recenzjamaroszek@vp.plInstytut Historii i Nauk Politycznych, Uniwersytet w Białymstoku2140140

Maroszek, Józef

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom XXI BIAŁYSTOK 2013JÓZEF MAROSZEKInstytut Historii i Nauk PolitycznychUniwersytet w Białymstokumaroszek@vp.plJerzy Szumski, Starszy Notariusz Sądu Okrę-gowego w Grodnie [1581–1882] 1883–1915 [1920––1930] Inwentarz zespołu akt, Białystok 2012,122 stronyArchiwum Państwowe w Białymstoku jest instytucją stale dostarczającąliczne publikacje drukiem (i w formacie PDF) informujące o zasobie po-siadanych akt własnych i mikroﬁlmów zbiorów obcych. Ponadto wiele wy-dawnictw nosi charakter okazjonalno-rocznicowy wydarzeń historycznych,najczęściej dotyczących miasta Białegostoku, rzadziej województwa podla-skiego. Towarzyszy im szeroka akcja wystawiennicza plansz z ilustracjamiprzed siedzibą archiwum i w jego wnętrzu, wzbudzająca żywe zaintereso-wanie przechodniów i mieszkańców miasta.Najcenniejsza – jak sądzę – dla badaczy-historyków regionu oraz zain-teresowanych ustalaniem tytułów własności nieruchomości miejskich i wiej-skich – jest publikacja Jerzego Szumskiego, Starszy Notariusz Sądu Okręgowegow Grodnie [1581–1882] 1883–1915 [1920–1930] Inwentarz zespołu akt, Białystok2012, 122 strony. Książka zaopatrzona jest w płytę CD. Posiada indeksy (opra-cowane po mistrzowsku!) – geograﬁczny (2132 hasła) i osobowy (32 871 ha-seł). Jest ona owocem wieloletniej pracy (1983–2007) tego archiwisty biało-stockiego. Jerzy Szumski wykazał w niej budzące najwyższe uznanie umie-jętności: translatorskie, paleograﬁczne – w zakresie neograﬁi rosyjskiej, chro-nologiczne, historii każdej miejscowości, historii białostockich, bielskich i so-kólskich rodzin, ziemian (również Rosjan masowo posiadających tu majątkiziemskie i folwarki), historii ustroju rolnego – procesów parcelacji, wreszciew zakresie uporządkowania na nowo zespołu archiwalnego. Jego praca jestefektem wieloletnich studiów nad ustrojem rolnym Królestwa Polskiego i Im-perium Rosyjskiego w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX w., ale też,a może przede wszystkim, mozolnej pracy archiwalnej. Taka ocena wybit-nej wartości i poziomu publikacji jest możliwa przez piszącego te słowa, bosam wiele lat spędzał na lekturze akt Starszego Notariusza Grodzieńskiego.Od kilkudziesięciu lat Jerzy Szumski stale konsultował wszystkich korzysta-402 Józef Maroszekjących z białostockiego archiwum, osoby bez jakiegokolwiek przygotowaniado kwerend i umiejętności paleograﬁcznych i językowych, ale bardzo zainte-resowanych efektami poszukiwań własnościowych. Obecnie jest już na eme-ryturze.Nie sposób pominąć tu faktu, że Archiwum Państwowe w Białymstokujest niezwykle ubogie w akta sprzed 1944 r. Właściwie poza aktami pruskiejKamery Wojen i Domen (1795–1807) i aktami rolnymi (1919–1939), wszystkieinne są jedynie szczątkami zespołów akt dawnych urzędów działających natym obszarze lub niedużymi kolekcjami dokumentów wtórnie skompletowa-nymi. Właśnie akta Starszego Notariusza Sądu Okręgowego w Grodnie z lat1883–1915 (w archiwum są tylko akta z powiatów: Bielsk Podlaski, Białystoki Sokółka, pozostałe powiaty guberni grodzieńskiej posiadają analogiczneakta z tych samych lat przechowywane w Centralnym Archiwum Historycz-nym w Grodnie) zaliczyć wypada do najcenniejszych i najważniejszych ze-społów archiwum białostockiego. Dla drugiej połowy XIX i początków XX w.nie ma równego sobie zespołu.Zespół Starszego Notariusza Grodzieńskiego (przechowywany w Bia-łymstoku) obejmuje 32 metry bieżące akt. W inwentarzu autor przedstawiłkolejno: dzieje ustrojowe urzędu, dzieje zespołu, jego charakterystykę ar-chiwalną, zawartość, analizę metod porządkowania i opracowania. W anek-sie umieścił spis ważniejszych dokumentów. Wobec faktu, że w latach1956–1958 Mieczysław Kantorski wykonywał już prace porządkowe, segre-gując i inwentaryzując akta Starszego Notariusza, nadał jednostkom sygna-tury, które były cytowane w opracowaniach historycznych i w dokumen-tacjach sądowych, dlatego Jerzy Szumski zamieścił konkordancje sygnaturdawnych (Kantorskiego) z nowymi. Najważniejszą część stanowi inwen-tarz 356 jednostek archiwalnych, podzielonych na sześć serii: Miasto Bia-łystok (1–129), Powiat białostocki (130–189), Miasto Bielsk (190–201), Powiatbielski (202–273), Miasto Sokółka (274–285), Powiat sokólski (286–351). Archi-wista podjął się tworzenia nowych jednostek, nawiązujących do ksiąg wie-czystych, zakładanych w kancelarii starszego notariusza dla każdego miastapowiatowego i powiatu. Poszczególne sprawy ułożył w obrębie jednostekchronologicznie.Wybór ważniejszych zregestowanych dokumentów został przeprowa-dzony z ogromnym znawstwem terenu, najważniejszych spraw i problemów,umożliwia przegląd tematów, które zasługują na badania historyczne. Zy-skujemy też pełny pogląd na zawarty w poszczególnych jednostkach ma-teriał kartograﬁczny – plany i wyrysy z nich – służące notariuszom w la-tach 1883–1915.Starszy Notariusz Sądu Okręgowego w Grodnie [1581–1882] 1883–1915 [1920–1930]... 403Wydawnictwo dorobku Jerzego Szumskiego w zakresie zespołu Star-szego Notariusza Grodzieńskiego jest najpewniej najcenniejszą pracą z za-kresu historii regionalnej Podlasia w 2012 r. Wspomnieć wypada, że jużwcześniej autor opublikował inne ważne dla źródłoznawstwa podlaskiego:Mikroﬁlmy akt metrykalnych paraﬁi rzymskokatolickich archidiakonatu białostoc-kiego z lat 1808–1864. Informator, Białystok 2001, s. 218; Ogólny Spis płatnikówpaństwowego podatku mieszkaniowego I Rejonu Podatkowego Miasta Białegostokuza 1915 r. Płatnicy podatku mieszkaniowego w Białymstoku 1914–1915. Indeks oso-bowy (wspólnie z Tomaszem Fiedorowiczem), Białystok 2010, s. 275.Jerzy Szumski jest historykiem, który często, oparte na badaniach źródło-wych, artykuły, referaty i komunikaty zamieszczał w „Archeionie”, „Kwar-talniku Naukowym Białostocczyzna”, „Rubieżach”, „Studiach Podlaskich”,„Studiach Łomżyńskich”, rocznikach regionalnych i tomach „Studiów i Ma-teriałów”, wydawnictwach pokonferencyjnych, prasie codziennej itd. (Za-sługuje na uwagę jego monograﬁa: Uwłaszczenie chłopów w północno-wschod-niej części Królestwa Polskiego 1846–1871, Białystok 2002, s. 293, opublikowanawłaśnie przez Archiwum Państwowe w Białymstoku). Postulować należy, abybiałostockie archiwum zadbało również o przygotowanie tomu z przedru-kiem prac rozproszonych, a ogromnie istotnych dla dziejów regionu, jednegoz najlepszych archiwistów podlaskich.

Jerzy Szumski, Starszy Notariusz Sądu Okręgowego w Grodnie [1581–1882] 1883–1915 [1920– –1930] Inwentarz zespołu akt, Białystok 2012, 122 strony

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)