Czapiewski, Konrad

Polish

Konrad Czapiewski

Crossref

„Mała Ojczyzna Tatarów Polskich” – Kruszyniany

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Kruszyniany – wieś zamieszkała przez 83 osoby. Bliżej stąd do gra-nicy z Białorusią, niż do gminnego miasteczka Krynki. Dochodzi tu-taj tylko jedna asfaltowa droga, pięć autobusów dziennie, a zasięg telefoniczny jest często bardzo słaby. Nie można się tutaj dostać „przy okazji”, „po drodze” wracając z wakacji lub jadąc główną tra-są. W miejscowości nie ma sklepu, szkoły, biblioteki czy pospolite-go już na polskiej wsi Orlika. A jednak Kruszyniany mają już wyrobioną markę na mapie miejsc ciekawych, interesujących, niezwykłych. 124 tysiące wyników w 0,45 sekundy w popularnej wyszukiwarce. Każdy ważniejszy blog lub internetowy bedeker o turystyce wiejskiej ma w swoich zaso-bach artykuł lub esej o Kruszynianach. W ostatnich latach powsta-ła tutaj inwestycja ze wsparciem unijnym o wartości około 70 tys. złotych w przeliczeniu na jednego mieszkańca. We wsi znajdują się dwie świątynie różnych wyznań oraz mieszkali tu wyznawcy pię-ciu religii. Wreszcie wieś ta, jako jedna z kilku w Polsce, figuruje w wykazie Pomników Historii. Bo Kruszyniany to przede wszystkim – Miejsce, Ludzie i Zmysły. Kruszyniany to wieś o charakterze ulicówki, położona na wysoko-ści około 150 metrów w obrębie Wysoczyzny Białostockiej. We wsi dominuje dosyć gęsta zabudowa z dobrze zachowaną i nieprze-kształconą strukturą siedliskową, na którą składają się drewniane obiekty mieszkalne i gospodarskie. Budynki pomalowane są w ko-lory w odcieniach ziemi – brązy, pomarańcze, zielenie. Pomimo, iż budynki są rozrzucone dosyć nierównomiernie i każdy z nich cechuje różna tonacja barw, to jednorodność form nadaje całej wsi względną harmonię. Na podwórzach przeważają stare, powy-ginane drzewa owocowe. Niskie, sztachetowe płoty lub ażurowe, metalowe ogrodzenia dają wgląd na dalsze plany krajobrazowe – najpierw na otaczające bezpośrednio wieś łąki, a następnie na oddalone do kilometra lasy. Od główniejszej szosy odchodzą zwy-kłe drogi gruntowe. Wydaje się, że Kruszyniany to wieś urokliwa, aczkolwiek zwyczaj-na, podobna do setek innych wsi spotykanych na Podlasiu czy szerzej we wschodniej części kraju lub na Kresach. Zapewne tak jest, aczkolwiek to jaka ta wieś jest ma ogromne znaczenia w po-strzeganiu i odczuwaniu elementów najciekawszych, które wyróż-„Mała Ojczyzna Tatarów Polskich” – Kruszyniany Konrad CzapiewskiPolska Akademia Nauk w Warszawiehttp://dx.doi.org/10.18778/8088-426-7.0754niają ją spośród tych właśnie setek innych wsi. Niezwykłe jest to wiejskie tło jakie nie-sie sobą miejscowość dla zlo-kalizowanych w niej jednych z najcenniejszych pamiątek kultury i osadnictwa na zie-miach polskich. Harmonia, sentymentalizm i melancholia najlepiej chyba oddają rolę i znaczenie wsi we właściwej ocenie zgromadzonych w niej zabytków. To dzięki wsi mamy doskonałą perspektywę – i to zarówno fizyczną, przestrzen-ną, jak i duchową, mentalną – do pełnego postrzegania tego miejsca. To pewien urok prze-mijającej drewnianej zabudo-wy nadaje właściwy nastrój do odbioru historii i zaniku jednej z niewielu grup etniczno-reli-gijnych w Polsce, a równocze-śnie witalność gospodarcza i kulturalna wsi daje nadzieję na zachowanie różnorodno-ści w unifikującej się Europie. Dlatego to właśnie wieś sta-nowi w tej opowieści element co najmniej tak ważny jak zlo-kalizowane w niej najważniej-sze obiekty. A najważniejsze są meczet i mizar. Już od XIV wieku, zwłaszcza za panowania księcia Witol-da, na tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego licznie przybywali Tatarzy szczególnie z Krymu. Jednakże rozwój osadnictwa tatarskiego na Podlasiu rozpoczął się dopiero pod koniec XVII wieku. W Kruszynianach Tata-rzy osiedlili się w 1679 roku, kiedy to król Jana III Sobie-skiego ziemie te przekazał jako żołd za służbę wojskową pułkownikowi Samuelowi Mu-rza Krzeczowskiemu i jego od-działowi. Wraz z zasiedleniem Kruszynian przez ludność ta-tarską, pojawiła się potrzeba budowy muzułmańskiej świą-tyni. Obecny meczet pocho-dzi z końca XVIII wieku, choć powstał w miejscu wcześniej-szego domu modlitwy. Później wielokrotnie był remontowa-Fot. 1. Widok na tradycyjną zabudowę (aut. K. Czapiewski)Fot. 2. Stary drzewostan i otwarte przestrzenie na podwórkach  w Kruszynianach (aut. K. Czapiewski)Fot. 3. Meczet i mizar w Kruszynianach (aut. K. Czapiewski)55ny i odnawiany. Jego cechą charakterystyczną jest podlaska forma architektoniczna. Meczet ten różni się znacznie od klasycznych muzułmańskich obiektów sakralnych znanych z Bliskie-go Wschodu. Miejscowi rzemieślnicy wznoszący ten obiekt w XVIII wieku bardziej wzorowali się na projektach drewnianych kościołów, cerkwi czy synagog, niż na orientalnych budowlach z krajów arabskich. Jednakże sam budynek posiada wszystkie elementy charakterystyczne dla meczetów – oddzielne wejścia i sale modlitw dla kobiet i mężczyzn, balkon dla młodzieży, wy-łożone dywanami podłogi, wnękę (mihrab) wyznaczającą kierunek modlitwy (kibla), kazalnicę (minbar) oraz zdobiące ściany cytaty z Koranu (muhiry). Na zewnątrz cały meczet pomalowany jest na zielono, czyli główny kolor islamu. W niewielkiej odległości od meczetu znajduje się mizar, czyli cmentarz muzułmański – jeden z kilku w Polsce. Mizar w Kruszynianach po-wstał już w momencie zasiedlenia wsi Tatara-mi, czyli pod koniec XVII wieku. Na cmentarzu znajdują się groby z różnych okresów – mające zarówno tradycyjną formę dwóch dużych ka-mieni o soczewkowatym kształcie, jak również współczesną formę marmurowych pomników. Na nagrobkach napisy wyryte są po arabsku, cyrylicą oraz w transkrypcji polskiej. Cały teren porasta bór sosnowy – dzięki czemu panuje tu-taj wszechobecna cisza i nie widać oddalonych o zaledwie sto metrów zabudowań wsi. Współcześnie, w obecnych granicach Polski, znajdują się jedynie dwie wsie z tak wyraźnie zachowaną tradycją tatarską oraz takimi za-bytkami jak meczet i mizar – Bohoniki i Kruszy-niany. Obydwie stanowią niezwykłe świadec-two dziedzictwa kulturowego, osadniczego, religijnego, społecznego i architektonicznego Polski. Obydwie wpisane są na listę Pomników Historii. Obydwie są licznie odwiedzane przez turystów z kraju i zagranicy. Przy obydwu świą-tyniach prężnie działają wspólnoty muzułmań-skie. Jednakże to właśnie wieś Kruszyniany stwarza lepszą perspektywę do poznania historii tego typu obiektów i społeczności, która się na tych terenach osiedliła. Lokalizacja meczetu w Kruszynianach sprawia, że z wielu miejsc jest on doskonale widoczny, a tło stanowi dla nie-go współgrająca z jego kolorem zieleń lasu. Położony nieopodal mizar to miejsce magiczne – emanujące ogromnym spokojem niezwykłe sacrum skąd nie dostrzega się współczesnego profanum. To dzięki doskonałej kompozycji i harmonii z wsią obydwa zabytki mogą ukazać pełnię swojej wartości.W Kruszynianach – podobnie jak na większości obszaru okolic Sokółki – mieszkają przeważnie wyznawcy prawosławia. We wsi zlokalizowana jest murowana cerkiew pod wezwaniem św. Anny – wzniesiona w latach 80. XX wieku na miejscu starej drewnianej świątyni z początku XIX wieku. Cerkiew otacza cmentarz prawosławny. O ile wyznawcy prawosławia stanowią mniej-szość w skali krajowej, to w skali lokalnej mniejszością są muzułmanie oraz katolicy. Pełnię róż-norodności religijnej można spotkać na wytyczonym ze wsi Szlaku Ekumenicznym, który do-prowadza do ołtarza przy którym stoją obok siebie krzyż katolicki, krzyż prawosławny i kamień muzułmański. A przecież dodatkowo, jeszcze nie tak dawno, we wsi mieszkali protestanci oraz Fot. 4. Mizar w Kruszynianach (aut. K. Czapiewski)56Żydzi. Duża różnorodność kulturowa, narodowościowa i religijna jest jednym z najcenniejszych zasobów tych terenów. Należy jednak podkreślić, że wyjątkowość Kruszynian związana jest prawie wyłącznie z historią Tatarów Polskich. We wsi mieszkają obecnie cztery rodziny będące muzułmanami z korzeniami tatarskimi. W przeszłości tych osób było znacznie więcej, ale część wyjechała w celach zarobkowych do miast. Obecnie coraz częściej zdarzają się powroty wakacyjne do drugich domów. Choć tak mało liczna, to społeczność tatarska we wsi jest niezwykle aktywna. Właśnie dzięki tej aktyw-ności Kruszyniany osiągnęły markę rozpoznawalną przez turystów nie tylko z regionu i kraju, ale także z zagranicy. Tak jak zazwyczaj, do pobudzenia tej aktywności potrzebny był śmiały plan i charyzmatyczny lider.Jeszcze kilkanaście lat temu do Kruszynian przyjeżdżały nieliczne grupy wycieczek, aby obej-rzeć meczet i mizar i po kilkudziesięciu minutach ruszyć w dalszą trasę. Nie było warunków do dłuższego postoju oraz kontemplacji zabytków i wsi. Dopiero w 2003 roku szalony na poły po-mysł Dżennety Bogdanowicz sprawił, że obecnie do Kruszynian przyjeżdża się na dłużej i wie-lokrotnie wraca. Pani Dżenneta chcąc ubogacić pobyt turystom i zatrzymać ich na kilka godzin we wsi postanowiła otworzyć pierwszy punkt gastronomiczny w Kruszynianach i zaczęła ser-wować dania kuchni tatarskiej. Doskonałość gastronomiczna i wzrastająca moda na turystykę poznawczą przyczyniły się do dynamicznego rozwoju inicjatywy. Z czasem zaczęło brakować miejsc na prowizorycznym tarasie, rozbudowano więc budynek i udostępniono gościom poko-je noclegowe. Celem zwiększenia oferty pobytowej zbudowana została autentyczna tatarska jurta, zaoferowano jazdę konną i różnego rodzaju warsztaty oraz inne formy turystyki aktyw-nej. Kolejnym krokiem była inauguracja organizowanego cyklicznie od kilku lat tatarskiego święta pługa – Sabantuj. Nadspodziewany sukces przedsięwzięcia skłonił inne osoby do naśla-downictwa – uruchomione zostały dwa-trzy nowe punkty gastronomiczno-noclegowe oferu-jące potrawy tatarskie, ale prowadzone już nie przez Tatarów. Popularność na Kruszyniany wzrastała z każdym rokiem. To już nie był tylko punkt na trasie dłuższego objazdu, ale cel na co najmniej jednodniową wycieczkę. Kuchnia Dżennety Bogda-nowicz z czasem urosła na co najmniej tak znaną i znamienitą atrakcję, jak zlokalizowane we wsi meczet i mizar. Magia miejsca i orientalność potraw zaczęły przyciągać coraz większą liczbę turystów, w tym także tych znanych z okładek wszelakiego rodzaju gazet i magazynów. Mitycz-ną już wręcz jest wizyta w 2010 roku w meczecie i na obiedzie u pani Dżennety następcy tronu brytyjskiego. Duża liczba przyjeżdżających do Kruszynian sprawiła, że wzrosło zapotrzebowa-nie na