Sieńczyło-Chlabicz, Joanna

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

178LIDIA K. JASKUŁAPRAWO DO DOBREGO IMIENIA A WOLNOŚĆ PRASYWyd. C.H. Beck, Warszawa 2008, 269 s. Monografia L. K. Jaskuły dotyczy podstawowych zagadnień niezbędnych dla funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa, w szczególności relacji pomiędzy wolnością wypowiedzi dziennikarskiej oraz obowiązkiem prasy informowania spo-łeczeństwa a ochroną dobrego imienia osób fizycznych i prawnych. Podstawowym obowiązkiem dziennikarzy – wynikającym z art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy z 26 I 1984 r. Prawo prasowe1 – jest ochrona dóbr osobistych, w tym ochrona czci. W doktrynie podkreśla się, iż cześć jest to jedno z najważniejszych dóbr osobistych, któremu przyznana została ochrona prawna2. Stanowisko to jest zgodne z linią orzecznictwa, czego dowodem jest między innymi wyrok z 8 X 1987 r., w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że „do najważniejszych dóbr osobistych, które wyraźnie wymienia art. 23 k.c. należy cześć jako wartość właściwa każdemu człowiekowi. Obejmuje ona wszystkie dziedziny jego życia osobistego, zawodowego i społecznego”3. W dok-trynie przyjmuje się, że cześć człowieka przejawia się jako tzw. cześć „zewnętrzna” – dobre imię i „wewnętrzna” – godność osobista4. Ochrona dobrego imienia służy ugruntowaniu pozycji społecznej jednostki, natomiast godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i ocze-kiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg różnych okoliczności zewnętrz-nych. Nie jest ono niezmienne. Jego postacie bądź rozmiar w istotny sposób zale-żą przy tym od innych cech psychiki człowieka i od całokształtu jego osobowości. Godność człowieka wyraża się w zdolności obrony pewnych uznanych wartości, z którą związane jest poczucie własnej wartości i oczekiwanie z tego tytułu szacun-ku ze strony innych ludzi5.1 Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm. – dalej cytowana jako prawo prasowe.2 Por. np. A. Szpunar, Ochrona dóbr osobistych, Warszawa 1979, s. 127.3 II CR 269/87, OSNCP 1989, nr 4, poz. 66.4 Por. A. Szpunar, op. cit., s. 127.5 Wyrok SN z 25 IV 1989 r., I CR 143/89, OSPiKA 1990, nr 9, poz. 330.179RecenzjeZ drugiej strony mamy – zagwarantowane w art. 1 prawa prasowego – pod-stawowe uprawnienie prasy do korzystania z wolności wypowiedzi oraz urzeczy-wistnienia prawa obywateli do ich rzetelnego informowania, jawności życia pub-licznego oraz do kontroli i krytyki społecznej. Wolność prasy, wolność wypowiedzi i prawo do informacji, wyrażone w art. 14 i 54 Konstytucji RP, mają charakter nie tylko praw obywatela, ale także praw człowieka6. Znajduje to potwierdzenie w licz-nych aktach prawnych o charakterze międzynarodowym, między innymi w powoły-wanym przez Autorkę art. XIX Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz art. 9 i 10 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych7. Gwarancją wolności wypowiedzi jest treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który jednocześnie wy-znacza granice tej wolności. Ochronie podlegają nie wszystkie wypowiedzi dzienni-karskie, lecz tylko te, które nie naruszają prawem chronionych wolności i praw in-nych osób. Ponadto ograniczenia wolności prasy i wolności wypowiedzi wynikają również z art. 10 ust. 2 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wol-ności z 4 XI 1950 r.8, z art. 19 ust. 3 lit. A Międzynarodowego Paktu Praw Obywa-telskich i Politycznych oraz z art. 6 ust. 1, art. 10 ust. 1 i art. 12 ust. 1 prawa praso-wego. Okoliczność, że wolność prasy nie ma charakteru absolutnego, lecz doznaje ograniczeń i musi się mieścić w ramach wytyczonych przez prawo, podkreśla wy-raźnie Europejski Trybunał Praw Człowieka. Stwierdzał on wielokrotnie, że prasa, korzystając z wolności, nie może przekroczyć granic prawnych, a przede wszystkim dobrego imienia i praw innych osób9. Problematyka zarówno wolności wypowiedzi (prasy), jak również ochrony czci (godności, dobrego imienia) była przedmiotem rozważań wielu przedstawicie-li polskiej doktryny w różnych opracowaniach o charakterze monograficznym, mię-dzy innymi: B. Michalski, Działalność zawodowa dziennikarza a ochrona czci oby-watela w prawie karnym PRL, Toruń 1996; J. Wierciński, Niemajątkowa ochrona czci, Warszawa 2002; F.J. Mazurek, Godność osoby ludzkiej podstawą praw czło-wieka, Lublin 2001; M.A. Nowicki, Swoboda wypowiedzi. Standardy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – wybrane zagadnienia, (w:) Obywatel – jego wolności i prawa. Zbiór studiów przygotowanych z okazji 10-lecia urzędu Rzecznika Praw Obywatelskich, red. B. Oliwa–Radzikowska, Warszawa 1998; C. Mik, Wolność wypowiedzi w prawie międzynarodowym i w prawie polskim, (w:) Szkoła Praw 6 Szerzej na temat pojęcia wolności prasy zob. M. Iłowiecki, Media, władza, świadomość społeczna, Bydgoszcz 1999; K. Wygoda, Wolność wypowiedzi w prawie polskim, Przegląd Prawa i Administracji, t. XXIX, Wrocław 1997; R. Bartoszcze, Rada Europy a wolność wypowiedzi, Kraków 1999; L. Wiśniewski, Wolność słowa i dru-ku, (w:) Prawa człowieka. Model prawny, pod red. R. Wieruszewskiego, Wrocław 1991; L. Gardocki, Europejskie standardy wolności wypowiedzi a polskie prawo karne, PiP 1992, z. 3.7 Dz.U. z 1977, Nr 38, poz. 167.8 Dz.U. z 1993, Nr 61, poz. 284 ze zm.9 Na temat orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka por. np. M. A. Nowicki, Kamienie milowe. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Warszawa 1997; tenże, Europejska Konwencja Praw Człowieka, Palestra 1999, nr 5–6; C. Mik, Wolność radia i telewizji w świetle Konwencji Europejskiej i prawa pol-skiego, PiP 1993, z. 10.180RecenzjeCzłowieka. Teksty wykładów, Warszawa 1998, z. 4; czy ostatnio wydana książ-ka E. Nowińskiej, Wolność wypowiedzi prasowej, Warszawa 2007. Niestety, z wie-lu wskazanych pozycji, stanowiących istotne materiały źródłowe dla tematu pracy, Autorka nie skorzystała. Niewątpliwie istotnym do rozważenia zagadnieniem było przedstawienie rela-cji pomiędzy prawem do ochrony dobrego imienia a wolnością prasy. Było to rów-nież – jak zaznaczyła we wprowadzeniu Autorka – celem jej opracowania. Jednakże – w mojej ocenie – Autorka nie do końca zrealizowała postawiony sobie cel, co po-staram się uzasadnić w dalszej części recenzji. Ponadto, wskazany przez nią głów-ny problem, który ujęła w pytaniu – czy prawo do dobrego imienia jest elementem ograniczającym wolność prasy – wydaje się, że nie wymaga szerszej analizy, gdyż odpowiedź na nie wyraźnie wynika z treści przepisów obowiązującego ustawodaw-stwa, przede wszystkim z przepisów Konstytucji RP, prawa prasowego oraz art. 10 ust. 2 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wol-ności. Bogactwo problemów poruszanych w pracy i ograniczone ramy recenzji pozwa-lają jedynie na kilka uwag. Praca została podzielona na siedem rozdziałów. W roz-dziale I Autorka przedstawiła interesujące wywody oparte na poglądach przedsta-wicieli doktryny, a dotyczące godności człowieka jako źródła prawa do dobrego imienia oraz wolności prasy. Rozpoczęła swoje rozważania od omówienia pojęcia godności ludzkiej według poszczególnych autorów, jednakże oparła się głównie na poglądach z zakresu filozofii, natomiast nie zaprezentowała stanowisk reprezenta-tywnych przedstawicieli doktryny prawa cywilnego. Następnie przedstawiła ontycz-ne podstawy godności człowieka oraz konsekwencje prawne przyjęcia zasady god-ności osoby ludzkiej. Rozdział II dotyczy problematyki prawnej ochrony wolności prasy, przy czym Autorka słusznie zaczyna swoje rozważania od przedstawienia rozwoju historycznego idei tej wolności. Jednakże geneza tejże idei została zamiesz-czona w jednym punkcie (od s. 17 do s. 36), a więc zajmuje aż 19 stron, podczas gdy inne punkty obejmują z reguły do 3–4 stron. Zatem nie została zachowana niezbęd-na proporcja i uzasadnione byłoby dokonanie podziału na pewne etapy rozwoju, co przyczyniłoby się do większej przejrzystości i czytelności książki. Odnosząc się do zagadnienia rejestracji dzienników i czasopism w świetle przepisów ustawy Prawo prasowe, celowe byłoby przedstawienie poglądów przedstawicieli doktryny, zwłasz-cza J. Sobczaka i I. Dobosz dotyczących oceny obowiązującego systemu, tym bar-dziej, że nadal ten problem wzbudza kontrowersje. Nie mogę się zgodzić z Autorką, że uprawnienia dziennikarskie, będące gwarancją realizacji wolności dziennikar-skiej – na gruncie ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej – są bardzo szerokie (s. 51). Uważam, że ustawa zupełnie nie stwarza dziennika-rzom możliwości szybkiego dotarcia do informacji, pomimo obowiązku jej udzie-lenia przez podmioty zobowiązane oraz pomimo podstawowego zadania ciążącego 181Recenzjena prasie, wynikającego z art. 1 prawa prasowego. Podnoszą to również niejedno-krotnie sami dziennikarze. W rozdziale III zawarto rozważania dotyczące prawnej ochrony dobrego imienia, zaś rozdział IV dotyczy form naruszeń dobrego imienia w działalności prasowej. Autorka wprowadza podział na bezpośrednie i pośrednie formy naruszenia dobrego imienia, przy czym w zasadzie nie wyjaśnia, dlaczego za-stosowała właśnie taki podział. Ponadto niewłaściwym wydaje się odnoszenie po-jęć tzw. osoby publicznej czy osoby powszechnie znanej, stosowanych odpowiednio w odniesieniu do ochrony prywatności i wizerunku do ochrony dobrego imienia. To ostatnie dobro, stanowiące element składowy prawa do ochrony czci, powinno być poddane odrębnym rozważaniom. W rozdziale V przedstawiona została problema-tyka okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia prawa do dobrego imie-nia w działalności prasowej, przy czym – w mojej ocenie – należało szerzej odnieść się do stanowisk zajmowanych przez reprezentatywnych przedstawicieli doktryny (S. Grzybowskiego, A. Szpunara, Z. Radwańskiego, M. Sośniaka, J. Panowicz–Lip-ską etc.). Rozdział VI dotyczy istotnej kwestii odpowiedzialności zarówno cywilnej, jak i karnej z tytułu ingerencji w prawo do dobrego imienia. Na uwagę zasługuje rozdział VII, w którym Autorka dokonuje oceny polskiego ustawodawstwa w zakre-sie ochrony prawa do dobrego imienia. Podzielam pogląd Autorki, że (...) nawet najlepsza regulacja prawna nie jest w stanie zapobiec ingerencji mediów w prawo do dobrego imienia, jeśli same nie zechcą rzeczywiście dbać o nienaruszanie praw osób trzecich” (...). Niewątpliwie za słuszny należy uznać pogląd, że niezbędnym uzupełnieniem ochrony gwarantowa-nej przez przepisy prawa oraz realizowanej przez orzecznictwo, jest przestrzeganie przez media zasad wypracowanych w ramach etosu dziennikarskiego, wyrażonych w kodeksach etyki dziennikarskiej (s. 263). Zatem niezwykle istotną rolę przypi-sać należy normom etycznym odnoszącym się do reguł postępowania dziennikarzy. W dobie rozwoju technologii, Internetu i nowych technik zbierania informacji przez dziennikarzy, ważne jest zwrócenie uwagi na doniosłość zasad etyki dziennikarskiej i ich przestrzeganie przez dziennikarzy. Nasuwają się pewne uwagi dotyczące konstrukcji recenzowanej pracy. Wydaje się, że uzasadnione i niezbędne byłoby zbadanie konstrukcji prawa do ochrony czci, w tym dobrego imienia, tzn. określenie pojęcia, podmiotu, przedmiotu, jak również treści tego prawa. Ponadto Autorka pominęła wiele istotnych – z punktu widzenia tematu pracy – zagadnień, zwłaszcza sposobów rozstrzygania konfliktu dwóch kon-kurujących wartości: wolności prasy i ochrony dobrego imienia zarówno w odnie-sieniu do zwykłych obywateli, jak i osób publicznych. W tym celu niezbędna byłaby zdecydowanie szersza analiza stanowiska zaprezentowanego w orzecznictwie przez Trybunał Konstytucyjny oraz Sąd Najwyższy. Niezwykle istotne byłoby przedsta-wienie bogatego dorobku orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach dotyczących zniesławienia. Z pewnością przeprowadzenie pogłębio-182Recenzjenych rozważań dorobku judykatury we wskazanych zakresie wzbogaciłoby pracę i pozwoliłoby merytorycznie