Szelągowska, Krystyna

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

424 Recenzje Tomasz Kizwalter, Historia powszechna: wiek XIX, \Vydawnictwo "TRIO" , Warszawa 200 3 ,  ss. 492Z najwyższą satysfakcją należy powitać publikację autorstwa profesora Uniwersytetu \Varszawskiego Tomasza Kizwaltera, będącą syntezą dziejów powszechnych XIX wieku. Od dawna bowiem istniała na rynku wydawni­czym luka w odniesieniu do historii powszechnej tej epoki . Funkcjonujące w obiegu od dziesiątków lat prace profesorów Żywczyńskiego, Pajewskiego i Bazylowa 1 ,  na których wychowały się pokolenia polskich historyków, przy­należą obecnie do kategorii klasyków historiografii. Choć pozostają kształ­cącą i ciekawą lekturą, nie zaspokajają potrzeby kontaktu z nowszą litera­turą przedmiotu. Pewną próbą wypełnienia luki stały się w latach 90.  prace profesor Marii Wawrykowej 2 oraz przekłady z języków obcych. Praca Tomasza Kizwaltera stanowi niezwykle udaną próbę zaprezento­wania nowoczesnej wizji XIX wieku, opartej przede wszystkim na teorii mo­dernizacji . \Vątek ten jest przewodnim w książce, a autor nie traci z pola wi­dzenia wszystkich aspektów tego niezwykle złożonego procesu. Mamy zatem prezentację procesu modernizacyjnego na płaszczyźnie ekonomicznej , spo­łecznej i politycznej , ale także jego rezultaty w zakresie mody, mentalności ( piewcy i krytycy modernizacji zostali sprawiedliwie ukazani we właściwych proporcjach) ,  czy szeroko pojętej kultury. Można zastanowić się , czy nie by-1 M. Żywczyński, Historia powszechna 1 789-1870, pierwsze wydanie Warszawa 1964 ;  J .  Pajewski, Historia powszechna 1 871-1918, pierwsze wydanie Warszawa 1967;  L .  Bazy­low, Historia powszechna 1 789-1918, pierwsze wydanie Warszawa 1981 .  2 M .  Wawrykowa, Historia powszechna 1 789-1849, Warszawa 1992 ;  eadem, His toria powszechna 1 850-1 914, Warszawa 1998 .  425 loby pożyteczne umieszczenie w pracy swego rodzaju teoretycznego wstępu, w którym wyjaśniono by pojęcie i charakterystykę modernizacj i .  Rzecz ja­sna, można powiedzieć, w końcu cała książka o tym traktuje, ale jednak pojęcie XIX-wiecznego procesu modernizacyjnego ma specyficzne znaczenie i sądzę, iż pożyteczne byłoby jego wyjaśnienie. Mimo iż funkcjonuje ono w polskiej historiografii co najmniej od piętnastu lat (warto wspomnieć, że już w 1979 r. na łamach "Kwartalnika Historycznego" artykuł przeglądowyprezentujący literaturę , dyskusję na temat pojęcia oraz różne jego interpre­tacje umieścił Ryszard Stemplowski 3) , nie byłabym optymistką oceniając znajomość zagadnienia w środowisku odbiorców książek historycznych. Są przecież wśród nich studenci (autor określa swoją  książkę jako podręcznik akademicki) ,  nauczyciele, którzy nie zawsze mogą na bieżąco śledzić litera­turę naukową, a także co bardziej ambitni uczniowie. Nie wydaje mi się, by ujęcie dziejów XIX wieku w kategoriach procesu modernizacyjnego było dla nich oczywistością. Uzupełnienie wykładu o wyjaśnienie znaczenia pojęcia wydaje mi się konieczne tym bardziej , że autor często używa go jako swo­istego "klucza" , wyjaśniającego przyczyny rozmaitych zjawisk i procesów,pisze np. ,  że pewne rzeczy miały miejsce, ponieważ w danym kraju wy­stąpiły opóźnienia lub niedostatek procesu modernizacyjnego4 i nie zawsze wiadomo, o co dokładnie chodzi . Konstrukcja pracy ma charakter klasyczny. Rozpoczyna się opisem zja­wisk demograficznych , gospodarczych (tu także o postępie i odkryciach w nauce) i społecznych, uwzględniając także przemiany życia codziennego, obyczajowości, a także charakterystykę XIX-wiecznych ideologii. W części drugiej umieszczono dzieje polityczne , prezentując praktycznie cały glob. Autor skutecznie uchronił się przed pułapką europocentryzmu, udowadnia­jąc zarazem, jak dalece nietrafiony może być często przytaczany przez au­torów syntez argument , że uwzględnienie dziejów pozaeuropejskich powięk­szyloby książkę do olbrzymich rozmiarów. W poszczególnych rozdziałach omówione zostały najważniejsze procesy przemian politycznych , poczynając od Wielkiej Rewolucji Francuskiej po zjednoczenie Niemiec i Włoch. Okres 1871-1914 został to także jest tradycyjna konstrukcja ujęty w dwa zagad­nienia: dzieje wewnętrzne głównych państw europejskich, a następnie ewo­lucja sytuacji międzynarodowej . Pewną niekonsekwencją konstrukcyjną wy-3 R. Stemplowski, Modernizacja - teoria czy doktryna ?, "Kwartalnik Historyczny" ,R. L X X XVI, 1979, nr 3 .  4 "Wydarzenia, do  jakich doszło w Meksyku, można uznać za świadectwo napięć wywołanych przez połowiczną modernizację społeczeństwa { . . .  ]" ,  s. 297.426 Recenzje daje mi się utworzenie dwóch osobnych rozdziałów poświęconych kolonizacji : w pierwszym mowa jest o Afryce i Azji ,  w drugim o imperium osmańskim, Chinach i Japonii .  W rezultacie wyklad poświęcony problemom bałkańskim znalazł się właśnie tu, w oderwaniu od (a co gorsza po omówieniu) sytuacji międzynarodowej . Także stosunki niemiecko-tureckie u progu I wojny sta­nowiły istotny element przemian międzynarodowej sceny politycznej . Autor wskazuje, że kolonializm europejski mial inny charakter w nierozwiniętych krajach afrykańskich , zaś inaczej wyglądał w krajach o wysoko rozwiniętej i starej cywilizacji . Argument ten jednak dotyczy także Indii , a one zostały umieszczone w rozdziale pierwszym. Wyklad autora cechuje oszczędność szczegółu, raczej nacisk na prezen­tację procesu w jego calościowym kształcie, próba zarysowania wszelakich powiązań między zjawiskami, ukazanie ich tła, niż drobiazgowe opisywanie przebiegu zdarzeń . Jesteśmy niewątpliwie przywiązani do pewnych szczegó­łów, wydawać nam się może, że pewne detale są nieodzowne, tymczasem okazuje się, że to tylko nasze przyzwyczajenie nie pozwala nam oderwać się od faktografii, zaś wiele procesów dziejowych można znakomicie nakreślić nie wdając się w ni"ą. Tomasz Kizwalter posiadł zdolność dobierania faktów w takiej ilości , by tezy nie były gołosłowne, ale zarazem opis nie utracił potoczystości , a myśl nie ginęła w "informacyjnym szumie" . W szelki do­bór informacji jest indywidualną sprawą autora i zawsze można wymienić listę spraw, które należało poruszyć. Tylko po co? Jeśli wyklad jest logiczny i zwarty, jeśli obraz dziejów zrozumiały, to znaczy że autor przedstawił do­kładnie tyle faktów, ile trze ba. Można sobie jednak zadać pytanie, czy praca � podręcznik akademicki - nie powinna zawierać więcej faktografii. W końcu studenci będą się z niej uczyć do egzaminu i może się okazać, że pewne zjawiska zostały niewystar­czająco podbudowane warstwą faktograficzną. Np.  industrializacja  w Euro­pie została ujęta od strony analizy pewnych problemów (postęp techniczny i jego wpływ na procesy przemian gospodarczych , relacje między cywiliza­cyjnym centrum a peryferiami - warto przy tej okazji zwrócić uwagę , że charakteryzowane zjawisko jest częścią procesu kształtowania się od końca XIX w. gospodarki światowej - oraz zjawisko zróżnicowania formy indu­strializacji i jej przebiegu) , natomiast informacje o jej dokładnym przebiegu, narastaniu przemysłu, zmianach jego formy, pierwszej i drugiej fazie rewo­lucji przemysłowej itd .  są umieszczone na dalszym planie i tylko mimo­chodem wspomniane. Wiele wydarzeń politycznych zostało zarysowanych bardzo skrótowo, wiele faktów pominięto. Broniłabym jednak koncepcji au­tora nie tylko dlatego, że tak napisaną książkę znakomicie się czyta. Także Recenzje 427 dlatego, że brakuje prac historycznych, które starają się zrozumieć historię, zamiast ją opisywać, które starają się wyjaśnić to, co się działo, zamiast tylko rejestrować , że się działo. Niemniej jednak mam wrażenie , że w kilku przypadkach skrótowość autorskiego wykładu nieco zaszkodziła samej narracji i ujęciu zjawisk histo­rycznych. Świadoma autorskiego prawa do indywidualnego ujęcia syntezy, pragnę podzielić się kilkoma wątpliwościami. Wydaje mi się, że autor zbyt skrótowo ujął wewnętrzną politykę Na­poleona, choć być może bierze się to stąd, że wiele informacji na ten te­mat jest umieszczonych w rozdziałach poświęconych modernizacji państwa i społeczeństwa w ogóle . Przełomowość rządów napoleońskich we Francji nie rysuje się jednak zbyt wyraźnie. Po macoszemu potraktowano ekonomiczne przesłanki zjednoczenia Niemiec, nie doczytałam się informacji o powołaniu Związku Celnego. Większą "pretensję" do autora mam za zbyt skrótowepotraktowanie przemian społecznych w pracy nie pojawia się kategoria "społeczeństwo obywatelskie" , które przecież jak najbardziej wiąże się z pro­cesem modernizacji .  Charakterystyka społeczeństwa masowego wydała mi się zbyt ogólna, autor nie porusza zjawiska kształtowania się klasy średniej , jej zróżnicowania wewnętrznego i znaczenia tej grupy dla przemian zacho­dzących w XIX wieku. Mobilność społeczna została omówiona głównie jako zjawisko migracji, podczas gdy nie mniej ważne wydaje się stopniowe roz­luźnianie się barier między poszczególnymi klasami społecznymi. W pracy przewija się szalenie interesujący wątek postrzegania przez XIX-wieczną klasę wykształconą przemian modernizacyjnych jako prowa­dzących do anarchii , do wytworzenia ciemnych i nieobliczalnych mas , któ­rych żywiołowe reakcje na biedę, podatność na demagogię i populizm mo­głyby zagrozić porządkowi i cywilizowanemu ładowi. Może ukazanie, jak stopniowo owe "masy" integrują się z resztą społeczeństwa, jak przełamujesię ich izolacja � dzięki szkole, wojsku, masowemu rynkowi towarów kon­sumpcyjnych, a także kulturze masowej , co wiąże się z ekspansją klasy śred­niej , byłoby ciekawym zwieńczeniem tego wątku. Przy okazji upomniałabym także o nieco dokładniejsze scharakteryzowanie socjalizmu reformistycz­nego, bo to także jego zasługa. Pewne interpretacje wydały mi zbyt oględne, by czytelnik mógł do-brze zrozumieć przyczyny charakteryzowanych zjawisk. I tak na przykład opisując Wiosnę Ludów, autor ukazuje klęskę liberałów jako rezultat ich lęków przed zrewoltowanym ludem. Tymczasem w przypadku Rzeszy Nie­mieckiej (zwłaszcza Prus i Austrii) nie mniej istotne były obawy o całośći spoistość imperiów, zrodzone wskutek wystąpień mniejszości narodowych428 Recenzje - Polaków, Czechów , Węgrów. Słynna "debata polska" w ZgromadzeniuFrankfurckim może być tego dowodem. Brakuje mi także wyjaśnienia przyczyn słabości i braku popularności rosyjskiego Rządu Tymczasowego w 19 17  roku, tym bardziej że zjawisko to wiąże się mocno z oceną tej instytucji. Z czego wynikała decyzja o kon­tynuowaniu wojny, brak gotowości do przeprowadzenia reformy rolnej , czy wreszcie niechęć do uznania prawa do niepodległości nierosyjskich narodów imperium? Z "klasowych" uwarunkowań , czy z poszanowania zobowiązańi prawa? Z nacjonalizmu,  czy niechęci do podejmowania decyzji ,  do którychrząd nie miał uprawnień? Ze słabości i strachu , czy z przekonania? Istnieją opinie, że efektem kulturkampfu w Niemczech była także zmiana stosunku Bismarcka do katolickiej partii Centrum. Zdecydowanie, odwaga i siła, jakie partia ta pokazała walcząc z polityką państwa, zaimpo­nowały kanclerzowi, który począł rozważać ewentualny sojusz z nią, wymie­rzony - w zależności od sytuacji albo w liberałów, albo socjalistów 5 • Swoją drogą, autor pominął partię Centrum omawiając zjawisko kształtowania się ruchu chadeckiego w Europie. Sądzę, że większą wagę należałoby, przedstawiając genezę wojny secesyj­nej , położyć na fundamentalne sprzeczności wizji państwa prezentowanych przez oba obozy. Autor charakteryzuje różnice strategii ekonomicznej , zna­komicie pokazując , jak w istocie instrumentalny charakter pełniła (nie dla wszystkich oczywiście) sprawa niewolnictwa. N atomiast różnice w intere­sach ekonomicznych, różne wizje polityki gospodarczej państwa, rzutowały na koncepcje państwa w ogóle . Dla Południa jedyną dopuszczalną formułą była ewolucja w kierunku osłabiania władzy centralnej i wzrostu niezależ­ności poszczególnych stanów. Północ natomiast , zainteresowana protekcjo­nizmem celnym, optowała raczej za silnym rządem federalnym. \Vojna sece­syjna była więc także konfliktem o kształt państwa. Drobne uwagi dotyczą pewnych sformułowań, które wydały mi się nie­jasne . Autor wspomina o przymusie szkolnym wprowadzonym we Francji w 1 698 roku ( s .  56) .  Przyznam się , że jest to dla mnie informacja całkowicie zaskakująca jeszcze w dobie monarchii orleańskiej kraj ten mial trudności z wprowadzeniem w życie obowiązkowej szkoły podstawowej. Żeby absolu­tyzm Ludwika XIV miał takie pomysły? Może mowa tu o jakichś planach, które w całości pozostały na papierze? Zgromadzenie Narodowe we Francji 5 N .  Rich, The Age of Nationalism and reform, 1850-1890, W. W. Norton & Com­pany, London, New York 1 977, s. 220. Recenzje 429 w listopadzie 1789 roku faktycznie zadecydowało o konfiskacie dóbr kościel­nych , ale sama operacja ich przejmowania odbyła się na wiosnę roku następ­nego. Czy można określić, że reforma wyborcza w Wielkiej Brytanii z 1832 r .  "znacznie rozszerzyła krąg osób biorących udział w legalnych formach życia politycznego" (tj . w wyborach, s. 181 ) ,  skoro liczba uprawnionych do gloso­wania wzrosła z 500 tys . do 800 tys. 6? Może faktycznie, skoro jest to niemal podwojenie ,  ale sformułowanie pozostawia wrażenie, że ów krąg był duży, a przecież w skali całego społeczeństwa tak nie było. Autor pisze, że w myśl ustawy z 1871  r. "duchownym krytykującymwładze groziła w Rzeszy kara więzienia" ( s .  224) .  Tak zwany Kanzelpara­graph groził więzieniem w przypadku, jeśli duchowny "nawoływał do zabu­rzeń" (tzn . krytykował rząd) w ramach wykonywanych obowiązków dusz­pasterskich, np . w trakcie kazania. Jest to zatem nieco węższe ujęcie niż to, o którym pisze autor.Przy omówieniu konstytucji Stanów Zjednoczonych pada sformułowa­nie, że prezydent "pozostawał odpowiedzialny przed Kongresem" (s .  268 ) .Wydaje mi się ono nieco niefortunne, bowiem taka formula sugeruje, że  w ra­zie uchwalenia przez Kongres np. wotum nieufności prezydent ustępował , a to przecież w systemie prezydenckim w Stanach nie może mieć miejsca. Konstytucja przewidywała jedynie procedurę impeachement w przypadku zdrady, przekupstwa lub innych przestępstw kryminalnych - jest to ,  jak sądzę, inny mechanizm prawny. N a koniec dwa dostrzeżone przeze mnie przejęzyczenia - na stronie 204 mowa jest o sprzeczności interesów rosyjsko-austriackich, określonej mianem bliskowschodniej . Sądzę, że chodzi tu o sprawy bałkańskie . N atomiast na stronie 276 pada sformułowanie "Washington opowiedział się [ . . .  ] za zasadąnienaruszalności unii" . Zważywszy kontekst (mowa tu o wojnie secesyjnej) ,przypuszczalnie powinien to być Waszyngton ( czyli stolica państwa) . Powyższe uwagi w niczym nie zmieniają faktu ,  że otrzymaliśmy znako­mity utwór, książkę inteligentną, nowoczesną, a także znakomicie napisaną - dobrą polszczyzną, potoczyście . Zaiste, podręcznik akademicki, który jed­nocześnie jest "czytadłem" , to rzadkość. Wreszcie, na uwagę zasługuje takżestaranna redakcja, dobór ciekawych ilustracji i ładna szata graficzna dzieła. Krystyna Szelągowska 6 T. K. Derry, C. H. C. Blount, T. L. Jarman, Great Britain, Its History to 1901 , Toronto 1960,  s. 347. 

Tomasz Kizwalter, Historia powszechna: wiek XIX, Wydawnictwo "TRIO", Warszawa 2003, ss. 492

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)