat, który jest chaotyczny, nie poukładany, pomieszany: na początku była gęstazupa w której pod wpływemświatła (i ciepła)powstało życiez tej zupy wyszedł stwóra raczej wyszło cośPiotr Pochel84co przemieniło się w drożdżew szympansapo jakimś czasie pojawił się bógktóry stworzył człowiekamężczyznę i kobietęsłońce i kleszcza   [Różewicz 2002: 15] Świat otaczający człowieka przypomina olbrzymi kocioł, w  którym gotuje się zupa – swego rodzaju „poppapka” [Gutkowska 2006: 76]. Człowiek jest w  niej ugotowany, ponieważ jako reprezentant kultury ponowoczesnej, nie nabył umiejętności selekcji i wyróżnienia tego, co wartościowe i godne uwagi [Gutkowska 2006: 77]. Rzeczywistość sta-je się zlepkiem [Skrendo 2002: 317] różnych fragmentów (wystarczy przywołać tu chociażby wiersz tj.: mam żal do Ojca Adama czy Budo-wanie wieży Bubel), czasem do siebie nie pasujących i bardzo odległych – to rzeczywistość eklektyczna [Lyotard 1996: 53]. W  jednym ze swoich artykułów Andrzej Szahaj stara się odpo-wiedzieć na pytanie: jak zostać geniuszem w epoce postmodernizmu? [Szahaj 2004: 56–60]. W  mojej ocenie, to trudne pytanie. Niełatwo jest uchodzić dziś za geniusza, jeśli żyje się w kulturze powtórzeń [Sza-haj 2004: 59]. Trzeba wykazać się zadziwiającą wyobraźnią i kreatyw-nością, by zabiegać o miano geniusza XXI wieku. Przecież w kulturze XXI wieku wszystko już było. Uważam jednak, że warto byłoby zasta-nowić się nad geniuszem Różewicza, analizując jego twórczość. Do-tąd nikt z badaczy zajmujących się twórczością autora Płaskorzeźby nie pytał o jego geniusz pisarski. Dlatego tym bardziej sądzę, że warto po-szukać odpowiedzi na pytanie, czy Różewicz jest geniuszem XXI  wie-ku, jak niegdyś Kochanowski, Mickiewicz, Słowacki czy Peiper? BibliografiaBaudrillard J. [2005], Symulakry i symulacja, Królak S. (przeł.), Sic!, Warszawa.Biblia Święta to jest Całe Pismo Starego i Nowego Testamentu z hebrajskiego i grec-kiego języka na polski pilnie i wiernie przetłumaczone [1959], Warszawa.Różewicz i symulakry 85Cieślak R. [1999], Oko poety . Poezja Tadeusza Różewicza wobec sztuk wizual-nych, Słowo/Obraz/Terytoria, Gdańsk.Fiut A. [1995], Pytanie o tożsamość, Universitas, Kraków.Grudnik K. [2010], Ocalić od wyrażenia . Symulakry i pop w „Kup kota w wor-ku”, [w:] Czytanie Różewicza . Wokół książki „Kup kota w  worku (work in progress)”, Materiały II studenckiej konferencji Koła Naukowego Po-lonistów, Dutka E. (red.) przy współudziale Mikrut I. i Szczepanek A., Oficyna Wydawnicza WW, Katowice.Gutkowska K. Z. [2006], Różewiczowska historiozofia ponowoczesności, [w:] Nasz wiek XX . Style, tematy, postawy pisarskie, Opacka A., Kisiel M. (red.), Agencja Artystyczna PARA, Katowice.Kisiel M. [2000], Pamięć, biografia, słowo . Szkice o  poetach dwóch generacji, Gnome, Katowice. Kruszewski W. [2005], Deus desideratus . Sacrum w poetyckim dziele Tadeusza Ró-żewicza, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin.Lyotard J-F. [1996], Odpowiedź na pytanie: co to jest postmodernizm?, Markow-ski M.P. (przeł.), [w:] Postmodernizm . Antologia przekładów, Nycz  R. (oprac.), Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1996.Pochel P. [2012], Intertekstualne gry w liryce Jana Lechonia i Tadeusza Różewi-cza, Wydawnictwo i-Press, Kraków.Potkański J. [2004], Sobowtór . Różewicz a psychoanaliza Jacquesa Lacana i Me-lanii Klein, Semper, Warszawa.Różewicz T. [2008], Kup kota w worku (work in progress). Biuro Literackie, Wrocław.Różewicz T. [1999], Matka odchodzi, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław.Różewicz T. [1991], Płaskorzeźba, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław. Różewicz T. [2002], Szara strefa, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław.Skrendo A. [2002a], Cień matki . Zapis dekonstrukcji, [w:] Matka odchodzi . Rozbiory, Iwasiów I. i Madejski J. (red.), Wydawnictwo Naukowe Uni-wersytetu Szczecińskiego, Szczecin.Skrendo A. [2002b], Tadeusz Różewicz i  granice literatury . Poetyka i  etyka trans gresji, Universitas, Kraków.Skrendo A. [2005], Poezja modernizmu . Interpretacje, Universitas, Kraków.Szahaj A. [2004], Zniewalająca moc kultury . Artykuły i szkice z filozofii kultu-ry, poznania i polityki, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.Szczukowski D. [2008], Tadeusz Różewicz wobec niewyrażalnego, Universitas, Kraków.

Różewicz i symulakry

Piotr Pochel

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/22632/5/8_77-85%20Pochel.pdf

Różewicz i symulakry

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref