Taha Toros Arşivi, Dosya No: 88-Ali Canip YöntemUnutma İstanbul projesi İstanbul Kalkınma Ajansı'nın 2016 yılı "Yenilikçi ve Yaratıcı İstanbul Mali Destek Programı" kapsamında desteklenmiştir. Proje No: TR10/16/YNY/010

Timurtaş, Faruk K.

Istanbul Sehir University Repository

HOCAM ALİ CAMİÎ YÖNTEM
— Vefatı münasebetiyle
Prof. Dr. Faruk K. Timurtaş
Değerli ve üstad edebiyatçılarımızdan, “ Yeni lisan’’ ve “Millî ede­
biyat” cereyanının öncülerinden Ali Canib Yöntem’i de ekim ayı sonun­
da kaybetmiş bulunuyoruz'. Ölüm haberinin gazetelerde ve radyo ha­
ber bülteninde yer almaması, birçok kimsenin ona karşı son vazifesini 
yapmasına mâni’ oldu. Biz de acı haberi dört beş gün sonra öğrendiği­
miz için, aziz hocamızın cenazesinde bulunamadık. Bu durum, üzüntü­
müzü daha da arttırmaktadır. Kültür hayatımızda ve milliyetçilik hare­
ketlerinde ön safta ve büyük bir rol oynayan onun gibi bir şahsiyetin 
vefatı karşısında gösterilen bu kayıtsızlık, son derece elem verici bir hâl­
dir. Türk cemiyetinde vefakârlık ve değerbilirlik duygularının gittikçe 
azalmakta olduğunu, bu hazin hâdise bir kere daha göstermiştir.
Ali Canib Yöntem edebiyat sahasında temayüz etmiş değerli bir ilim, 
fikir ve dâvâ adamı idi. Türkçemizin sadeleşmesi, güzelleşmesi ve zen­
ginleşmesi yolunda elli beş yıl önce çalışan ve mücadele eden Ali Canib 
Bey, kıymetli edebî tetkikler yapan bir araştırıcı olarak tanınmıştır. O, 
ayrıca şiir yazmış ve bu konuda da başarı kazanmış bir edebiyatçı idi. 
Fakat, bilhassa Türk dili ve edebiyatı üzerindeki inceleme ve araştırma­
ları ile unutulmaz hizmetler etmiş bir fikir adamı idi.
HAYATI:
Ali Canib Yöntem 1887 (Haziran 1303)’de Üsküdar’da doğdu. Ba­
bası Evkaf Nezâreti memurlarından Halil Saip Beydir. İlk öğrenimini 
Üsküdar’da Gülfem Hatun İbtidâîsinde yapan Ali Canib, orta öğreni­
mine Toptaşı Askerî Rüşdiyesinde başladı; iki yıl Üsküdar’da Selâmsız’- 
daki Fransız mektebinde okuduktan sonra, 1902’de babasının Evkaf mu­
hasebeciliği ile Selânik’e sürülmesi üzerine oradaki idadiyi bitirmek sû-
(1) Türk Kültürü’nün Aralık 1967 dır. 62) sayısında E. B. Şapolyo imzasiy- 
le çıkan yazıda, Ali Canib Yöntem’in ölüm tarihi, bir zühûl neticesi Aralık 1966 ola­
rak gösterilmiştir. Bunun 26 Ekim 1967 olarak düzeltilmesi gerekir.
(27) 171
t
SAYI 63 F. K. TtMURTAŞ YIL VI
retiyle orta öğrenimini tamamladı. 1906’da İstanbul’daki Hukuk Mekte­
bine kaydoldu. Bir yıl burada okuduktan sonra Selânik’te açılan Hukuk 
Mektebine nakletti. Burada üç yıl okuyup devamı doldurmakla beraber, 
bâzı derslerden mezuniyet imtihanına girmemiştir.
Hukukta okurken bir yandan da 1908 Meşrutiyetinden sonra Selâ­
nik’te kurulan İttihad ve Terakki Mektebinde ve Ziraat Mektebinde ede­
biyat, tarih ve kitabet okutuyordu. O zamana kadar Selânik’teki “Bah­
çe” , “Kadın” gazeteleriyle İstanbul’da yayınlanan “ Servetifünun” ve 
“Âşiyân” mecmualarında yazı ve şiirleri çıkan Ali Canib, 1909 martın­
da İstanbul’da teessüs etmiş olan “Fecriâti” topluluğuna intisap etmiş­
ti. Bu devirde “ Servetifünun” ve “Fecriâti” tarzında şiirler yazıyordu.
Ali Canib Beyin asıl şöhret kazanması ve edebiyatımıza hizmeti, 
1911 yılında Selânik’te “Genç Kalemler” dergisini çıkarması ve onun 
müdür ve maşmuharrirliğini yapmasiyle başlar. Bu dergide Ömer Sey- 
feddin ile beraber yeni lisan ve millî edebiyat görüşünü müdafaa eder. 
Ziya Gökalp’in de dergiye katılmasiyle bu görüş daha kuvvetlenir ve 
genişliyerek Türkçülük cereyanı hâlini alır. Ali Canib, “Genç Kalem- 
ler”de “Yektâ Bâhir” imzasiyle de birçok yazılar neşretmiştir. Aynı za­
manda asıl adiyle terkipsiz, fakat aruz vezniyle şiirleri de çıkmıştır.
Balkan Harbi’nden sonra Selânik’in elimizden çıkması üzerine, Ça­
nakkale Sultanîsi edebiyat öğretmeni olmuştur. Bir .yıl sonra İstanbul 
Gelenbevî Sultanîsine tâyin edilen Ali Canib, ertesi yıl (1914) Dâr-ül- 
Muallimîn (Öğretmen Okulu) edebiyat öğretmeni olarak vazife almıştır. 
Edebiyat hocalığı yanında, şiir ve makale yazmağa da devam eden Ali 
Canib, bu sıralarda “Millî edebiyat” konusunda Cenab Şehabeddin ile 
münakaşaya girişmiştir. Bununla ilgili yazılarını kitap hâlinde topla­
yan, aynı zamanda şiirlerini de kitap hâline getiren Ali Canib, 1921 
yılında Millî Mücadeleye katılmış ve Trabzon Lisesi Müdürlüğüne tâ­
yin edilmiştir.
Ali Canib daha sonra Giresun Maarif Müdürlüğü (1922), Maarif 
Vekâleti Umumî Müfettişliği (1923), Kabataş Lisesi ve İstanbul Erkek 
Muallim Mektebi edebiyat öğretmenliği (1924) vazifelerinde bulunmuş ve 
bu sırada Edebiyat Fakültesinde Yahya Kemal’den boşalan dersi bir 
yıl kadar vekâleten okutan Ali Canib Bey, 1927’de tekrar müfettiş ol­
muş ve bu vazifede yedi yıl kalmıştır. Bu devrede “Hayat” mecmuasın­
da edebî incelemeler neşrettiği gibi, 1926 yılında liselerde uzun müddet 
okunacak olan “Edebiyat” adlı ders kitabını çıkarmış ve daha sonra da 
birkaç eser vermiştir.
Siyasî hayata atılan ve 1934 - 1942 yıllarında Ordu meb’usluğu ya­
pan Ali Canib Yöntem, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu üye-
172 (28)
SAYI 63 T Ü R K  K Ü L T Ü R Ü - YI L VI
İlklerine de seçilmiş, bilhassa Dil Kurumu’nda faydalı bir faaliyet gös­
termiştir. Meb’usluktan ayrılması üzerine 1943’te İstanbul Edebiyat 
Fakültesi Türk edebiyatı tarihi öğretim görevliliğine tâyin edilmiş, 
1950 - 1954 arasında Bursa meb’usluğu yapmıştır. Edebiyat Fakülte­
sinde hoca iken İstanbul ve Çınaraltı dergilerinde de yazılar neşreden 
Ali Canib Yöntem 1954’ten sonra bir köşeye çekilmiş bulunuyordu. 
26 Ekim 1967’de vefat etmiştir.
ESERLERİ:
Edebî konularda İlmî incelemeler yapmakla tanınan Ali Canib Yön­
tem, bilhassa XVIII. asır Osmanlı edebiyatı üzerinde ihtisas sahibi idi. 
Eserleri şunlardır:
Millî Edebiyat Meselesi ve Cenah Bey’le Münakaşalarım (1918):
Millî Edebiyat meselesi ve Cenâb Şehabeddin Bey’e mektuplar ol­
mak üzere iki bölümden meydana gelen kitap, 1912 - 1913 yıllarında ya­
zılan makaleleri içerisine almaktadır. Birinci bölümde Başlamadan ev­
vel, Edebiyat ve halk, Edebiyat ve hars, Edebiyat ve milliyet, icmal 
makaleleri; ikinci bölümde Cenab Şehâbeddin’e hitap eden altı mektup 
bulunuyor. 85 sayfalık kitap birkaç söz başlıklı yazı ile sona ermek­
tedir.
Kitabın “Hakikat yürüyor” başlıklı kısa önsözünde müellif şöyle 
diyor: “Şüphesiz altı yedi sene içinde yüksek bir edebiyat sahibi olma­
dık. Fakat şa’şaalı terkiplerle, şaklabanca lâfız oyuncaklariyle edebi­
yat yapılacağını vehmeden tek bir genç kalmadı; güzel Türkçe bütün 
kalpleri teshîr etti. Her kalem yarınki millî dâhiye hazırlıklar yapıyor 
dersem doğru bir söz söylemiş olmaz mıyım?”
Geçtiğim yol (1918):
Ali Canib Bey’in şiirlerini ihtiva eden 40 sayfalık küçük bir kitap­
tır. Eserde şâirin sade dille, fakat aruz vezni ile yazdığı şiirler yer al­
maktadır. Ayrıca eski tarzda üç gazeli de kitabın sonuna eklenmiştir.
Edebiyat (1926):
Liselerin birinci sınıfı için ders kitabı olarak hazırlanan eser, uzun 
müddet okutulmuş ve müteaddit defa basılmıştır.
Epope ve Edebî Nevilerle Mesleklere Dair Malûmat (1927, 1930):
Kitapta epope ile diğer şiir nevileri (lirik, pastoral, didaktik, dra­
matik) ve edebî meslekler (klâsisism, romantism, realism, sembolism) 
incelenmiştir.
(29) 173
SAYI 63 F. K. TİMURTAŞ YIL VI
Leylâ ve Mecnûn (1927):
Fuzulî’nin bu isimdeki eserinin hulâsasını ve seçme parçalarını ih­
tiva etmektedir.
Müverrih Naîma (1927):
Bu küçük kitapta Naîma hakkında bir inceleme ile , seçilmiş par­
çalar bulunmaktadır.
Türk Edebiyatı Antolojisi (1934):
Lise son sınıf için hazırlanan 661 sayfalık bu büyük antoloji, Tan­
zimat’tan sonraki edebiyatımızın metinlerini içine almaktadır.
Ömer Seyfeddin - Hayatı ve Eserleri (1935, 1943):
Çok yakın arkadaşı Ömer Seyfeddin’e ait bir eserdir. Kitapta vesi­
ka sayılabilecek hâtıra ve mektuplar da yer almaktadır.
Makaleleri:
Ali Canib Yöntem’in edebî konularda ve inceleme mahiyetinde pek 
çok makalesi yayınlanmıştır. Bunların belli başlıları şunlardır:
1. Onuncu asra ait iki büyük şâir, Hayat mec., nr. 2.
2. Onikinci asırda Divan edebiyatı, Hayat, nr. 6.
3. Keçeci-zâde İzzet Molla, Hayat, nr. 8.
4. Edirneli Efendi, Hayat, nr. II.
5. Seyyid Vehbi, Hayat, nr. 16. *
6. İzzet Ali Paşa, Hayat, nr. 17.
7. Çelebi-zâde Âsim, Hayat, nr. 20.
8. Ankaravî İsmail Efendi, Hayat, nr. 21.
9. Süleyman Nahîfî, Hayat, nr. 22.
10. Râmiz Efendi ve eseri, Hayat, nr. 27.
11. Safâyî Efendi, Hayat, nr. 49.
12. Kâtib Çelebi ve liberalizm, Hayat, nr. 50.
13. Selim Efendi, Hayat, nr. 52.
14. Zübeyde Fıtnat Hanım, Yeni Mecmua, nr. 30 (1918).
15. Nef’înin gazelleri, Güneş mec., nr. 7 (1927)
16. Hâletî ve rübâîleri, Güneş mec., (1927).
17. Nedim’in hayâtı, Türkiyat mec., C. I (1925).
18. Reis-i "şâirân Osman-zâde Tâib Efendi, Türkiyat mec., C. II 
(1928)
19. Ziya Gökalp’in matbûat âleminde ilk görünüşü, Çınaraltı mec., 
nr. 12.
20. Yazı dili münakaşaları, Çınaraltı mec., nr. 16.
21. Muallim Nâci - Hayatı ve ahlâkı, İstanbul mec., nr. 11, 14, 16, 
20, 22 (1944).
22. Hâlid Ziya Uşaklıgil, Aylık Ansiklopedi, C. I.
174 (30)
SAYI 63 T Ü R K  K Ü L T Ü R Ü YI L VI
DİLCİLİĞİ - TÜRKÇECİLİĞİ:
Ali Canib Yöntem, elli beş yıl önce “Genç Kalemler” dergisinde 
“Yeni lisan” ve “Millî edebiyat” dâvalarını Ömer Seyfeddin ve Ziya 
Gökalp ile beraber ortaya atmıştı. O, bu dâvaların yıllarca yılmaz mü- 
dâfi’i olmuştur.
Dildeki yabancı şekil ve kaideleri atmak, halkın malı olmamış ve 
Türkçede karşılığı bulunan yabancı asıllı kelimeleri kullanmamak şek­
linde hulâsa edilebilecek olan “ Yeni lisan” cereyanını kabul ettirmek 
ve yaymak için O, Süleyman Nazif ve Cenab Şehabeddin gibi eski nes­
rin dev üstadları ile münakaşa ve mücadele etmiştir.
Kuruluşları zamanında Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu’n- 
da vazife alan Ali Canib Yöntem’in Dil Kurumu’nda hayırlı çalışmaları 
olmuştur. O, dilin sadeleşmesinde normal bir yolun tâkip edilmesine ta­
raftardı, aşırı özleştirmeciliğin ve uydurma dilin şiddetle aleyhinde idi.
Ali Canib Yöntem’in dil konusunda cesur davranışları olmuştur. 
Bunlardan birine, ölümünden önce hazırladığı ve Türk Kültürü’nün 61. 
(Kasım 1967) sayısında çıkan “Dil inkılâbı ile ilgili bir hâtıra” başlıklı 
son yazısında kendi de işaret etmektedir. İlmî temelleri zayıf olan “Gü­
neş - Dil Teorisi”ni anlamayan ve kabul etmeyen Ali Canib Yöntem, Ata­
türk’e şu sözleri söyleyebilmişti: “Paşam, şimdiye kadar etimoloji ile 
meşgul olmadım. Bu ayrı ve mühim bir branştır. Şimdiden sonra da bu 
hususta zât-ı devletinize faydalı olabileceğimi sanmıyorum.”
Ali Canib Yöntem Anayasa’nın sâde ve açık bir dille yazılması için 
projeler hazırlandığı 1942 yılında ise, ilgililere verdiği raporda şöyle 
demişti: “Kanaatimce Teşkilât-ı Esasiye Kanunumuzu ve ondan sonra 
öteki kanunlarımızı Türkçeleştirmek millî bir vazifemizdir. Ancak bu­
nu yaparken halkın dilinden ayrılmamak, ve aşağı yukarı otuz yıla ya­
kın bir zamandan beri edebiyat alanında hüküm sürmekte olan usulü göz- 
önünden kaçırmamak lâzımdır. Türkçesi olan yabancı hiçbir kelimeyi 
kullanmamak ve Türkçesi olmayan bir kelimeyi de Türkçe değildir diye 
atmamak şiarımız olmalıdır.” (bk. Türk Kültürü, nr. 61, aynı makale).
ŞAİRLİĞİ:
Ali Canib Yöntem’in şiirleri vasatın üzerindeydi. Sade bir dille ve 
umumiyetle aruz ustaca yazdığı bu şiirler ince duyuş ve görüşlerin mah­
sulü idi. Gençlik yıllarından sonra şiiri bırakan Ali Canib Bey’in şâirlik 
kudretini göstermek üzere 1912’de yazdığı bir şiiri buraya alıyorum:
(31) 175
SAYI 63 F. K. TÎMURTAŞ YIL VI
Y a p r a k
Anıyordum baharı; çırpınarak 
Düştü bir gölge şey avuçlarıma:
Yine ölmüş zavallı bir yaprak...
Ey hazân artık intikam alma,
Şimdi zulmetleriyle haykıracak 
Sana hüsran bakışlı mavi sema!..
Bu hazân belli çok fidan kıracak,
Örtecek dallarıyle yollarımı...
Sen fakat söyle ey güzel yaprak,
Söyle çehren kadar ölüm sarı mı?..
Ali Canib Yöntem, üniversitede benim hocamdı. 1943 yılında öğre­
tim görevlisi olarak tâyin edildiği zaman onun ilk talebesi biz olmuştuk. 
Bize üç yıl XVIII. asır edebiyatını, metinleriyle ve geniş şekilde okutmuş­
tu. Kendisinden çok faydalanmıştık. Asabi mizaçlı, fakat çalışkan ve 
araştırıcı bir hoca idi.
Yeni dil ve millî edebiyat cereyanının öncülerinden olan Ali Ca­
nib Yöntem, Türk kültür ve edebiyatına büyük hizmetler ifa etmiş bir 
şahsiyettir. Aziz hocama Cenâb-ı Hakdan rahmet ve mağfiret niyaz 
ederim. Nur içinde yatsın.
176 (32)
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 6 4 1 3 0 0 0 1 0 *


Hocam Ali Canib Yöntem:Vefatı münasebetiyle

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository