Taha Toros Arşivi, Dosya No: 133-Kemal Tahir ve Yorgun Savaşçı.



Not: Gazetenin "Düşünenlerin Düşünceleri" köşesinde yayımlanmıştır.Unutma İstanbul projesi İstanbul Kalkınma Ajansı'nın 2016 yılı "Yenilikçi ve Yaratıcı İstanbul Mali Destek Programı" kapsamında desteklenmiştir. Proje No: TR10/16/YNY/010

Bozdağ, İsmet

Istanbul Sehir University Repository

DÜŞÜNENLERİN DÜŞÜNCELERİ
Ulusal roman ve ‘Devlet Ana,
Bizim Roman sa­
natımızın iki büyük 
aşaması var: Biri
Halit Ziya çizgisi, 
öteki, Kemal Tahir 
çizgisi..
Halit Ziya çizgisi,
Türkiye’de roman 
tekniğinin Batı öl­
çülerinde kullanıl­
masını, bir başka 
deyimle, Roman us­
talığımızı tanımlı­
yor.. Kemal Tahir 
çizgisi, Roman tek­
niğinde ulaştığımız 
bn ustalığa, Türk 
insanmı, Türk Üs­
lubunu getirerek 
Ulusal Roman’mu- 
za sınır taşı koyu­
yor.
Ulusal Roman, 
memleketimizde re 
dünyada çok tartı­
şılmış bir konudur.
Bugün artık bir 
Fransız romanını bir Rus roma­
nından bir bakışta ayırabiliyo­
ruz. İyice aydınlığa çıkmış bir 
konudur.
Tutalım Prosper Merimc’nin Kar- 
men’i.. Bu uzun Hikâye veya - söy- 
lenilegeldiğl gibi -  roman, konusu 
kişileri, çevresi İspanyol olan ve 
baştan sona İspanyayı özelliklerde 
anlatan bir romandır. Ama İspan­
yol romanı değildir. Yazarının Fran­
sız oluşundan gelmiyor bu yargı.. 
Bakışının, anlatımının Fransız olu­
sundan geliyor..
Buna karşılık Donkişot, bir İspan­
yol romanıdır; ama, konusunun Is­
panya’da geçişinden, kahramanları­
nın İspanyol oluşundan değil, ba­
kışı ve anlatımının İspanyol olu­
şundan, bir İspanyol dünyası, miza, 
e», davranışını yansıtmasından.. Bi­
zim romanımız - ne yazık ki -  böy­
le bir özelliğe, kişiliğe erişemedi.
BATI KOPYACILIĞI
Bizim ilk iyi romanımız Halit Zi. 
ya. konuyu seçerken, konuyu işler­
ken gerçekten usta. Hangi taşı ne­
reye koyacağım çok iy! biliyor. Kah 
ramanlarının iç dünyalarım çözüm­
lerken Paul Bourgct derinliğine ula­
şabiliyor, kişilerin! eylemde renk­
lendirirken Balzac’ı hatırlatan güç­
lü dönemeçler dönüyor, sonunda, iyi 
de bir roman çıkarıyor.. Ama gel­
geldim, bu, bizim anladığımız Türk 
Romanı değildir, birim kendi yapı­
mıza özgü roman değildir, tyi bir 
romandır ama, olsa olsa bir Fran­
sız elinden çıkmış romandır. Batı­
ya yönelişimizin en hızlı çağında 
yaşayan Halit Ziya, romanı Batıdan 
öğrendi ve Batıdan kaldı. Genellik­
le, büyük Fransız yazarlarının et­
kisi altında kalmıştır Böyle olun­
ca, Batı uygarlığının ve yüzlerce 
yıllık Fransız ulusunun oluşturduğu 
«Olaylara bakış» ve «Olayları değer­
lendiriş» niteliğinden kendisini kur­
taramadı. Zaten bu kadarım ken­
disinden beklemek büyük haksız­
lık olur. Bu eksiğine rağmen, Türk 
Romanı Halit Ziya'ya çok şeyler 
borçludur.
Halit Ziyanın romanları. Rus ro­
manı, İspanyol romanı, İngiliz ro­
manı değildir. Ama, Fransız roma, 
m değildir, diyemeyiz. Piyer Lotİ’- 
nin Azadesiyle, Iîalit Ziyanın Ah­
met Cemili ayni ortak kültürün ve 
dünya görüşünün çocuklarıdır.
Bunun elbette pek çok nedenleri 
var. Bir kez roman, bir Batı sanat 
dalıdır. Biz, üçüncü Selimden bu 
yana batılılaşmağa çabalıyoruz. Ba- 
tı'yı yapan temel ilkelerin hiç biri 
OsmanlIda olmadığı halde. Doğu 
İnsanı ile Batı insanı arasında say­
makla tükenmeyecek farklar bulun, 
masına rağmen, Batı'lı olmağa özen­
mişiz. Çatırdayan imparatorluğun 
kurtuluş ilâcı Batılılaşmak olunca, 
Batı uygarlığından nasıl faydalana­
cağımız pek de araştırılmadan kop­
yacılığa sürüklenmişiz. Bu gün de 
hâlâ debelendiğimiz bu bataklıktır. 
Böyle olunca elbette Ulusal roma­
nımız, Ulusa) Tiyatromuz, Ulusal 
Musikîmiz olmaz. Bütün çabalarımız 
biçim’de kalır. «Ateşten Gömlek» 
de kurtuluş kavgamızı anlatan Ha­
lide Edibin, bir İngiliz romanını, 
Yaban’da Kurtuluş kavgamızı dile 
getiren Yakup Kadri’nio bir Fran­
sız Romanını yansıtması bundandır.
Bu durum ta.. Kemal Tabirin son 
romanı «Devlet Ana»ya kadar böy- 
,0ce sürüp gider.
ANADOLU İNSANI
Kemal Tabirin ilk romanları da 
biraz Balzac, biraz Dostoyevski'dir. 
O da Halit Ziya'nın bıraktığı yer­
den romana başladı. Ancak Kemal 
Tahir, -  belki yaşamasının da ge­
tirdiği şartlardan faydalandı - öte­
ki romancılarımızdan ayrılarak ken­
disine özgü bir anlayışla, özelliği 
olan «Orta Anadoln halk dili* ni 
romana getirmek denemelerine gir­
di. Anadolu insanını övmeden, al­
çaltmadan, gerçekçi bir gözlem açı-
«Halit Ziya'dan bu yana Türk romancıları, Batı 
uygarlığının ve yüzlerce yıllık Fransız ulusu­
nun oluşturduğu «olaylara bakış» ve «olayları 
değerlendiriş» açısından kendilerini kurtarama­
dılar. Oysa, doğu ve batı insanı arasında say­
makla bitmeyecek farklar vardır. İlk olarak 
Kemal Tahir son romanı «Devlet Ana» ile 
Dostoyevski, Cervantes ya da Balzac'ın kendi 
ulusları için doğru olan dünya açılarım bırakı­
yor. Türk mizacına ve ortak üslubuna doğru 
bir araştırma olan «Devlet Ana», Anadolu insa­
nının da ilk gerçek portresidir.»
İsmet B O Z D A Ğ İ İ H
Edebiyatçı
smdan işlemeğe koyuldu. Roman­
larında, kahramanlarından yana ol­
mak kolaylığına hiç yüz vermedi.
Tersine, kahramanını sevmek, ger­
çekçiliğine dokunacaksa, ona hak­
sızlık etmeğe razı oldu. Romanları 
biraz soğudu, biraz puslandı ama, 
onu bu gerçekçilik titizliği, ulusal 
mizaca giden yolun hiç başkaları ta­
rafından çiğnenmemiş bir yerine ge­
tirdi. Evet, romanlarında yarattığı 
kahramanlara, bir baba gib! değil, 
bir yargıç gibi bakıyordu. Bu yüz­
den Romanlarile Kemal Tahir, fır­
tınalı çıplak dağbaşları gibi ürper­
tici, çalımlı, güçlü göründüğü halde,
- çoğu romancılarda Hrİstfyanlıktan 
gelen derin sonsuz aydınlıktan sı­
nırsız sevgiden yoksun olduğu için - 
«Ulu* görünmez. Kemal Tahir’de,
Dostoyevski’ye en büyük kanatları 
sağlayan Hristiyan mistisizm*!, tsa 
merhameti yoktur. İnsanları, onla­
rın tepelerinden bakarak sevmez.
Tıpkı hir Osmanlı Türk’ü gibi, in­
sanların arasında yaşayarak insan­
ları sever, Merhamet, karşımızdaki­
lere biraz tepeden bakmak değil de 
nedir?.
Okuyucunun, Kemal Tahir’ in bir 
romanını bitirdiği zaman —okuduğu 
öteki büyük romanların etkisi ile—
«Çok güzel ama. bunun acaba neyi 
eksik?» diye dalıp düşündüğü olur, 
tşte o eksik olan, ulusal Türk ro­
manına girmemesi gerekendir. Çün­
kü Anadolu insanı da. Osmanlı in­
sanı da Miislümandır ama. mistik 
değildir.
Kemal Tahir son romanı Devlet 
Ana'ya kadar hep bu çizgiler içinde 
dönmüş, gerçekef roman araştırma­
larında direnmiş, durmadan ulusal 
rnman'tn yolunu aramıştır.
TARİHİN DERİNLİĞİNDE
Biz, «Kemal Tahir Ulusal Roman 
yolunu araştırmıştır* diyoruz. Yok­
sa yazarın asıl kaygusu, gerçekçi­
likten davranıp iyi roman’a git­
mektir. tyi romana gitmek için, in­
sanı olduğu kadar, toplumu da iyi 
bilmek gerekir. Bunun için günü­
müzün insanı ve sorunlarını titiz­
likle araştırmağa başlamış ve bunu 
birçoklarımızın yaptığı gibi günü­
müzde değil, tarihin gelişimi ve olu­
şumu İçinde izleyip belirlemeğe 
yönelmiştir. Nasıl bir insandır hu 
Anadolu insanı? Nasıl olmuş da bir 
avuçken koskoca bir imparatorluk 
kurmuş, uygarlık yaratmış, çok ay­
rı yapıda ulusları, kendi düzeni 
içinde birleştirmiştir? Başka ulus­
lardan eksiği ne, gücü ne?. Uyanık 
kafa ile yapılmış yıllar süren bir 
araştırma bu. Ama bu vol Kemal 
Tahir’İ. ulusal roman düzeyine çı­
kardı. Nasıl kİ, başka sanat dalla* 
rındakl başarılara ve toplum koşul­
larının aydınlatılmasına giden doğ­
ru yol da budur.
Ancak tarihin derinliklerinde baş­
layan oluşumu dikkatle gözleme al­
mak da yetmez: bütün şartlanma­
lardan, bütün peşin benimsenmiş 
yargılardan kurtulmak, en kesin gö­
rünen gerçekleri bile bir kez daha 
düşünceden ve uygulamadan geçir­
mek zorunluğu vardır. Kemal Tahir 
bunu cesaretle yaumacaydı. önceden 
benimsemiş olduğu bazı fikirlere 
aykırı düşmek korkusunu bir yana 
itivermemfş olsaydı, bugünkü du­
ruma gelmesi söz konusu olamazdı. 
Kemal Tahir, bîr fikir çilesinden, 
30 yıllık bilineli bir araştırma sü­
resinden sonra bu düzeye gelmiştir.
«DEVLET ANA»
Devlet ana romanı, konu olarak. 
Osmanlı İmparatorluğunun temel 
atma günlerini ele alıyor. Ertıığ- 
ruPtm tükenmiş, vatalak günlerine 
erişiyoruz. Osman'ın, babasının 
ölümünden sonra beyliği çekip çe­
virişindeki uslübil görüyoruz. Osman 
bey kendisine. Ahi Şeyhî Edebalİ’nln 
kızını, oğlu Orhan'a da Yarhisar 
Tekfuru *nun kızı Nilüferi alıyor. 
Bu arada. Karacahlsar kalesinin bir 
baskınla ele geçirilişi var. 623 sahl- 
fellk romanda, 3 aylık zaman «ti­
resini kapsayan olay­
lar bunlar...
Böyle olunca, roma­
nın durgun akması 
gerekir. Oysa öyle 
tertiplenmiş ki, siz 
okurken olayların so­
luk soluğa peşindesi­
niz. Hem bir sinema 
romanı gibi aksiyonla 
dolu olması, hem bü­
yük romanların ala­
bildiğine derinliğini 
taşıması nasıl müm­
kün olabilmiştir, ko­
lay kolay çözemiyor­
sunuz...
1300 lerde devlet 
kurmağa koyulup, 
1920’Ierde son nefes­
lerini vermeğe başla­
yan Osmanlı, nasıl 
bir insan yapısıdır? 
Biraz şakacı, biraz 
abartıcı, ama büyük 
yanı ile daima ger­
çekçi ve yönetimci 
Osmanlı, hangi çağ 
şartlarının elverme­
sinden faydalanıp Uç. 
beyliğinden İmpara­
torluğa geçti? O günün Moğul’u, o 
günün Selçuk’unun elinde işe yarar­
lıktan çıkmış toplum düzeni. Os­
manlI'nın eline geçince nasıl aman­
sız bir kılıç haline geliverdi? Ana­
dolu’nun en büyük örgütü Ahiler ve 
bunların yöneticileri nasıl kişilerdi? 
Osmanlı bu büyük gücü nasıl kul­
landı ve işe yarar hâle koydu? 
Konya Selçuk tahtına dudak büken 
Uçbcyİ Osman, batıya yönelirken 
neye güveniyordu? Bütün bunları 
Devlet Ana’dk Kemal Tahir’in per­
tavsızı altında biraz şişmiş, biraz 
kabarmış, ama hiç bir zaman bo­
yutları değişmemiş olarak görüyor­
sunuz.
Devlet Ana, OsmanlInın —belki 
noksan— ama gerçek ilk portresi­
dir. Bu portrede bugünün Anadolu 
insanı yatıyor. Eğer günümüzün so­
runlarına eğilecek İsek, bu portreyi 
tanımadan hic bir işe koşulamayız. 
Bugünün sosyologlarına, güçlü ya­
zarlarına. politikacılarına düşen 
ödev, bu portreye eksiklerin! koy­
mak. ulusal miracı yakalamak ve 
buradan davranıp veni hedeflere 
yönelmektir
Devlet Ana'ya ulusal roman de­
memizin başlıca nedenlerini yuka- 
rıd açıklamağa çalıştık. Düşünce­
miz! şu satırlarla noktalayalım:
Kemal Tahir. Devlet Ana’da as­
lında büyük bir şey yapmıyor: Türk 
sanat adamlarının romana girişir­
lerken düştükleri yanlışı düzeltiyor. 
Batıdan romanın tekniğin! alıyor, 
ama dünyaya bakış açısına gelince, 
Dostoyevski'nİn. Balzac'ın. Cervan- 
tes’in. kendi ulusları İçin doğru olan 
dünya açılarını bırakıyor. Aşık Pa- 
şa’nın. Evliya Çelebi’nin, Naîma'nm 
bakış acısına sımsıkı yapışıyor. 
Çünkü Türk mizacı ve Türk ortak 
usliibuna ancak buradan gitmek el­
verir.
Taşbasması eski Binbİrgece ma­
sallarımızın güzelim halk dil! var­
ken saray aristokrasisi ve Haremi­
nin yılgın mizacında biçimlenmiş 
İstanbul türkçesinin, Türk insanını 
gerçek yönleriyle yansıtacağını ko­
lay kolay benimsemiyor. Anadolu 
halk türkçeslvle İstanbul türkçesini 
ayrı ayrı değerlendiren ve bunları 
gerektikçe ayrı ayrı yerlerde kul­
lanan romancımızdır Kemal Tabir. 
Başarısının İlk temel taşı, kanı­
mızca budur. Binlerce sahife eski 
metin ve eski masallar okuyarak, al­
dığı notlarla stilize ettiği bir dil! 
getirip koydu Devlet Ana'ya... Bir 
başka deyimle. Anadolu İnsanına, 
Anadolu insanı olarak bakmağa ça­
baladı. tste sonuç ortada..
GROTESK AMA...
Belki bazı Türk aydınları bu ro­
manı okurken hem beğenecekler, 
hem şaşıracaklardır. Çünkü 50 yıl­
dır batı romanlarlyle şartlanmış 
kafalarımız, kendi gerçeklerimize 
vabanlasmışfır. Btı soy oknyucular, 
romandaki kişilerin konuşurken 
olavları abartmalarını garipseye­
cekler. Evliya Celehl'nin, Naîma'nm 
da bövle konuştuğunu hatırlamaz­
dan gelip, grotesk bulacaklardır. 
Ama Kemal Tabir, batının grotes- 
kinden değil de bizim Anadolu türk- 
çemlzln açık abartıcı, acık alaylı, 
acık taşlamalı üslûbundan geldiği 
İçin pek önemli bir iş başarmıştır.
Yatalak Ertuğrul Gazi'nîn kuşku 
ve tedirginliğinde, bugünün son Os­
manlIsı ismet Paşa’yı, Osman'ın 
kararlı, fırsat sektirmeyen seçikll- 
ğinde Cengiz Han'ın imparatorluk 
kuran niteliğini bulmak İçin, böyl*» 
bîr uslûn kullanmak, dünyaya böyle 
bir açıdan bakmak, her şeyi çok 
doğru olarak yeri! yerine yerleştir­
mek gerektir.
Devlet Ana'da bir destan çağıltısı 
var. En üst yapıdaki aydınla, en alt 
yapıdaki okumasız, yazması* çobanı 
uzlaştırıyor bu roman... Köy kitap­
lığına Kerem İle Aslı, Köroğlu. Bat- 
talgazt 11e birlikte Devlet Ana da 
rahatça girebilecektir.
/  s .  / i
Taha Toros Arşivi
*  o  O 1 5 2


Ulusal roman ve 'Devlet Ana'

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/161833/2/001522023006.pdf

Ulusal roman ve 'Devlet Ana'

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository