Samedova, Elza

Undetermined

Khazar University Institutional Repository

HEM İSİM HEM FİİL GİBİ KULLANILAN KELİMELERDr.Elza Semedli​[1]​Bu makalede Тürk dilinde hem isim hem fiil olarak kullanılan, fakat aralarında anlam bakımından herhangi bir farklılık bulunmayan kelimeler incelenmeye alınmıştır. Türkiye Türkolojisinde iкили кюк вейа кюктеш де денилен бу келимелер ески дил билэиси китапларында мущтелит (карма) кюк, карышык кюк теримлерийле каршыланмыштыр. Бу кюклер шимдийе кадар йетеринже инжеленмемиш, ya чоьу дил билимжи тарафындан еш sesli оларак кабул едилмиш​[2]​,ya da садеже биркач юрнек верилерек айрынтысына эирилмемиштир. Türkiyeli Türkolog Prof. Dr. Z.Korkmaz, Törkiye Törkчesi Grameri  adlı eserinin Eш sesli Ad ve Fiil Kюkleri bюlömönde ikili kюkleri “aralarında anlam koшutluüu da bulunan hem ad hem fiil kюkö durumunda eш sesli sюzler”​[3]​olarak tanımlar.Бу кюклер еш adlы veya еш sesli sayılmazlar. Чцнкц еш adlылыьын темел илкеси олан анлам фарклылыьына уймазлар. Икили кюклер, сес ве шекил йапысы бакымындан айны олдуьу эиби анлам бакымындан да айныдырлар.Bu köklerden sadece bır kısmı eş adlı sayılabilir. Şöyle ki Türkçede ikili köklere benzeyen, onlar gibi isim ve fiil şekilleri aynı olan fakat anlam bakımından farklılık gösteren eş adlı kökler de vardır. Bunlar da bazen ikili köklerle karıştırılır.​[4]​  Söz gelimi, art (isim), art- (fiil), aş (isim), aş- (fiil), kan (isim), kan-(fiil), geç (isim), geç- (fiil), kız (isim), kız- (fiil) gibi kelimeler ikili kök değil, eş adlıdırlar. Çünkü bunların isim şekilleri aslında Ana Türkçe (Proto-Türkçe) döneminde uzun ünlülüdür. Bilindiği gibi Ana Türkçedeki uzun ünlüler bugün sadece Türkmen ve Yakut Türkçelerinde sistemli olarak korunmaktadır. Ana Türkçedeki bu ünlü uzunluğunun aynı zamanda bir anlam farklılığının göstergesi olduğu çeşitli kaynaklarda söylenmektedir.​[5]​ İşte uzun ünlülüğün anlam farklılığını göstermesi yukarıda bahsettiğimiz kelimeleri ikili köklerden ayırır.Ayrыca ikili kelimelerin чoüu bir tek fiil kюkönden töremiшtir. Бу юzelliklerinden dolayы бу kelimelerin ister gramer ister анлам билими чалышмаларында айры бир башлык алтында инжеленмеси эерекir. Meselâ,Acы (isim), acы- (fiil);Aürы (isim), aürы- (fiil);Arы “temiz” (isim), arы- (fiil)” temizlemek anlamыnda kюk; arыt-, arыn- fiillerinin kюkö”;Boya (isim), boya- (fiil);Ekшi (isim), ekшi-(fiil);Kuru (isim), kuru- (fiil);Sancы (isim), sancы- (fiil);Yama (isim), yama- (fiil)Эюч  “мцщажирет, ташынма, ташынан ешйалар” (исим), эюч- (fiil) Буэцн имлâ бакымындан айны олан икили кюклерин бцйцк бир кысмынын йазымы ЕТ’де бирбиринден фарклы шekilde olмuштuр. “Bazы isim ve sыfat kюklerinin anlam bakыmыndan yakыn olan fiil kюkleriyle aynы olduüu gюrölör. Bu hâllerin чoüunda onlarы daha юnce birbirinden ayыran bir fonemin bulunduüu ve bu fonemin döшmesiyle tali ayniyet kazandыklarы tespit edilebilir.”​[6]​ Бу келимелерин кюклери аслында фиил olmuшtur. Исимлер исе фиил кюклерине –ġ /-g екинин эелмесийле тцретилмиштир. Факат ЕТ’ден Oüuz Тцркчесине эечилиркен –ġ /-g екинин дцшмеси сонужу исимлерле фииллер айны шекли алмыштыр. Meselâ, бойа исми ДЛТ’де бода- "бойамак, йапыштырмак" фиилинден йапылмыш бодуэ “бойа, ренэ” шеклинде эечmektedir.​[7]​Юрнеклерин сайысы artırılabilir. Буэцн hem Türkiye Türkçesinde hem Azerbaycan Türkcesinde ажы- / ажы  “екшимек” кelimesinin исим шекли ДЛТ’де ажыэ, фиил шекли ажы-, айны шекилде татыэ (тат) исим, тат- фиил; куруэ исим, куру- фиил шеклинде кулланылмыштыр.​[8]​Факат ЕТ’де de щем исим щем фиил шекиллери айны олан кюклер де чоктур. Bu кюклерin eldeki verilerle aчыklanamamasыnыn sebebi de Törk dilinin yaшы ve yazыlы eserlerin geч zamanlara ait olmasы olabilir. ET’de de bu kelimelerin kullanыlmыш olmasы bu kelimelerin daha erken bir dюnemde шekil bakыmыndan farklы olabileceüi ihtimalini doüurur. Meselâ,Ач /аж "ток олмайан",ач-(Уйэ),аж-(АТ)"ажыкмыш олмак" ;Баьыр " эюьцс бошлуьу, каражиьер", баэыр-" эюьцстен чыкарылан сес"дон "буз кыраьы", дон-"буз тутмак" ;  Meselâ, to- kökünden to-n “isim”, to-n- “fiil” Дцз "эерчек, доьру, пцрцзсцз, кусурсуз" (Уйэ.,АТ), дцз- "дцзелтмек,       дизмек"(Уйэ.,АТ)Эерек "лцзумлу, ищтийач", эерек-"лазым олмак, ижап етмек".Сык "сейрек олмайан", сык- "сык бир дурума эетирмек" ; sı- kökünden hem isim, hem fiil yapılmıştır.Син " мезар, чукур", син- "чукура эирмек, сакланмак"Йер "бир шейин булундуьу бюлэе вейа парча, ашаьы", йер-"ашаьыламак, кютцлемек вс."​[9]​ Prof.Dr. M.Ерэин, фиил ве исим шекиллери айны олан кюклерин де даща ески дюнемлерде бирбиринден айрылажакларына мущаккак эюзц иле бакылмасы эеректиьини ве Тцркчеде айны кюкцн щем исим щем фиил оламайажаьыны сюйлер.​[10]​  Prof.Dr. Z. Korkmaz da bu kюklerin aynы zamanda hem isim hem fiil olamayacaüыnы, bunlarыn iki ayrы kюk gibi ele alыnmasы gerektiüinden bahseder ve юncelikle fiil kюkleri olduklarыnы belirtir.​[11]​ Prof. Dr. A.S.Севортйан, етимолоъик сюзлцьцнде Тцрколоъиде щем исим щем фиил анламлары олан тек щежели кюклерин узун сцреден бери диккати чектиьини сюйлер ве бу конуда шюйле дер: “Еклер аражылыьыйла келиме тцретме йолуна эидилмеден юнжелери ве сонралары, бу usulле бирликте фарклы бир келиме тцретме usuлц  - кюк фиил исим еш adlылыьы де мевжут олмуштур.”​[12]​Prof. Dr. A.Alekberов’а эюре исе бу кюклер не исим не фиилдирлер. Чцнкц дил билэиси ачысындан бу кюклерде щенцз не исим не де фиил белиртиси вардыр. Бунлар садеже дурум билдирир, дурум исе щич де юзеллик вейа ейлем, сцреч анламына эелмез.​[13]​Сонуч оларак, бу кюклерин еш adlы veya еш sesli олмадыьы, базыларынын сес олайлары сонужу айны шекле дцштцьц, базыларынын исе Тцркчеде yapşm ekleri vasıtaıyla сонрадан тцретилдиьи сюйлеnебилир. Meselâ, барыш (исим),барыш- (фиил); эцвен (исим), эцвен- (фиил); имрен (исим), имрен-(фиил); юзен (исим), юзен- (фиил);  саваш (исим), саваш- (фиил); таныш (исим), таныш- (фиил), йарыш (исим), йарыш- (фиил) вс.BİBLİYOGRAFYA1. Alekberov, A.,   “Müsair Azerbaycan Dilinde Sade Fe’llerin Omonimliyi”, AEA Xeberleri,EDİ Seri., Bakı 1976, s.68-75	 2. Divanü Lugat-it Türk Tercümesi, Haz. B.Atalay, I.-III.C., Ankara 19923. Ergin, M.,	      Türk Dil Bilgisi, İstanbul 19884. Hasanov, H.,      Müasir Azərbaycan Dilinin Leksikası, Bakı 19885. Hatipoğlu, V.,  “Türkçenin Yapısı ve İkili Kökler”, Dil yazıları I, Ankara, s.161-1696. Kirişçioğlu,	F.,  Yakut (Saka) Türkçesi Grameri, Ankara 19957. Korkmaz, Z.,      Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara 20038. Tekin, T.,	       Türkçede Birincil Uzun Ünlüler, Ankara 19999. Sevortyan,  E.V.,   Etimologiçeskiy Slovar Tyurkskix Yazıkov, T.I, Moskva 197410. Tietze, A.,	Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, I.C.,Ankara 2001 KISALTMALAR age ----------------------- adı geçen eseragm ---------------------- adı geçen makalebk  ------------------------ bakınızDLT ---------------------- Divanü Lugat-it Türk TercümesiESTY -------------------- Etimologiçeskiy Slovar Tyurkskix YazıkovET------------------------  Eski Türkçe (Başlangıçtan- XIII. Asra kadar)  	PAGE  4^1	  Hazar Universitesi, öğretim üyesi, esemedova@khazar.orgKhazar University, dean School of Education^2	  Bk. Hesenov, Müasir Azərbaycan Dilinin Leksikası, Bakı 1988, s.45- 54, Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara 2003, s.13-14 ^3	  Bk. Korkmaz, age., s.14^4	  Бк. Щатипоьлу, “Türkçenin Yapısı ve İkili Kökler”, Dil yazıları I, Ankara,, с.161^5	  Bk. T.Tekin, Türkçede Birincil Uzun Ünlüler, Simurg yay., Ankara 1999, T.Tekin, Türkoloji Eleştirileri , Simurg yay., Ankara 1997, F.Kirişçioğlu, Yakut (Saka) Türkçesi Grameri, TDK yay., Ankara 1995^6	  Bk. Tietze, age., I.C., s.86 ^7	  Bk. DLT, I.C., s.175 ^8	  Bk. DLT, I.C., s.163, II.C., s.299, III.C., s.82, I.C., s.408^9	  Юр.ичин бк. Щатипоьлу, agm., с.161^10	  Bk. Ерэин, Türk Dil Bilgisi, İstanbul,  с.105-106^11	  Bk. Korkmaz, age., s.14^12	  Bk. Севортйан, ЕСТЙ, 1974, с.33^13	  Bk. Elekberov, “Müsair Azerbaycan Dilinde Sade Fe’llerin Omonimliyi”, AEA Xeberleri,EDİ Seri., Bakı 1976, с.115-116

Hem İsim Hem Fiil Gibi Kullanılan Kelimmeler

http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/797/1/ikili%20k%c3%b6k%20makale.doc

Hem İsim Hem Fiil Gibi Kullanılan Kelimmeler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Khazar University Institutional Repository

Khazar University Institutional Repository