regularne usługi turystyczne. Zajął się tym Dżemil Gembicki, który każdemu z wielką pasją opowiada zarówno o niuansach architektonicznych meczetu, historii Tatarów Polskich oraz doktrynach islamu. Jednakże na tym nie koniec. Aktywność i determinacja społeczności tatarskiej zrzeszonej w Muzułmańskiej Gminie Wyznaniowej w Kruszynianach przyczyniła się do otwarcia w 2015 roku dużego Centrum Edukacji i Kultury Muzułmańskiej Tatarów Polskich. Na cały kompleks składają się sale edukacyjne, muzealne, wiata obrzędowa i punkt informacji turystycznej. Z jednej strony ma to być miejsce spotkań Tatarów Polskich, a z drugiej obiekt edukacyjno--konferencyjny przybliżający tradycję i zwyczaje kultury tatarskiej i religii muzułmańskiej po-przez różnego rodzaju warsztaty kulinarne, kulturowe, tańca czy śpiewu. Centrum znacznie rozszerzyło ofertę pobytową i usługową we wsi i na stale ukierunkowało już rozwój Kruszynian na turystykę. Lokalna społeczność żyje raczej w zgodzie. Powszechne są wypowiedzi we wsi oraz w prze-strzeni medialnej o wzajemnej tolerancji i szanowaniu się wzajemnie. Dżemil Gembicki w jed-nym z wywiadów rzekł wręcz, że „we wsi mamy jeden duży problem, bo jak się zapraszamy na święta, to nie ma kiedy pracować”. Jednakże nie zawsze i nie wszystkie relacje są harmonijne. 57Pomimo, że większość mieszkańców stanowią prawosławni, sytuacja gospodarcza okolicy jest raczej zła a potrzeb inwestycyjnych wiele, to wielomilionowy projekt z dotacją unijną przezna-cza się na budowę centrum muzułmańskiego. Pomimo, że społeczność lokalna jest i czuje się w pełni Polakami tatarskiego pochodzenia, mówiącymi po polsku, choć posiadającą własną religię i tradycję, to zdarzają się akty wandalizmu meczetu i mizaru oraz utożsamianie miesz-kańców z islamistami. Pomimo, że autentyczna gastronomia tatarska w Kruszynianach jest tylko jedna, to uruchamiane są kolejne lokale oferujące dania kuchni tatarskiej. I pomimo, że panuje swoboda w zakresie działalności gospodarczej, to autentycznej gastronomii tatarskiej trochę nie „w smak” pojawianie się lokalnego i udawanego naśladownictwa. Jednakże tak jak przed wojną ludność wszystkich wyznań ochoczo się spotykała i bawiła w ba-rze „Złota Orda”, tak i dzisiaj również na co dzień panuje spokojna i dobrosąsiedzka atmosfera. Przybywa coraz więcej rodzin mieszanych. Różnorodność religijna w skali lokalnej – rodziny i wsi – może sprawiać oczywiście różnorakie komplikacje, ale taka bliskość sprzyja dokładniej-szemu poznawaniu się i stwarzaniu trwałych więzów. A wszystko co jest oswojone to jedno-cześnie jest bliskie i uznawane za bezpieczne. Wydaje się, że cała wieś swoimi inicjatywami zachęca odwiedzających do dłuższego pobytu, a tym samym do lepszego oswojenia dosyć trudnego i nieco egzotycznego tematu i powrotu do własnego domu w poczuciu większego bezpieczeństwa.Współczesnemu turyście nie wystarczy cze-goś pokazać i opowiedzieć. On musi wszystko dotknąć, odczuć, zrobić, zjeść, powąchać oraz wszędzie wejść. Dominuje turystyka prze-żyć i emocji, turystyka aktywna, turystyka edukacyjna. Odwiedzane miejsca odbierane są wszystkimi zmysłami i powstałe doznania pozostają w pamięci na dłużej od samej fakto-grafii zabytków. A Kruszyniany są pełne rozko-szy zmysłowej – i to danej głównie przez ludzi, a nie przez naturę.Najpierw oddziałuje na odwiedzających wieś. Kolorowe elewacje świątyń i budynków. Za-dbane i ukwiecone podwórza. Czystość i ład przestrzenny. To są właśnie te elementy tła wiejskiego, które nadają pewnej harmonii i spokoju. Następnie nadchodzi egzotyka kultury tatar-skiej i religii muzułmańskiej. Tajemnicze nazwy – mizar, mihrab, kibla, minbar, muhir, saban-tuj. Intrygujące obrazy z cytatami z Koranu zapisane w alfabecie arabskim. Niezrozumiałe do końca praktyki religijne i codzienne zwycza-je wyznawców islamu. Pobudzająca wyobraź-nię wizyta w tatarskiej jurcie oraz możliwość uczestnictwa w ceremoniach społeczności ta-tarskiej. I wreszcie magia imion, które można spotkać i usłyszeć wśród żyjących mieszkań-ców wsi, ale przede wszystkim zobaczyć na nagrobkach zlokalizowanych na cmentarzu – Mustafa, Mehmet, Dżenneta, Tanzila, Dżemil, Fot. 5. Tradycyjne potrawy kuchni tatarskiej (aut. K. Czapiewski)58Aminia, Sulejnam, Chadydża czy Ismael. Wszystkie te bodźce – tak odmienne od codzienności większości odwiedzających – oddziałują bardzo silnie. Najpierw niezrozumieniem, później za-ciekawieniem, a na końcu nawet oczarowaniem. I wreszcie jakby na deser następują przeżycia smakowe. Spożywając dania kuchni tatarskiej odwiedzający doznaje pełnej fascynacji Kruszynianami i od tego momentu jest już częstym go-ściem we wsi. Na kuchnię tatarską składają się potrawy wysokokaloryczne i proste w przygo-towaniu: kołduny z farszem jagnięco-wołowym; katłama z domowego makaronu z mięsem in-dyczym; jednogarnkowa kryszonka z wołowiną lub jagnięciną oraz warzywami i ziemniakami; bełysz z mięsem indyczym, grzybami, jajkiem i ryżem; tatarskie pierogi – kibiny, pieremiacze, cebulniki, jeczpoczmaki, kartoflaniki, czebureki czy słodkie manty oraz tajemnica Kruszynian, potrawa zarejestrowana jako gwarantowana tradycyjna specjalność – pierekaczewnik, czyli ciasto wielowarstwowe z mięsem, serem lub jabłkami. I w ten sposób Kruszyniany, swoimi rozbudowanymi i cały czas rozbudowującymi się obiektami i atrakcjami, rozbudzają równocześnie zmysły odwiedzających, wzmacniają ich przeżycia oraz aktywizują pobyt. Będąc cały czas w Polsce turysta odbywa jednoczesną podróż w przestrzeni po Kresach, w czasie przenosząc się do wieloetniczności przedwojennej oraz pomiędzy kultu-rami wsłuchując się w opowieści o Tatarach i islamie oraz zajadając się kryszonką i czakcza-kami. Ale jak rzekł Arystoteles, nie ma nic w umyśle, czego by przedtem nie było w zmysłach.***W kraju mieszka do trzech tysięcy Tatarów Polskich, z czego w Kruszynianach jest ich zaled-wie kilkunastu. Ale to właśnie pewna magia i urok tego miejsca sprawił, że jest to ich mała ojczyzna, nieformalna stolica. To tutaj zorganizowano miejsce, gdzie będą się mogli spotykać w komfortowych warunkach i kultywować swoją tradycję. To także tutaj jest miejsce, gdzie duża część chce spocząć na wieki wieków. Także gości to miejsce frapuje. Stworzenie coraz szerszej oferty pobytowej przyczynia się nie tylko do pełniejszego poznania i oswojenia wsi i żyjących tam ludzi oraz ich kultury i tradycji. Działania te w istotny sposób wpływają na poziom życia mieszkańców i ich dochody. Należy tylko mieć nadzieję, że społeczność będzie unikała wprowadzania sztucznych i zbytecznych atrakcji do wsi. Mogłoby to doprowadzić do zaniku jej naturalności i atrakcyjności, a tym sa-mym utraty magicznej, ale i chwiejnej, harmonii pomiędzy Miejscem, Ludźmi i Zmysłami.

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/21270/%5b53%5d-58_Czapiewski_Mala%20ojczyzna.pdf?sequence=1&isAllowed=y

„Mała Ojczyzna Tatarów Polskich” – Kruszyniany

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)