Uniwersytet w Białymstoku. Wydział Historyczno-Socjologiczny1227728

Niewiński, Łukasz

Białostockie Teki Historyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Henryk Majkrzak SCJ, Watykan. Papieskie formacje zbrojne, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2013, ss. 170 + 64 plansze ilustrowane

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Recenzje 277Henryk Majkrzak SCJ, Watykan. Papieskie formacje zbrojne,Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2013, ss. 170 + 64plansze ilustrowane.Tematyka papieskich formacji zbrojnych zasadniczo nie budziła zaintereso-wania polskich naukowców1, w przeciwieństwie do ich kolegów z innych krajów,a zwłaszcza z Włoch, Niemiec, Szwajcarii i Francji2. Mogłoby się to wydawaćo tyle zaskakujące, że szczególnie ze względu na pontyﬁkat papieża rodaka– św. Jana Pawła II (1978–2005), kwestie dotyczące Watykanu stały się nambliskie, a polscy badacze mieli relatywnie łatwy dostęp przynajmniej do zbio-rów Biblioteki Watykańskiej. Tendencja niedostrzegania współczesnych jedno-stek papieskich zmieniła się dopiero w ostatnich kilku latach. Prawdopodobniemiały na to wpływ (szkoda tylko, że tak późno): zakończony pontyﬁkat KarolaWojtyły, jego beatyﬁkacja (1 maja 2011 r.) i kanonizacja (27 kwietnia 2014 r.)oraz uroczystość 500-lecia Papieskiej Gwardii Szwajcarskiej (PGS – 22 stycz-nia 2006 r.).Jako pierwszy w Polsce książkę poświęconą całkowicie tematowi Gwar-dii Szwajcarskiej – głównej formacji papieskiej – napisał Zbigniew Witkowski,1 Jedynym wyjątkiem, była praca Zdzisława Morawskiego, Sacco di Roma, Kraków 1923. Doty-czyła ona jednak tylko wybranego zagadnienia z historii Papieskiej Gwardii Szwajcarskiej, jakimbyło złupienie Rzymu w dniach 6–14 maja 1527 r. przez wojska króla Francji Karola V.2 Tylko w XXI wieku, głównie ze względu na uroczystość 500-lecia istnienia Papieskiej Gwar-dii Szwajcarskiej, wydano następujące pozycje: G. Cantelli, Die Pa¨pstliche Schweizergarde: ze-itgeno¨ssische Stiche und Aquarelle vom 16. bis zum 20. Jahrhundert aus der Privatsammlungdes Hauptmanns Roman Fringeli, Regensburg 2006; D. Delcuratolo, Storia Della Guardia Sviz-zera Pontiﬁcia e Dei Corpi Militari Pontiﬁci Disciolti nel 1970, Varese 2006; P. M. Krieg, DieSchweizergarde in Rom 1506–2006, Zu¨rich 2006 (wznowienie wydania sprzed kilkudziesięciu lat);Les Suisses du Pape. 500 ans au Vatican. Ouvrage comme´moratif de l’exposition du Muse´e desSuisses dans le Monde pour le Jubile´ 1506–2006, e´dite´ par N. Chavannes, A. Zurﬂuh, Geneve2006; S. Meier, K. Kiermeier, Treu, redlich und ehrenhaft. Die Schweizergarde in Bildern fru¨herund heute, Dachau 2007; G. Morello, V. Pranzini, Gli Angeli Custodi del Papa. 500 anni dellaGuardia Svizzera Pontiﬁcia, Lugo 2006; U. Nersinger, G. P. Weishaupt, Pontiﬁcia Cohors He-lvetica (1506–2006), Bonn 2005; C. R. M. Richard, La guardia svizzera pontiﬁcia nel corso deisecoli, Milano 2005; R. Royal, The Pope’s Army. 500 Years of the Papal Swiss Guard, New York2006; S. Sapin, Garde Suisse au Vatican: Ombre et lumie`re, Yens sur Morges 2004; C. Schwe-izer, H. De Weck, Hirtenstab Und Hellebarde: Die Papstliche Schweizergarde in Rom 1506–2006,Zu¨rich 2006; A. Serrano, Die Schweizergarde der Pa¨pste, wyd. 3, Dachau 2005; R. Stampﬂi, DiePa¨pstliche Schweizergarde 1870–1970, Solothurn 2004; R. Walpen, Pa¨pstliche Schweizergarde:acriter et ﬁdeliter – tapfer und treu, Paderborn–Mu¨nchen–Wien–Zu¨rich 2005; The Swiss Guard.Celebrating 500 Years of Papal Service, ed. by M. Cupellaro, P. Fiorletta, New Haven, CT 2006;D. Alvarez, The Pope’s Soldiers. A Military History of the Modern Vatican, Lawrence, KS 2011;R. Aﬃnatti, Soldati del Papa, Dall’antichita` ai giorni nostri, Edizioni Chillemi – nr 13, Roma 2014;D. Geisser, E. Niederberger, Pa¨pstliche Schweizergarde – Buon Appetito: Rezepte, Geschichten undprominenten Portra¨ts, Thun 2014.278 Recenzjeprofesor prawa na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu3. Jak sam przy-znawał we wstępie do swojej monograﬁi, napisał ją hobbistycznie, a znacznąrolę odegrała w tym pewna pocztówka z gwardzistami wysłana przez profesorKarolinę Lanckorońską do córki Autora w latach 80. XX wieku4.Kolejnym Autorem monograﬁi dotyczących papieskich sił zbrojnych jest ks.dr hab. Henryk Majkrzak5. W 2011 r. wydał on książkę dotyczącą Watykanu6,której część (s. 171–208) poświęcił oddziałom utrzymującym bezpieczeństwoi porządek w tym państwie. Z kolei w 2013 r. opublikował monograﬁę w całościpoświęconą żołnierzom i policjantom, służącym następcom św. Piotra7, którastanowi przedmiot niniejszej recenzji.Na wstępie należy nadmienić, że aktualnie tendencja wydawania w Polsceksiążek poświęconych Gwardii Szwajcarskiej została podtrzymana. Ze względuna wspomnianą wcześniej kanonizację Jana Pawła II opublikowano w naszymkraju w 2014 r. dwa interesujące świadectwa o papieżu opowiedziane przezgwardzistów szwajcarskich – byłego komendanta Piusa Segmu¨llera i halabardzi-sty Andreasa Widmera8.Na papieskie formacje zbrojne składały się od 1870 r., czyli od czasu,kiedy papieże stali się więźniami Watykanu, zasadniczo cztery jednostki: Pa-pieska Gwardia Szwajcarska9, Gwardia Szlachecka10, Gwardia Palatyńska (Pała-3 Z. Witkowski, „Mężnie i wiernie”. Papieska Gwardia Szwajcarska. Historia chwały, Toruń2010.4 Zainteresowanych odsyłam do wymienionej wcześniej monograﬁi na strony 11–15 i do sto-sownych fotograﬁi.5 Autor, oprócz pracy naukowej na UKSW w Warszawie i pełnienia posługi kapłańskiej, należydo Zgromadzenia Księży Najświętszego Serca Jezusowego (Sercan – stąd skrót SCJ).6 H. Majkrzak, Watykan. Wszytko to, co chcielibyście wiedzieć, Kraków 2011.7 Idem, Watykan. Papieskie formacje zbrojne, Kęty 2013.8 Mój święty szef. Komendant Pius Segmu¨ller w rozmowie z ks. Robertem Bielem, red. R. Biel,Kraków 2014; A. Widmer, Strażnik świętego Papieża. Świadectwo o Janie Pawle II, wstęp G. Wie-gel, Kraków 2014.9 Papieska Gwardia Szwajcarska (PGS) od 22 stycznia 1506 r. stanowi osobistą straż papie-ską. Jest to jedna z najstarszych formacji zbrojnych na świecie. Aktualnie PGS liczy 110 ludzi,co stanowi około 15% mieszkańców Watykanu. Służą w niej katolicy pochodzący z odmien-nych, pod względem językowym, kantonów Szwajcarii. Językiem dominującym w Gwardii jestjęzyk niemiecki (niem. Pa¨pstliche Schweizergarde), występuje też język francuski (fr. Garde Su-isse Pontiﬁcale) oraz włoski (wł. Guardia Svizzera Pontiﬁcia). Od tych dwóch ostatnich nazwprzyjął się oﬁcjalny skrót Gwardii – GSP – występujący m.in. na klamrach pasów używanychprzez gwardzistów.10 Gwardia Szlachecka (wł. Guardia Nobile) ochotnicza formacja eskortująca papieży, powstała11 maja 1801 r. jako oddział kawalerii, w 1870 r. przemianowana na jednostkę piechoty. Wstępdo niej mieli jedynie szlachetnie urodzeni Włosi, którzy odbyli zasadniczą służbę wojskową.Odział występował tylko w czasie publicznych wystąpień papieży lub jako eskorta w podró-żach do rezydencji papieskich. Jednostka została zlikwidowana 14 września 1970 r. przez papieżaPawła VI.Recenzje 279cowa)11, Żandarmeria Papieska12. Na mocy decyzji papieża Pawła VI z 14 wrze-śnia 1970 r. Gwardia Szlachecka i Gwardia Palatyńska uległy rozwiązaniu. Obec-nie funkcje ochrony papieskiej i służbę wartowniczą sprawują, głównie przywejściach do Watykanu, gwardziści szwajcarscy13. Z kolei żandarmi, jak samanazwa wskazuje, pełnią funkcje policyjne oraz straż w wybranych miejscachWatykanu14.W swojej książce H. Majkrzak przedstawia najważniejsze informacje do-tyczące papieskich formacji zbrojnych. We wstępie (s. 8–16) Autor – wedługmnie słusznie – odnosi się do zagadnień wprowadzających do tematu czyli zwią-zanych z instytucją papiestwa i organizacją Państwa Watykańskiego. Zasadni-czą część monograﬁi stanowi opis działalności Papieskiej Gwardii Szwajcarskiej(rozdział 1, s. 19–89) i Żandarmerii Watykańskiej (rozdział 2, s. 90–123) – czyliaktualnych formacji zbrojnych i policyjnych Watykanu. Poświęcenie większejczęści pracy dwóm wymienionym jednostkom nie budzi wątpliwości. W tymmiejscu zauważyć należy jedynie, że Autor Gwardii poświęcił 70 stron, a Żan-darmerii tylko 33.W rozdziale 1 złożonym aż z 31 krótkich podrozdziałów H. Majkrzak kon-centruje się na takich zagadnieniach, jak: historia GSP (s. 20–36) ze szczegól-nym uwzględnieniem lat 1506–1527 (s. 20–29), warunki przyjęcia i rekrutacjado służby, życie codzienne i przebieg służby. Szczególnie warty podkreśleniajest dokładny opis święta Gwardii – dnia przysięgi rekrutów (6 maja). PonadtoAutor szczegółowo omawia kwestie związane z umundurowaniem i uzbrojeniemjednostki. O tych ostatnich zagadnieniach H. Majkrzak pisze z dużą swobodąi wiedzą. Nie pomija także jednego z najtragiczniejszych wydarzeń w histo-rii Gwardii (4 maja 1998 r.), czyli do dzisiaj niewyjaśnionego morderstwa jejkomendanta Aloisa Estermanna i jego żony Gladys Meza Romero dokonanegoprzez kaprala Ce´drica Tornaya, który z kolei popełnił samobójstwo. H. Majkrzakprzedstawia też ówczesne dowództwo Gwardii. Większość wyższych oﬁcerów11 Gwardia Palatyńska (Honorowa) zwana też Strażą Pałacową (wł. Guardia Palatina d’Onore)powstała 14 grudnia 1850 r. jednostka piechoty, której głównym zadaniem była służba papieżom.Głównie chodziło tu o służbę honorową i porządkową podczas uroczystości z udziałem papieża;por. przypis 10.12 Żandarmeria Watykańska (wł. Gendarmeria Vaticana) jednostka policji powstała 14 lipca1816 r.13 Gwardziści pełnią straż przy następujących wejściach do Watykanu: Bramie Spiżowej, BramieDzwonów, Bramie św. Anny, wejściach Petriano i Perugino oraz wejściach do Bazyliki św. Piotrai Muzeów Watykańskich. Ponadto posterunki Gwardii znajdują się m.in. w Pałacu Watykańskim(np. przed apartamentami papieskimi) a patrole PGS można napotkać w Muzeach i OgrodachWatykańskich, na Placu i w Bazylice św. Piotra.14 Np. żandarmi mają swoje posterunki m.in. za Bramą św. Anny i przed Dziedzińcem Belwe-derskim.280 Recenzjetej formacji pochodzi z nominacji papieskich, a ich służba trwa zazwyczaj kilkalat. Zdarzają się jednak oﬁcerowie, których kariera rozpoczęła się od stopniazwykłego halabardzisty. Jako przykład można tu podać Christopha Grafa, którywstąpił w szeregi Gwardii w 1987 r. i w ciągu 27 lat służby osiągnął stopieńpodpułkownika i zastępcy komendanta.Autor z jednej strony ze znawstwem porusza się między poszczególnymi za-gadnieniami dotyczącymi GSP, z drugiej jednak – tok narracji zaburzają licznepowtórzenia, odesłania i niedopowiedzenia15, które nawet dla czytelnika orientu-jącego się w opisywanej tematyce, mogą utrudniać przyswojenie tekstu. H. Maj-krzak dość swobodnie posługuje się chronologią, co również nie ułatwia życiaczytelnikowi.Autor wspomina (s. 20) o regulaminie PGS z 1976 r.16 W innym miejscu(s. 74) nadmienia, że otrzymał fragment „Regulaminu” z określeniem ubiorui uzbrojenia formacji. Niestety Autor nie podał, z którego roku pochodził ówregulamin. Z kolei kilka stron dalej zauważa (s. 80), że na podstawie art. 37regulaminu (brak daty – dop. Ł.N) gwardzista, który odsłużył pięć lat, możeotrzymać pozwolenie na zachowanie munduru i beretu.Szkoda, że H. Majkrzak wyraźnie nie stwierdził, a przynajmniej nie uczyniłtego na stronach 74 i 80, że posługiwał się regulaminem z 1976 r. Warto zatemzaznaczyć, że po tym regulaminie wydano kolejną jego wersję z 1997 r., a aktual-nie już od kilku lat obowiązuje nowy regulamin zaaprobowany 16 stycznia 2006 r.przez papieża Benedykta XVI, a podpisany przez ówczesnego watykańskiego se-kretarza stanu, kardynała Angelo Sodano. Wszedł on w życie 22 stycznia 2006 r.z okazji 500-lecia Papieskiej Gwardii Szwajcarskiej i obowiązuje do tej pory.Regulamin ten powinien być znany Autorowi w momencie przygotowywaniaomawianej monograﬁi. Wskazane przez H. Majkrzaka pozwolenie na zachowa-nie munduru po pięciu latach służby jest aktualnie uregulowane w art. 39., a niew 37, jak uważa Autor. Z drobniejszych uwag wypada wspomnieć, że nie dokońca można zgodzić się z twierdzeniem Autora: „Często [czarne] moriony majągwardziści pełniący wartę w Bramie Spiżowej” (s. 78). Liczne źródła ikonogra-ﬁczne (zdjęcia, pocztówki) wyraźnie pokazują, że gwardziści pełniący służbęw tym miejscu, przynajmniej do lat 90. XX wieku, nosili berety, a nie hełmy.Wśród setek fotograﬁi i pocztówek znanych piszącemu niniejszy tekst, a doty-15 Przykładowo Autor wymienia świętych patronów PGS (Marcina z Tours, Sebastiana, Mikołajaz Flu¨e) na stronie 43 i powtarza na stronie 53. Z kolei na tej ostatniej stronie czytelnik dowiaduje się,że „Ciało kaprala Ce´drica Tornay matka pogrzebała w Szwajcarii”, a wyjaśnienie, kim był ówkapral i jaką rolę odegrał, można odnaleźć dopiero na stronie 70. Podobnie nieskładne i powtarzanesą informacje o sierżancie Marcelu Riedi (s. 65 i 87), itp.16 Chodzi tu o Regulamin Organizacyjny, Dyscyplinujący i Administracyjny Papieskiej GwardiiSzwajcarskiej zaaprobowany 28 czerwca 1976 r. przez papieża Pawła VI.Recenzje 281czących Bramy Spiżowej, na żadnej nie przedstawiono gwardzistów w hełmach.Aktualnie to ostatnie nakrycie głowy jest używane przez gwardzistów na tymposterunku, ale głównie w niedziele i święta.Rozdział 2 złożony z 22 podrozdziałów Autor poświęca Żandarmerii Waty-kańskiej. Opisuje w nim dwóch ostatnich szefów służb policyjnych Watykanu –Camillo Cibina i Domenico Gianiego. Ponadto przedstawia krótką historię jed-nostki oraz przybliża m.in. wymogi stawiane kandydatom na żandarmów. Dodat-kowo opisuje takie kwestie dotyczące służby policyjnej, jak: sztandar, przysięga,święto, orkiestra. Autor omawia także umundurowanie jednostki, jej uzbrojeniei wyposażenie. Należy docenić, że H. Majkrzak jako pierwszy w Polsce podjąłsię omówienia tematyki Żandarmerii Watykańskiej.W kolejnych rozdziałach (3–6) H. Majkrzak opisuje zarówno historyczne pa-pieskie formacje zbrojne, takie jak: Gwardia Palatyńska, czy Gwardia Szlachecka(s. 128–133); jak i aktualne służby, typu: straż pożarna, służba medyczna, czycywilna służba porządkowa. W rozdziałach tych Autor jeszcze bardziej zaburzyłdysproporcje między ich pojemnością. I tak rozdział 3. (Watykańska straż po-żarna) liczy 3 strony [sic!], a rozdział 4. (Sanpietrini) aż 1 [sic!] stronę. Trochęlepiej przedstawia się sytuacja z rozdziałem 5. (Historyczne formacje zbrojnepapieża) złożonym z 23 stron, ale już nie z 6. (Ochrona Watykanu ze stronypaństwa włoskiego), liczącym 10 stron.Bibliograﬁa przedstawiona przez H. Majkrzaka nie do końca przekonuje.Autor nie sięgnął do licznych książek wymienionych chociażby w przypisie 2.do niniejszej recenzji, nie mówiąc już o aktualnych regulaminach poszczególnychformacji dostępnych w Bibliotece Watykańskiej.Na uwagę zasługuje część ilustracyjna książki. Autor sporym nakładempracy i przy „lekkim wsparciu” regulaminu PGS z 1976 r. przedstawia papie-skie formacje zbrojne: historyczne i obecne. Na 64 stronach Autor zamieszcza77 własnoręcznie wykonanych plansz, na których ukazuje prawie wszystkie moż-liwe aspekty umundurowania (pomija tylko kwestie opisu odznaczeń), w tymszczególnie nakryć głowy, uzbrojenia, stopni, a nawet środków transportu Papie-skiej Gwardii Szwajcarskiej (plansze II–XXXIV) oraz Żandarmerii Watykańskiej(pl. XXXV–LII). Warto nadmienić, że oprócz aktualnych elementów wyposaże-nia, H. Majkrzak przedstawia na 10 planszach (pl. XXV–XXXIV) gwardzistóww mundurach historycznych. Posiłkuje się przy tym rycinami z XIX wieku orazpocztówkami z początku XX wieku (przykładowo pl. XXVI). Podobny zabiegstosuje względem żandarmów, gdzie na 7 planszach przedstawia ich ubiór z prze-szłości (pl. XLVI–LII). Dodatkową zaletę stanowi umieszczenie przez Autoraplansz dotyczących nieistniejących już papieskich formacji zbrojnych: GwardiiSzlacheckiej (pl. LIII–LVIII), Gwardii Palatyńskiej (pl. LX–LXVI), czy innychjednostek historycznych (pl. LXVII–LXXIV). Listę uzupełniają trzy plansze do-tyczące straży pożarnej i włoskich formacji policyjnych wspomagających ochronęWatykanu (pl. LXXV–LXXVII). Wszystkie plansze wykonane są niezwykle sta-282 Recenzjerannie i z wielką dbałością o szczegóły. Część ilustracyjna książki zasługujezatem, według mojej oceny, na wyrazy uznania.Reasumując: moim zdaniem należałoby monograﬁę podzielić na cztery roz-działy, w tym dwa poświęcone w całości Gwardii Szwajcarskiej, jeden Żandar-merii Papieskiej, a ostatni – innym, aktualnym służbom watykańskim. Kładęnacisk na słowo „aktualnym”, gdyż jedynie około 15% treści książki zajmujeomówienie historycznych formacji zbrojnych. Pozostałe 85% dotyczy obecnychjednostek watykańskich: PGS, ŻW i wszelkich służb pomocniczych. Wedługmnie, opis dotyczący historycznych oddziałów papieskich, należałoby umieścićw skróconej wersji we wstępie. Po dokonaniu tych „zabiegów” metodologicz-nych i usunięciu powtórzeń oraz uzupełnieniu bibliograﬁi recenzowana pozycjazyskałaby na wartości.Nie można zaprzeczyć, że Autor posiada dużą wiedzę na temat papieskichformacji zbrojnych, a w szczególności Papieskiej Gwardii Szwajcarskiej. Niezawsze jednak stan wiedzy przekłada się na tok narracji, który jest dość cha-otyczny, niespójny i pełen powtórzeń. Autor nie odnosi się także do aktualnegoregulaminu PGS. Nie przekonuje również zastosowany przez H. Majkrzaka po-dział na poszczególne rozdziały i ich niekiedy rażąca dysproporcja. Z kolei wśródzalet monograﬁi można umieścić 77 ilustrowanych plansz skrupulatnie odtwo-rzonych przez Autora, które zdecydowanie wzbogacają treść książki oraz przed-stawienie życia gwardzistów na co dzień i od święta. Na plus Autorowi możnazaliczyć także to, że z dbałością o szczegóły ukazuje system ochrony PaństwaWatykańskiego – system – który zasadniczo (za wyjątkiem zamachu na papieżaJana Pawła II i wewnętrznej sprawy zabójstwa jednego z komendantów Gwar-dii Szwajcarskiej) do tej pory się sprawdza. Pracę H. Majkrzaka można zatempolecić przede wszystkim entuzjastom uzbrojenia i umundurowania PapieskiejGwardii Szwajcarskiej czy Żandarmerii Watykańskiej.Łukasz NiewińskiWydział Historyczno-SocjologicznyUniwersytet w Białymstoku

Henryk Majkrzak SCJ, Watykan. Papieskie formacje zbrojne, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2013, ss. 170 + 64 plansze ilustrowane

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Henryk Majkrzak SCJ, Watykan. Papieskie formacje zbrojne, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2013, ss. 170 + 64 plansze ilustrowane

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w