i w pełni ustosunkować się do powstających w prakty-ce problemów. Zabrakło ponadto pogłębionych rozważań dotyczących krytyki pra-sowej działalności osób pełniących funkcje publiczne i w oparciu o nie zbadania za-kresu prawa do ochrony ich dobrego imienia. Jest to istotne z uwagi na to, że Sąd Najwyższy stwierdził w wyroku z 5 kwietnia 2002 r., że w odniesieniu do osób spra-wujących funkcje publiczne obowiązują rozszerzone granice dopuszczalnej krytyki. Podkreślił jednocześnie, że nie oznacza to zezwolenia na publikowanie nieprawdy oraz na nierzetelne wykorzystywanie materiałów prasowych10. Europejski Trybunał Praw Człowieka podkreślił, że granice dopuszczalnej krytyki są najszersze w odnie-sieniu do członków w porównaniu ze zwykłymi obywatelami, a nawet politykami11. Jednakże rozszerzone granice krytyki prasowej rządu nie oznaczają przyzwolenia na bezpodstawne oskarżenia, formułowane w złej wierze i zniesławiające. Zakres ochrony wypowiedzi prasowych jest najszerszy, gdy dotyczy spraw, które stanowią wkład w debatę w sprawach publicznych, zwłaszcza politycznych. Trybunał stwier-dził, że art. 10 ust. 2 konwencji pozostawia niewiele miejsca na ograniczenia wypo-wiedzi politycznych lub debaty o ważnych sprawach publicznych12, która oznacza bezpośrednie lub pośrednie uczestnictwo obywateli w procesie podejmowania de-cyzji w państwie demokratycznym13. Należało powyższe kwestie wziąć pod uwagę, przedstawiając relacje pomiędzy ochroną dobrego imienia a wolnością prasy. Pewne zastrzeżenia budzi strona formalna pracy, w szczególności Autorka spo-rządzając wykaz aktów prawnych, powinna – w celu zapewnienia czytelnikowi większej przejrzystości – dokonać podziału na akty prawa polskiego i prawa mię-dzynarodowego. Ponadto, zamieszczając wykaz orzecznictwa sądów polskich, jak również Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Autorka nie wskazała źródła publikacji poszczególnych orzeczeń według przyjętych zasad ogólnych. W pracy nie wykorzystano wielu istotnych pozycji z literatury prawniczej dotyczącej zarów-no ochrony dobrego imienia oraz dóbr osobistych, jak również wolności wypowie-dzi (prasy). Książka stanowi niewątpliwie zbiór zagadnień bardzo aktualnych, w miarę do-brze opracowanych naukowo w zakresie prowadzonych rozważań. Zaletą pracy jest interdyscyplinarność, gdyż Autorka przedstawia zagadnienia objęte tematem w oparciu o różne gałęzie prawa, w szczególności prawo cywilne, karne, filozofię prawa. Jednocześnie jednak w tym wypadku skutkuje to niezbyt rzetelną i staran-ną analizą badanych problemów. Autorka unika podejmowania kwestii kontrower-10 Zob. wyrok SN z 5 IV 2002, II CKN 1095/99, OSNC 2003, nr 3, poz. 42.11 Öztürk v. Turcja, orzeczenie z 28 IX 1999 r., Wielka Izba, raport Europejskiej Komisji Praw Człowieka z 30 VI 1998 r., skarga nr 22479/93; Koc and Tambas v. Turcja, orzeczenie ETPC z 21 III 2006 r., skarga nr 50934/99. 12 Zob. m.in. Öztürk v. Turcja, orzeczenie z 28 IX 1999 r., Wielka Izba, raport Europejskiej Komisji Praw Człowieka z 30 VI 1998 r., skarga nr 22479/93.13 R. Bartoszcze, op. cit., s. 105.183Recenzjesyjnych lub dotychczas wąsko opisanych w literaturze. Praca ma niewielkie walo-ry pragmatyczne. Pozbawiona atutu naukowo–poznawczego, zdaje się mieć prawie wyłącznie charakter odtwórczy i powierzchowny. Byłoby niewątpliwym walorem książki sformułowanie postulatów de lege lata i de lege ferenda. Brak analizy praw-no–porównawczej oraz nieposługiwanie się przez Autorkę metodą komparatystycz-ną, znacząco zubaża pracę. Taki sposób ujęcia problemu wydaje się nie najlepszą odpowiedzią na potrzeby zarówno teorii, jak i praktyki prawa, mianowicie potrzeby kompleksowego opracowania dotyczącego relacji pomiędzy wolnością prasy a pra-wem każdego z nas do ochrony dobrego imienia. Joanna Sieńczyło–Chlabicz

Lidia K. Jaskuła, Prawo do dobrego imienia a wolność prasy, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2008, 269 s.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)