Taha Toros Arşivi, Dosya No: 59-Demiryolları. Not: Derginin "Özlemin Tadı Başkadır" köşesinde yayımlanmıştır.Unutma İstanbul projesi İstanbul Kalkınma Ajansı'nın 2016 yılı "Yenilikçi ve Yaratıcı İstanbul Mali Destek Programı" kapsamında desteklenmiştir. Proje No: TR10/16/YNY/010

Tutel, Eser

Istanbul Sehir University Repository

Özlemin Tadıı Başkadır...
A ltınızdaki 19 metre uzun­luğunda, 125 tonluk kapkara bir küheylâna hükmetmek ne demek, 
hiç düşündünüz mü? Düzlüklerde 
onu dörtnala koşturmak, birlikte 
rampaları tırmanmak, inişlere ge­
lince de altınızdan kaçırmadan se­
lâmete indirmek, nasıl bir duygu, 
hiç tattınız mı?!
Sözünü ettiğimiz bu dev kü- 
heylân, aslında bir buharlı loko­
motif! Evet, tam 19 metre uzunlu­
ğunda, 125 ton ağırlığında, 1943 
Almanya, I lenschel yapımı, 56500
serisinden bir uzun yol lokomotifi! 
Nereden baksanız, en azından 4 
bin beygir gücünde! Önünde kap­
kara dumanların savrulduğu baca­
sı, iki yanında, bembeyaz istim fış­
kırtan silindirleri, kocaman teker­
lekleri, ileri - geri gidip gelen biyel 
kolları ile gerçek bir demiryolu fa­
tihi! Arkasındaki içi su dolu, üstü 
tepeleme kömür yığılı "tenderiyle 
de heybetli mi heybetli!
Yıllarını bu lokomotifin üzerin­
de geçiren makinist Yahya Orsoy, 
"Bir buharlı lokomotifte makinist­
lik yapmak, dünyanın en zevkli
57
B ü tü n  D ü n ya • M a r t  2 0 0 2
mesleklerinden biridir!" diyor .ve 
hemen lafın arkasını getiriyor: 
"Aynı zamanda da dünyanın en 
meşakkatli işlerinden biri!"
Nasıl meşakkatli olmasın! Maki­
nistin gecesi yok, gündüzü yok! 
Bayramı yok, tatili yok! Sorumluluk 
derseniz, aklınıza gelmeyecek ka­
dar çok! Ya tehlike? Her an karşını­
za çıkabilir! Herşeyden önce bir 
yerden başka bir yere can taşıyor­
sunuz. Yağmuru var, sisi var! Daha­
sı, karı var, tipisi var! Birazcık yağ­
mur yağar, o yağmur sanki su de­
ğil. makinistin yüreğine yağan kor­
dur! Sel gelir, rayların altını boşaltır! 
Hava aşırı ısı­
nır, raylar bo­
zulur. Tüm 
bunlar yetmi­
yormuş gibi, 
trenin önüne 
insan çıkar, 
araç çıkar, hay­
van çıkar!
Uzun sözün kı­
sası, makinist, 
gece demeden, 
gündüz deme­
den, yazın bunaltıcı sıcakta da, kı­
şın dondurucu ayazda da gözlerini 
raylardan, elini fren kolundan asla 
ayırmamak zorundadır.
"Yüzlerce tonluk bir katarı, 
araba değil ki bu, nasıl çabucak 
durdurabilirsiniz?" diyor Yahya 
Kaptan. "Peki, lokomotifin freni 
yok mu? Elbette var. Var da, ace­
le tarafından buharı kesip, fren 
yapmakla lokomotifi hemen dur­
duramazsınız! Gün olur, 300 met­
rede durabilirsiniz; gün olur, 700 
metrede bile durduramazsınız!"
Gerçekten de koca trenin fren­
lerinin tutması, katarın ağırlığına,
58
yolun kaygan olup olmamasına, 
ya da yokuş aşağı iniyor veya ba­
yır yukarı tırmanıyor olmasına 
bağlıdır... Onun için bir tehlikeyle 
karşılaşan makinistin elinden, bu­
harı kesip fren yaptıktan sonra an­
cak acı acı düdük çalmaktan baş­
ka pek bir şey gelmez!
"Kurfallı'dan Sinekliye kadar 
hat ormanın içinden geçerdi" diyor 
Yahya Orsoy. "Ben. geceleri bile 
sık sık düdük çalardım. Ateşçi, 'A 
be ağabey, gecenin bu saatinde bu­
rada kim olacak?’ derdi de, yine de 
ne olur, ne olmaz, belki önümüze 
kaçak odun kesmeye giden biri çı­
kar diye yine 
de ihmal et­
mezdim düdük 
çalmayı... Evet! 
Makinistin silâ­
hı, düdüğüdür! 
Yola çıkan kişi 
çaldığınız dü­
düğü duyup 
kaçmayı başa­
rabilirse ne âla! 
Yoook, kaça­
mazsa, hapis­
lerde çürür gidersiniz!"
Evet, demiryolcular arasında 
uzun yol makinistlerine de "kap­
tan" diyerek saygı gösteriyorlar. 
Bizim Yahya Kaptan 1929 doğum­
lu.... Mesleğe 26 yaşındayken he­
ves etmiş. Nasıl mı? Bir bakışta bu­
harlı lokomotiflere yıldırım aşkıyla 
vurularak! Önce Eskişehir'de kurs 
görmüş, sonra da ateşçi olarak ça­
lışmaya başlamış. Daha sonra da 
makinist olmuş. Marşandizler... 
Yolcu trenleri... Ve de ekspresler... 
Yıllarca yük taşımış, yolcu taşımış; 
kısacası mal taşımış, can taşımış...
Yıllarca Trakya’daki hatta gidip
“Yüzlerce 
tonluk bir katarı
araba değil ki 
bu, nasıl çabucak
durdurabilirsiniz?” 
diyor Yahya Kaptan.
B i r  M a k in is tin  "B u h a r lı  L ok om otif Ö zlem i
gelmiş Yahya Kaptan. 22 yıllık hiz­
meti 30 yıl sayılınca da emekliye 
ayrılmış... Kimsenin canını yakma­
dan, kimsenin burnunu bile ka­
natmadan... Şimdi İstanbul’da, 
Halkalı’da oturup uykusuz gecele­
rinin acısını evinde sakin bir ya­
şam sürerek çıkartıyor.
"Ama elektrikliyi de, dizeli de 
lokomotif saymak gelmiyor içim­
den!" diyor. "Benim için varsa, yok­
sa, hep buharlı lokomotifi Ner’tle o 
eski buharlı makineler! Ner’de şim­
diki, kişiliksiz, hepsi birbirinin ben­
zeri elektrikliler, dizeller... İnanın, 
her biri bir başka güzeldi bu buhar­
lı makinelerin... Onlarla, sanki in­
sanmış gibi konuşurduk... Koca ka­
tarı sanki birlikte çekerdik, gere­
kince de yine birlikte durdururduk.
"Kara lokomotifte, sırtımızda 
yağlı bir gömlek, saatlerce buhara, 
kömür tozuna bulanarak çalışır­
dık... Dizellerde ise işler çok temiz, 
çok kolay... Boynunda kravat, üs­
tünde üniforma, beyler gibi oturu­
yor şimdikiler camın arkasında..."
"Kaç kişiydiniz buharlı 
lokomotifte?"
“D aima iki kişiy­dik... Makinist olarak bir ben, bir de ateşçi. Bir 
de şef dö tren vardı, ama o loko­
motifte değil, ‘tender’ denen kö­
mür ve su vagonun hemen arka­
sındaki furgonda bulunurdu..."
Yahya Kaptan, yazık ki çalıştı­
ğı yıllardan kalmış fotoğraflarını 
bulamadı. Ama hep o yılların anı­
larıyla dopdolu...
"Gerçekten meşakkatli bir mes­
lektir buharlı tren makinistliği..." 
diyor Yahya Kaptan. "Yaz - kış
açıktasındır... Kömürün kokusu 
genzine dolar, dumanın kurumu 
gözlerini yakar... Yazları ocağın 
önünde zırıl zırıl terlersin. Ya kı­
şın? Bir yandan sıcak, öte yandan 
soğuk, hasta olman işten bile de­
ğil... Ben iki yandaki kapıları açar, 
kapanmasın diye altına birer takoz 
yerleştirip öyle açıkta giderdim...
a ilmem, bilir misi- > M 9  niz, lokomotif çok 
sallanır. O sallantı- 
A  J  da maazallah den­
geni bir kaybetsen, aşağıya yuvar­
lanıp bin parça olman an mesele­
si... Ama ayaklarımı iki yana açar, 
sımsıkı dururdum durduğum yer­
de! Gözüm raylarda, elim makine­
nin kumanda kollarında, gece de­
mez, gündüz demez, Ergene ova­
sını kat ederdim köylerde kasaba­
larda dura dura... Arada bir, hani 
ateşçiye yardım olsun giye, ten­
derden kürekle kömür çektiğim 
bile olmaz değildi..."
"Ya yemek? Yemeği nerede na­
sıl yerdiniz?"
"Nerede olacak, lokomotifte! 
Sefertasıyla getirdiğimiz yemeği ka­
zanın üstünde ısıtır, öyle yerdik... 
Hep ayak üstü, gözünü hiç yoldan 
ayırmadan... Bazen sulu bir yemek­
le, bazen de kuru bir şeylerle do­
yururduk karnımızı... Öyle buzdo­
labı filân yoook. Çoğu zaman ye­
meğimiz açıkta, sıcakta kalmaktan 
bozulurdu da, bir lokmasını bile yi- 
yemeden dökmek zorunda kalır­
dık! Dedim ya makinistlik zor mes­
lektir diye... Yemeğini de lokomo­
tifte yiyeceksin, suyunu da loko­
motifte içeceksin... Seferi sona er- 
dirinceye kadar da gözlerinden uy­
ku aksa bile, gözünü kırpmadan
59
B ü tü n  D ü n y a » M a r t  2 0 0 2
yola devam edeceksin. Aslında 
açık havada olduğumuz için uyku­
muz pek gelmezdi. Varışta sekiz 
saat dinlenme hakkımız vardı. Ama 
bazı kereler, Edirne'ye vardığımız­
da, Ah Yahya Kaptan, kimse yok... 
İki saat uyuyuver de Pition’dan ge- 
lecak katarı sen alıp götürüver?’ 
derlerdi. Çaresiz bir kenara uzanır, 
biraz uyur, sonra yine tırmanırdım 
lokomotifin üstüne!
"Bakmayın siz o kara lokomo­
tifin dev gibi bir çelik kitlesi oldu­
ğuna! Çocuk gibi ilgi ister, bakım 
ister, sevgi ister.
Ben en azından 
iki saat önce ga­
ra gider, son 
kontrolünü ken­
di gözlerimle, 
son bakımını yi­
ne kendi ellerim­
le yapardım. İna­
nın, elimde ko­
caman bir bez, 
kazanın bile to­
zunu alırdım.
Sanki yol boyun­
ca yeniden baştan aşağıya tozlan- 
mayacakmış gibi!
"125 tonluk o kocaman kara 
canavar, altınızda ileri fırlamak 
için hazır bekleyen bir yarış atı gi­
bidir sanki! Ateşçi ocağın ağzın­
dan içeriye kürek kürek kömür 
atar, arada bir de gelberiyle karış­
tırarak ateşin daha canlı yanmasını 
sağlar. Düşünün, santimetre kare­
ye 16 kilo buhar basıncı var! Ba­
sınç giderek yükseldikçe, o koca 
makine altımda ileri fırlamak için 
can atıyor gibi gelirdi bana...
"Hareket saati gelince uzun bir 
düdük çalar, hemen arkasından 
da yavaşça istim valfını açarak si­
lindirlere buhar gönderirdim. Pis­
tonun hareket etmesiyle koca ma­
kine şöyle bir kıpırdar, sonra pe­
şindeki en azından 400-500 tonluk 
katarı çekmeye başlardı.
"Hiç durmadan Cankurtaran, 
Kumkapı, Yenikapı gibi banliyö is­
tasyonlarını düdük çala çala bir so­
lukta geçerdim... Arkasından Hal­
kalı.... Sonra Yarımburgaz... Ispar- 
takule... Hadımköy... Bahşayiş... 
Çatalca... Kurfallı... Sinekli... Çer­
kezköy... Çorlu... Sarılar... Muratlı... 
Seyitler... Lüleburgaz... Alpullu...
Mandıra... Pehli­
vanköy... Uzun­
köprü... derken 
Yunan toprakla­
rına girip Piti- 
on’da dunır, da­
ha sonra yine 
top rak larım ıza  
girdikten sonra 
ver elini serhat 
şehri Edirne der­
dik. O zamanlar 
312 kilometreydi 
Sirkeci’den Edir­
ne’ye kadar... Ama şimdi yol kısal­
dı, 303 kilometreye indi.
“Eziyeti kadar zevkli yanları da 
vardı, buharlı lokomotiflerin... Za­
ten olmasa yapılacak iş değil ya... 
Alpullu’da şeker fabrikasına gelen 
şeker pancarlarından birkaçını 
alıp kazanın üstüne koyardık. Bir 
süre sonra bakardık ki, yeterince 
pişerek tam kıvamını bulmuş... 
Alıp şöyle bir silkelerdik... Panca­
rın tozlu topraklı kabuğu dökiilii- 
verir, mis gibi içi çıkıverirdi. Bilse­
niz ne lezzetli, ne şifalı birşeydi, 
kazanın üstünde közlenmiş pan­
car! İnanın, yemeye doyamazdık!
“Hepimiz çalıştığımız hattı ez-
“ 125 tonluk 
o kocaman kara 
canavar, altınızda 
ileri fırlamak için
hazır bekleyen
bir yarış atı 
gibidir sanki!
60
B ir  M a k in is tin  "B u h a r lı  L o k om otif" Ö zlem i
here bilirdik. O kadar ki, gözleri­
mizi kapatsalar hile, nerede hangi 
viraj, nerede hangi köprü, nerede 
hangi hemzemin geçit var, hepsini 
bilirdik. Yine de yol boyunca gö­
zümüzü yoldan hiç ayırmazdık! İs­
tasyonlara üç dakika önceden gir­
mek yasaktı; bu, yol boyunca ge­
rekenden fazla hız yaptığımız an­
lamına gelirdi. Üç dakikayı geç­
medikçe istasyona geç girmek de 
rötar sayılmazdı.
a -m — *  n çok neden mi ı 1  t korkardık? Neden 
1 korkmazdık ki!
A  J  Yağmurdan, kar­
dan, selden, tipiden... Bir de önü­
müze birden binlerinin çıkıverme- 
sinden... Çok az bir yağmur yağ­
ması bile bizi tedbirli olmaya zor­
lardı. Niçin mi? Birazcık yağmur 
serpelese bile raylar ıslanır, çok 
geçmeden raylarda paslar oluşur, 
bu da trenin kaymasına neden 
olur. O zaman hemen raylara kum 
dökerek tekerleklerin raylarda tu­
tunmasına yardımcı olurduk. Yağ­
mur devam ettikçe bu pas akar gi­
der, tehlike ortadan kalkardı. Ama 
yağmur dinmek bilmez, raylar suy­
la örtülürse, o zaman hemen hızı 
kesiverirdik. Çünkü selin rayların 
altını boşaltmasından korkardık. 
Altı boşalan ray kırılır, kırılınca da 
trenin devrilmesi an meselesidir. 
Kaç arkadaşımızı fışkıran kızgın 
buharlarla yanarak kaybettik.
"Bir de aşırı sıcaklardan korka­
rız. Sıcaktan raylar genleşir, genle­
şince de ileriye geriye fazla uzaya- 
mayacağı için yılan gibi sağa, sola 
kıvrılıverir. Tıpkı Adapazarı depre­
minde olduğu gibi... Ha, bir de 
makaslardan geçerken çok dikkat­
li olmak gerektir. Hele hele istas­
yon giriş ve çıkışlarındaki makas­
larda tekerleklerin yoldan çıkması 
tehlikesi çok fazladır."
"Bir gün bir köyün yakınından 
geçiyorduk. İki buçuk yaşlarında 
kadar küçük bir kız çocuğunun 
tren yoluna doğru hızlı hızlı yürü­
mekte olduğunu fark ettim. Hemen 
fren yaptım... Bir yandan da düdük 
öttürmeye başladım... Ama kız duy­
madı... Hızımız giderek yavaşlıyor­
du... Yine de bu gidişle, eğer kaça­
mazsa çocuğa çarpacağımız apaçık 
meydandaydı... Hem düdük çalı­
yor, hem de bildiğim bütün duaları 
ediyordum... Hızımız 5 kilometreye 
inmişti ki çocuğa çarptık! Neden 
sonra durur durmaz hemen aşağıya 
atladık, baktıksa da çocuğu teker­
leklerin altında bulamadık. Furgo­
nun altına baktık, yine yok! Çocu­
ğu. ancak dördüncü vagonun altın­
da bulduk. Bir de ne görelim?! Sapa 
sağlam değil mi! Hiçbir şeyciği yok! 
Sadece korkmuş, ağlıyor, o kadar!”
U -w- -jpr-eni makinistin başı- 1 % /  na herşey gelir! Bir 
keresinde Alpullu'ya 
A  yaklaşırken tam bir 
eşeğe çarpmak üzereyken hayvanı 
kurtarmayı başardık. Bir başka se­
ferinde de yine bir köylüye çarp­
mamıza ramak kaldı! Adam eliyle 
sağır olduğunu işaret etmez mi ba­
na! Meğer çaldığım düdüklerin hiç­
birini duymamış!!!"
İşte, yirmi yılını raylar üstünde 
geçiren emekli bir buharlı tren ma­
kinistinin şuradan buradan anıları...
Ner'de eski buharlı makineler... 
Ner’de onların eski makinistleri...»
EserTutel@butundunya.com.tr
61
İstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphanesi 
Taha Toros Arşivi


Bir makinistin "Buharlı Lokomotif" özlemi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository