Śleszyński, Wojciech

Studia Podlaskie

Wojciech Śleszyński

Crossref

Żydzi w obronie Rzeczypospolitej, redakcja naukowa J. Tomaszewski, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 1996, ss. 156

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Recenzje Żydzi w obronie Rzeczypospolitej, redakcja naukowa J .  Tomaszewski, Wydawnictwo Cykl ady, Warszawa 1996,  ss. 156 327 Z dziejami zagrożenia narodu polskiego nierozerwalnie wiązały się losy mniejszości żydowskiej , od wieków zamieszkującej obszary Rzeczypospolitej . Niejednokrotnie przychodziło obu narodom razem występować w obronie wspólnego dorobku. Współpraca ta nie była jednak pozbawiona kontrower­syjnych, a często tragicznych w skutkach wydarzeń. Problemom walki Żydów w obronie Rzeczypospolitej poświęcona zo­stała konferencja historyków, która w dniach 17 i 18 października 1993 roku odbyła się w Warszawie. Książka Żydzi w obronie Rzeczypospolitej, pod redakcją naukową Jerzego Tomaszewskiego, jest zbiorem referatów wy­głoszonych podczas konferencji . Jak dowiadujemy się ze wstępu, materiały zamieszczone w książce są tylko częścią prac przedstawionych w Warszawie (nie wszystkie referaty redakcja otrzymała) . A szkoda, gdyż jak zapewnia nas Jerzy Tomaszewski, brakujące teksty spotkały się z żywym zaintere­sowaniem uczestników spotkania. Omawiana praca jest pierwszą tego typu publikacją w powojennej Polsce i pierwszą tak znaczącą próbą naukowego zbadania problemu. Narosłe w przeszłości stereotypy, powielane w kolejnych wydawnictwach antysemickich, przedstawiały Żyda jako człowieka tchórzli­wego, wszelkimi sposobami unikającego służby wojskowej . Taki negatywny obraz narodu żydowskiego szczególnie rozpowszechniony był w II Rzeczy­pospolitej ,  czemu sprzyjała aktywna akcja propagandowa skrajnej prawicy. Odpowiedzią na zarzuty była wydana w 1 938 roku, z inicjatywy Związku Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Polski, książka J. K .  Urbacha Udział Żydów w walce o niepodległość Polski. Stanowiła ona jeszcze jedną próbę ratowania honoru i godności polskiego Żyda-żołnierza. 328 Recenzje Książkę Żydzi w obronie Rzeczypospolitej rozpoczyna referat Jakuba Goldberga Żydzi wobec wrogów Rzeczypospolitej. Autor w ciekawy sposób zestawił zagadnienia militarne doby Polski szlacheckiej z ówczesną sytua­cją społeczną Żydów. Szczególną uwagę zwrócił na stosunek wyznawców judaizmu do służby wojskowej , którym to „( . . .  ) pobyt w wojsku nie stwa­rzał warunków dla prowadzenia trybu życia według nakazów Biblii i Tal­mudu" i zmuszał do zaprzestania studiowania tekstów religijnych. Nie sprzy­jało to zainteresowaniu się Żydów służbą wojskową i przyczyniło się do „( . . .  ) krążącej w Polsce od XVI wieku opinii o rzekomej nieprzydatna" ści militarnej społeczeństwa żydowskiego i niechęci Żydów do angażowa­nia się w obronie kraju" . Artykuł Jakuba Goldberga jest jedynym tekstem zamieszczonym w książce, zajmującym się w całości problemami Żydów w rzeczpospolitej szlacheckiej . Wszystkie następne referaty dotyczą XIX i XX wieku. Otwiera je interesująca praca Daniela Grinberga Diaspora ży­dowska w Europie i w Stanach Zjednoczonych Ameryki wobec polskich zry­wów narodowych w XIX wieku. Daniel Grinberg omawia mało znane po­stawy zachodnich Żydów wobec zachodzących zmian w Europie Wschod­niej . Żyd ze wschodu był dla swojego współwyznawcy z Francji ,  Anglii czy Stanów Zjednoczonych przypomnieniem tego, od czego starano się uciec. Zatem wszystkie napięcia i próby zmiany sytuacji w dziewiętnastowiecznej Rosji czy Austrii s twarzały realne zagrożenia masowego napływu na zachód „odmiennych kulturowo pobratymców w czarnych kapotach" . Wschód sta­nowił swoisty rezerwat tradycjonalistów, który należało podtrzymać i stop­niowo unowocześniać w celu uniknięcia ewentualnego, nagłego exodusu. Wiele informacji wartych naszej uwagi zawierają referaty poświęcone przełomowym wydarzeniom na ziemiach polskich w XIX wieku (Hanna Wę­grzynek - Ludność żydowska wobec powstania listopadowego, Krzysztof Ma­kowski - Ludność żydowska wobec wydarzeń Wiosny Ludów na ziemiach polskich, Wiktoria Śliwowska - Polacy wyznania mojżeszowego w ruchu nie­podległościowym lat sześćdziesiątych XIX wieku) . Ze wszystkich trzech prac dowiadujemy się, że ortodoksyjna część ludności żydowskiej unikała anga­żowania się w sprawy polityczne, poprzestając na płaceniu obowiązkowych świadczeń na potrzeby wojska. Inaczej przedstawiała się syt uacja częściowo lub całkowicie zintegrowanych Żydów. Ulegając w większości akulturacji w XIX wieku, nie mając duchowego związku z historyczną Rzeczpospolitą, wyznawcy judaizmu utożsamiali się z ówczesną strukturą państwową. Ży­jąc i wychowując się w środowisku polskim, zachowywali lojalność wobec administracji zaborców, co szczególnie dobrze widać było na przykładzie Prus (Krzysztof Makowski - Ludność żydowska . . . ) .  W Królestwie Polskim, Recenzje 329 gdzie atrakcyjność kultury zaborcy była wyraźnie słabsza, asymilujący się Żydzi częściej utożsamiali się z Polakami. Na początku lat 60 .  XIX wieku wydawało się , że możliwe jest zbratanie się obu narodów. W przedpowsta­niowym wzroście nastrojów patriotycznych, wspólnie uczestniczono w mani­festacjach, odprawiano nabożeństwa w intencji ojczyzny w kościołach i sy­nagogach. Ten stan przedwojennego uniesienia przybliżyła nam w swoim referacie Wiktoria Śliwowska. Jedyne , co można zarzucić autorce, to zbyt pobieżne potraktowanie przyczyn, które doprowadziły do jedynego, tak cha­rakterystycznego w historii obu narodów momentu zbliżenia. Zdecydowanie za dużo miejsca autorka poświęciła, zdaniem piszącego te słowa, echom tych wydarzeń w następnych latach. Jan Kancewicz w artykule Udział Żydów w konspiracjach antycarskich (do roku 1 914) zwrócił uwagę na dylematy wyboru pomiędzy rosyj skim lub polskim charakterem partii socjalistycznych a judaizmem Bundu. Dla Żydów działalność w szeregach SDPRR, SDKPiL czy PPS niejednokrotnie oznaczała rezygnację z własnej tożsamości narodowej . Szczególnie aktywnie zasymilowani Żydzi uczestniczyli w pierwszych organizacjach rewolucyjnych na terenie Rosji i Królestwa Polskiego. W ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku w środowisku żydowskich robotników obok dążeń internacjonalistycznych , silnie reprezentowane były tendencje narodowościowe , co w konsekwencji zaowocowało powstaniem Bundu. Część poświęconą losom Żydów w II Rzeczypospolitej otwiera referat Jerzego Tomaszewskiego Polskie formacje zbrojne wobec Żydów 191 8- 1920.Porusza on jeden z bardziej kontrowersyjnych problemów w dziejach obu na­rodów. Każdej wojnie towarzyszą różnego rodzaju nadużycia i nieprawości, ale czym można wyjaśnić antyżydowskie poczynania oddziałów dowodzo­nych przez gen. Hallera czy zaskakującą decyzję o internowaniu w obozie w Jabłonnej dużej części żołnierzy i oficerów żydowskich, i to w okresie największych niepowodzeń wojska polskiego na froncie , jak nie jawnym an­tysemityzmem. Trafnie Tomaszewski zauważył, że część polskiego korpusu oficerskiego nie dostrzegała lub nie chciała dostrzegać różnic w politycz­nych postawach ludności żydowskiej , uznając wszystkich Żydów za zwo­lenników komunizmu i nieprzyjaciół Polski. Bez wątpienia pierwsze trudne lata kształtowania się państwa polskiego wywarły silny wpływ na dalsze stosunki polsko-żydowskie. Okresowi II Rzeczypospolitej poświęcone są też prace Marka Jabłońskiego Związek Żydów Uczestników Walk o Niepodle­głość Polski (1 929-39) i Jerzego Kochanowskiego W obliczu wojny. Apel Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Nadwórnej do Żydowskiego Koła Parla­mentarnego (25 VIII 1 939). Godny polecenia jest również artykuł Jerzego 330 Recenzje Malinowskiego przybliżający sylwetkę i dzia:łalność Aleksandra Lessera -prekursora malarstwa historycznego. Kolorowa reprodukcja obrazu Lessera przedstawiająca pogrzeb pięciu ofiar manifestacji w Warszawie w 1861 roku, umieszczona została na okładce prezentowanej książki . Naród żydowski złożył w obronie naszej wspólnej ojczyzny olbrzymią ofiarę krwi. Najlepszym tego dowodem są rozsiane po całej Europie polskie cmentarze wojskowe, na których obok krzyży wznoszą się nagrobki ozna­czone gwiazdą Dawida. Stefan Zwoliński w referacie Żydzi w polskich re­gularnych formacjach wojskowych podczas II wojny światowej podjął próbę ustalenia licz by poległych żołnierzy żydowskich. W przypadku braku jedno­znacznych deklaracji religijnych, autorowi za kryterium narodowości służyły żydowsko brzmiące nazwiska i imiona żołnierzy. Przyjmując tę zasadę po­mija się osoby, które posiadały spolszczone nazwiska i imiona. Nie jest to z pewnością metoda doskonała, ale przy dzisiejszym stanie badań jedyna możliwa do zastosowania. Pracę Żydzi w obronie Rzeczypospolitej kończy artykuł Anatola Le­szczyńskiego Głos w dyskusji. Referat Anatola Leszczyńskiego wydaje się być trafną próbą podsumowania i zamknięcia książki . Autor , odnosząc się do części problemów poruszonych w czasie konferencji, wzbogaca je o wia­domości zaczerpnięte z własnych badań, a często wręcz z autopsji . Trudno jest całościowo oceniać pracę 12 różnych autorów. Każdy referat stanowi zamkniętą, oddzielną całość o wielowątkowej treści opowiadającą hi­storię wybranego problemu. Z pewnością ten typ publikacji (zbiór referatów) nie jest zbyt atrakcyjną formą przedstawienia problemu szerszemu gronu mi­łośników historii. Zachodzi zatem obawa, że książka Żydzi w obronie Rzeczy­pospolitej znajdzie czytelników głównie pośród historyków i badaczy dziejów stosunków polsko-żydowskich. Dodatkowo słabą stroną omawianej pozycji jest niew;:itpliwie skromna szata graficzna. Do plusów natomiast można za­liczyć przejrzysty aparat krytyczny, który z pewnością ułatwi zapoznanie się z materiałami wykorzystanymi przez autorów. Podsumowując, wyrazić można tylko radość,  że na naszym rynku wydawniczym ukazała się jeszcze jedna publikacja przedstawiająca w sposób kompetentny i rzeczowy ważny fragment skomplikowanych dziejów stosunków polsko-żydowskich. Wojciech Śleszyński 

Żydzi w obronie Rzeczypospolitej, redakcja naukowa J. Tomaszewski, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 1996, ss. 156

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)