Zaczyński, Marian

Ruch Literacki

Jagiellonian Univeristy Repository

Jerzy P a s z e k ,  Sty l  powieści Wacława Berenta. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 140, Katowice 1976, s. 136.Książka S tyl powieści Wacława Berenta stanowi podsumowanie pewnego eta­pu konsekwentnej drogi badawczej Jerzego Paszka. Liczne jego rozprawy i arty ­kuły (niektóre z nich w zmienionej nieco redakcji są rozdziałami tej książki) nie­odmiennie koncentrowały się wokół problematyki badań stylistycznych.Jak  wiadomo, obecna sytuacja stylistyki w kompleksie dyscyplin literaturo­znawczych jest co najm niej dziwna. Oto bowiem trw ają  kontrowersje dotyczące walorów poznawczych i operacyjnych stylistyki, a z drugiej strony nie ma jasności co do tego, czy stylistyka na pewno jest jedną z gałęzi literaturoznawstwa, a nie językoznawstwa. Paszek zdaje relację z tych sporów (s. 12—15) i w  tym  kontekście wyraźnie deklaruje swoje stanowisko, nacechowane przekonaniem o wyjątkowej roli stylistyki. Rekomendacją postawy Paszka może być zacytowane przezeń stwier-s*dzenie R. Barthesa: „Począwszy od chwili, gdy się uzna, że dzieło zostało stworzo­ne przez styl (i wyciągnie się z tego konsekwencje), możliwa będzie pewna nauka0 literaturze” 1 (s. 12).W kwestiach bardziej zasadniczych (lingwostylistyka czy stylistyka literacka) Paszek zdecydowanie opowiada się za kontynuacją stylistyki literackiej. Nie neguje osiągnięć ligwistycznie zorientowanej stylistyki, stwierdza jednak jej ograniczoność1 pewną niewydolność w zakresie całościowej stylistycznej charakterystyki dzieła literackiego.Propozycje Paszka korespondują pod tym względem z przytoczonymi (s. 14) po­glądami A. W. Cziczerina i F. MikoCziczerin:K ategoria sty lu  p isarza  — to  n ie lingw istyczna, lecz literaturoznaw cza kategoria , gdyż pojęcie stylu zakłada jedność słowa i obrazu, obrazu i  kom pozycji, kom pozycji i idei utw oru poetyckiego.Miko:Staw iam y hipotezę, że pojęcie s ty lu  nie ogranicza się  jedynie  do językowego plam i tekstu , ale że pokryw a także jego p lan  tem atyczny i  je s t w  ten  sposób jednoczącym  mo­m entem  całego tekstu . Nosicielem stylu w tekście jes t n ie  tylko język, ale  także i tem at.Konsekwencją takiej postawy badawczej jest poszerzenie dziedziny badań sty­listycznych. Już wcześniej Paszek zaproponował „model” stylistyki, w której wy­odrębnił trzy „gałęzie”: fonostylistykę, logostylistykę i ideostylistykę3. Przedmio­tem fonostylistyki jest warstw a brzmień słownych dzieła (stylistyka dźwięku), lo- gostylistyki — warstwa znaczeniowa (stylistyka wyrazu i zdania). Tradycyjna sty­listyka ograniczała się do tych dwu „gałęzi”. Jerzy Paszek widzi możliwość objęcia metodycznymi. badaniami stylistycznymi także w arstwy wyższych układów znacze­niowych dzieła:ideosty listyka zajm uje  się tym i sk ładn ikam i dzieła literackiego, k tó re, nie będąc przed­m iotem  badań genologicznych czy w ersologicznych ani kom pozycyjnych [...], mogą stać się obiektem  in te rp re tac ji ideowej *.W propozycji Paszka nęci symetria modelu stylistyki (odpowiedniość poziomów analizy stylistycznej w stosunku do poziomów organizacji dzieła) i jej „totalność”. Czyżby więc p e w n a  (jak chce Barthes) nauka o literaturze...?Warto w tym miejscu zastanowić się, na ile koncepcja ideostylistyki stanowi istotne n o v u m  w nauce o literaturze. Jedno wydaje się nie ulegać wątpliwości — rozważania tzw. ideostylistyczne de facto prowadzone są od dawna. Paszek nie poszerza nawet ich repertuaru  (stylistyczna charakterystyka całostek tekstowych większych od zdania, różne rodzaje stylizacji). Pom ijając niejasność i nieprecyzyj­ność samego term inu „ideostylistyka” (stwierdzenie „stylistyczne badania idei, czyli w skrócie: ideostylistyka” 5, niewiele w  gruncie rzeczy mówi), wypada zauważyć, że do wniosków interpretacyjnych doprowadzają niejednokrotnie badania już na poziomie fono- czy logostylistyki. Nie wolno przy tym zapominać, że stylistyka związana jest nade wszystko z penetracją zjawisk językowych. Poddając dzieło analizie stylistycznej, pytam y nie o co innego, jak — pomijając ewidentną kwestięi R. B a r t h e s ,  K ry tyk a  f  prawda. P ize ł. W. B ł o ń s k a  [w:] W spółczesna teoria ba­dań literackich  za granicą. Antologia. Opr. H. M a r k i e w i c z ,  K raków  1972, t .  2, s. 122.A. W. C z i c z e r i n ,  Jdiei i stil. O prirod ie  poeticzeskogo słowa, M oskwa 1968; F. M i k o ,  Od e p iky  k  lirykę . S ty lis tické  p rierezy  litera türon , B ratislava 1973.J S ty listyka . P rzew odnik m etodyczny , K atowice 1974 (U niw ersytet Śląski, n r  102, skrypt).* Tamże, s. 159."* Tamże.uruchamiania funkcji autotelicznych — o mechanizmy językowego wzbogacania warstwy przedmiotowej dzieła, o jakości najróżniejszego rodzaju, wypływające właśnie ze sfery języka, ze sposobów jego użycia.Zresztą trudno z całą stanowczością orzec, na ile fonostylistyczna analiza Ży­wych kamieni czy logostylistyczna — Oziminy należą właśnie do fono- i logo-, a nie ideostylistyki. Paszek z prawdziwym mistrzostwem prezentuje instrumen- tację głoskową powieści Berenta oraz różnorodne konstrukcje polisemantyczne (przed wszystkim leksykalne) stosowane przez autora Oziminy i nieodmiennie do­chodzi do wniosków interpretacyjnych; wszak naczelną funkcją zabiegów instru- mentacyjnych w Żyw ych kamieniach jest stylizacja na „świętą księgę” (s. 25), a stosowanie wieloznaczności w Oziminie ma niebagatelny wpływ w ewokowaniu określonego nastroju i odsyła do wielkich mitów (misteria dionizyjskie i eleuzyjskie) (s. 54—55).Abstrahując od ambitnych zamierzeń Paszka dotyczących „uporządkowania” stylistyki, trzeba stwierdzić, że jego książka jest bardzo ważną pracą dotyczącą twórczości Berenta. Zdarzają się co prawda sądy arbitralne, niedostatecznie udo­wodnione (np. teza o wysokim — w rozumieniu N. Frye’a — stylu powieści Be­renta (s. 9), twierdzenie o doskonaleniu jego w arsztatu pisarskiego (s. 10)6), ale nie mogą one przesłonić faktu, że od czasu znakomitej książki Hultberga jest to praca w istotny sposób rewaloryzująca dokonania twórcze autora Zmierzchu wo­dzów.Wspomniano już o ciekawych analizach w arstwy brzmieniowej i znaczenio­wej dzieł Berenta. W ustępach dotyczących Próchna Paszek poddaje gruntownej rewizji dotychczasowy stan badań nad tą  powieścią i jej generalne oceny. Uważano dotąd’ że przedmiotem Próchna jest opis improduktywizmu i dekadencji, a Beren­towi przypisywano „brak dystansu” wobec przedstawionych postaci (miałby on, co najwyżej, „pochlebnie oskarżać”). Przemilczano przy tym podstawowy element stra­tegii pisarskiej Berenta: polifoniczność7. Poza tym  przedmiotem tej powieści jest nie tyle „artysta, któremu się nie udało”, lecz próba opisu struktury osobowościo­wej człowieka epoki modernizmu.Rozważania Paszka rozszerzają perspektywę badawczą, ukazując jeden z za­biegów autora Próchna, umożliwiających mu fenomenologiczny opis „dekadenta”. Zabiegiem tym jest kontaminacja dwu porządków organizujących życie artysty i człowieka: szeregu nietzscheańskiego (ewokowanego kolorystyczną triadą biało- -szaro-czarną) i buddyjskiego (triada biało-czerwono-czarna).W drugiej części książki Paszek sytuuje dokonania pisarskie Berenta w kon­tekście epoki. Ukazuje oryginalność stylu autora Oziminy i przekonująco dowodzi „tajemnicy” tego stylu, nie ukrywając przy tym, że w jakiejś mierze był Berent „dłużnikiem” Nietzschego i d ’Annunzia.Inspirujące badawczo są rozważania Paszka (na marginesie porównawczej ana­lizy stylu Próchna, Popiołów i Pałuby) dotyczące charakterystyki słownika powie­ściowego i specyficznego „chwytu stylotwórczego”, polegającego na „interferowaniu trzech typów leksykonów: słownika inspirującego, „mechanicznego” i „aluzyjnego” (s. 104). Ze słownikiem inspirującym wiąże Paszek słowa-klucze (traktowane struk­turalnie), a ze słownikiem mechanicznym — słowa-tematy (traktowane statystycz-• Na czym polegać m iałoby owo „doskonalenie w arszta tu"?  P . H u l t b e r g  (S tyl w cze­snej prozy fabu larnej W acława Berenta, W rocław 1969, s. 228) słusznie stw ierdza: „Nie można więc trak tow ać tw órczości B eren ta  jak o  jednolitego ciągu rozwojowego — sk łada się  raczej z osobnych dzieł [...]. Każda z powieści B erenta {...] jes t główną powieścią” . B eren t szcze­gólnie dbał o to, by być „perm anentnym  now atorem ” i n ie  pow tarzać osiągnięć swego w ar­sztatu.’ Por. pionierskie uwagi n a  ten  tem at M. G ł o w i ń s k i e g o  (Powieść m łodopolska. S tu d iu m  z p o e tyk i historycznej, W rocław 1969, s. 243—2® i n.).I .nie). „Słowa-tematy — pisze Paszek — można :[...] określić jako synonimy słów-na- tręctw, słów-idiosynkrazyj stylistycznych danego autora” (s. 104).Niewątpliwie wartościową książkę. Paszka zamyka paralela Berent a Joyce, ale jej walory poznaw'cze ograniczone są przez kruche przesłanki, na jakich jest oparta. Dla Paszka bowiem „świadome nowatorstwo Berenta i Joyce’a jest wspól­nym mianownikiem ich postaw twórczych” (s. 118).M A R IA N  Z A C Z Y Ń S K I

Styl powieści Wacława Berenta

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository