Dacewicz, Leonarda

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Leonarda DACEWICZ KSZTAŁTOWANIE SIĘ NAZW OSOBOWYCH ODZAWODOWYCH NA TERENIE DAWNEGO WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO (XVI-XVII W.) W badaniach nad procesem powstawania nazwisk niezbędna jest znajomość hi­storii danego regionu. Z kolei dawne nazwy osobowe są cennym źródłem informacj i  d la  badaczy-historyków ze  względu na współuzależnienie rozwoju systemu antro­ponimicznego z dawnym rozwarstwieniem stanowym, zmiennością uwarunkowań kulturowych, etnicznych , kultowych . Nazwy osobowe zawierają  informacje o wyko­nywanych zawodach, rodzajach rzemiosł ,  ich rozwoju i rozmieszczeniu, organizacj i  i sposobie administrowania danym terenem, wskazują na  pełnione funkcje admini­stracyjne itd.  Pogląd M .  Karasia1 , że rola czynników pozajęzykowych (m.in. takich, j ak wy­żej wymienione) w kształtowaniu się systemu nazewniczego wydaje się znaczna, w pełni znajduje potwierdzenie w materiale nazewniczym, który pochodzi z tery­torium dawnego województwa podlaskiego. Najstarsze zachowane dokumenty, które zawierają  obszerne imienne spisy lud­ności w poszczególnych częściach województwa podlaskiego, sięgają  połowy XVI wieku2 ; samo województwo powstało zresztą najprawdopodobniej w 15133 lub po 1520 roku4 . Trzeba przy tym dodać, Że były to ziemie odwiecznego pogranicza, gdzie stykały się i ścierały ze sobą wpływy polskie, białoruskie, ukraińskie i litew­skie. Etniczno-socjalna specyfika tego terenu nie pozostała bez wpływu na antro­pomm1ę .  \Vspomniane źródła historyczne odnoszą się przede wszystkim do  dóbr królew­skich , które zajmowały znaczną część terytorium XVI-wiecznego woj . podlaskiego. Jest to sytuacja  z jednej strony niezbyt korzystna, bo dokumenty nie ogarniają całokształtu badanego zjawiska, z drugiej zaś sprzyjająca, ponieważ w tym okresie rzemiosło było dobrze rozwinięte w miastach królewskich, a słabo - w prywatnych5 . Dokumenty XVII-wieczne dotyczą głównie południowej części województwa, ale posiadają  bardziej uniwersalny charakter - zawierają  spisy ludności zarówno w do­brach królewskich , j ak i szlacheckich6 . Wśród antroponimów znaj dujących się w badanych dokumentach daje  się wyo­drębnić znaczna liczba nazw utworzonych od określeń zawodów, zajmowanych sta-93 nowisk, piastowanych urzędów czy godności społecznych (jest ich w sumie ponad 120) .  Z danych Słownika staropolskich nazw osobowy'ch pod redakcją W. Taszyckiego wynika, Że identyfikacja osób przez wskazanie na wykonywane rzemiosło, zajmo­wane stanowisko czy urząd miała miejsce już w XIII w . ,  a w wiekach następnych nazwy odzawodowe występują coraz częściej . Jak wykazały dotychczasowe badania, ten element identyfikacyjny odgrywał w procesie kształtowania się nazwisk mniej lub bardziej istotną rolę w zależności od regionu. Często używano nazw zawodów do identyfikacji ludzi na Sądecczyź­nie: w XVI w. - 99 nazw łacińskich, 149 polskich, w XVII w. - 7 łacińskich, 95 polskich7. Z kolei na Kielecczyźnie (w tym samym okresie) odnotowano zaledwie 51 nazw zawodów i nazw odzawodowych8 . Podobnie kształtowała się sytuacja  na terenie Litwy9 .  Natomiast tendencje występujące na sąsiednich terenach wschod­niosłowiańskich odzwierciedla m.in. prezentowany niżej materiał antroponimiczny, zawierający w równym stopniu nazwy polskie, j ak i ruskie. N a podstawie nazw osobowych można określić rodzaje rzemiosł wykonywanych na terenie dawnego woj . podlaskiego, np. rzemiosła skórzane znalazły odzwierciedle­nie w następujących nazwach: XVI w. - Wasko Koziemiaka ( koiemiaka - n. brus . ,  w poi . garbarz) , Piotrucz Kusnierz , Wasko Czobotarz (n .  wschsł . ,  w poi. szewc) , Luc Szwiec (w poi . i brus. n .  gwarowa) , Hrync rymarz, Sienko Kamasznik, Marcin siodlarz , Tomek Siedelnik (brus, s 'odzielnik 'siodlarz ' ;  XVII w. - Ihnatko Szwiec, Stanisław Garbarczuk, Kuzma Kusnierz , Piotr Kusnierczak, Kopryan Rymarczuk , Słoma Garbarzuk; rzemiosła włókienniczo-odzieżowe: XVI w. - Borys Krawiec, Miec Postrzygacz (po­strzygacz 'rzemieślnik, który w końcowym etapie produkcj i  sukna ścinał na nim meszek ' ) ,  Łukijan szapował (n. wschsł . ,  oznacza rzemieślnika wyrabiającego kape­lusze i inne nakrycia głowy) ;  XVII w. - Żyd Lewko Czapnik , Andrzej Folusznik (folusznik 'rzemieśluik trudniący się folowaniem tkanin') , Jocz postrzygacz , Grze­gorz Tkacz, hric Tkaczik, Szymon Krawczuk) ; budowlano-ceramiczne: XVI - Tomek Zdun , Piotr Zdunowicz, Miec garncarz , Mar­cin Horszczar (n. wschsł . ,  w poi. garncarz) , Hryn Kołbnik (n. wschsł . ,  oznacza rzemieślnika wyrabiającego dzbany) ;  XVII - Sac Mularz , Kurian Muraczyk, Jan Szklarz , Pawluk Garcarzyk, Paweł Zdunik ; drzewne : XVI - Bosko Bondar ( bondar - n .  wschsł. ,  w poi. bednarz) , Maciej bednarz , Iliasz Kolesnik (n. wschsł . ,  w poi. kołodziej) , Wojtko Kołodziej , Iwan Tracz , Paweł Cieśla, Andrzej Cieśluk ,  Matwij stolarz, Tomek Szkutnik, Stas Tokarz; XVII -Iwan Bednarz, Chwedko Bednarzik, Nastia Bondarka, Choma Stelmach, Andrzej Stelmaszek , J an Szkutnik , Makar Cieśla, "\Vasko Tokarczyk; metalowe : XVI - Stanisław kowal , Micz Zieleznik, Mosiej Rudnik ( rudnik, ieleznik 'człowiek , który pracuje przy wydobywaniu rudy darniowej ') , Bernath Slosarz, Han­nos Złotnik , Błasko Złotniczy; XVII - Hans Kowal, Hryc Kowalik , Marcin Kowal­czyk, J an Kotlarz , Hryc Puszkar (wschsł .  puszkar, poi. puszkarz 'człowiek zajmujący 94 się wyrobem armat ') , Stanisław Puszkarzyk,  Mikołaj Slosarz, Krzysztof Szychterz ( ślusarz) , Marcin Złotnik , Frączek Złotniczek, Maciej miecznik; spożywcze : XVI - Chwiec Młynarz , Szymko Mielnik (n. wschsl . ,  w pol. młynarz) , Taras Kwasnik (ten , który wyrabia lub sprzedaje  kwas ) , Szczęsny Kwasnikowicz, Roman Piwowar, Hrin Piwowarzec, Liewon piekarz, Wawrzyniec Rzeznik, Jakub Chmielnik, Paszko Winnik ;  XVII - Wasko Winnik, Stanisław Winniarz, Aleksander Piekarz , Choma Piekarzyk, Szczęsny Kucharz, Michał Kucharczyk ,  Sobek młynar­czyk, Ryc Kwasiwiec, Hryc Piwowar (-yk) ,  Jasko Piwowarczyk , Paweł Słodownik, Siemion Rzeznik; rzemiosła i zajęcia różne : XVI - Zdan Rybak, Sienko Styrnik, Jan Strzelec, Lewoc Pastuch , Wołos Bartnik ,  Fedko Kopacz, Stank Zielnik, Andrzej Barwierz ( balwierz 'ten, który wykonuje  usługi fryzjerskie) , Marek Karczmarz, Chwiedzko Kramarz ,  Mac Karczmit (stbrus. korczmit 'karczmarz ' ) ;  XVII w. - Hryc Smolarz, Fes Ry­bak, Tymosz Kup czyk, Kasper balwierz, Adam Kramarz, Siemion Koniuch, Litwin ogrodnik, Jacko Lesnik, Hryc Woznik, Dimitr owczarz, Niczypor Węglarz , Trochim Gumiennik , Maciej Konował (oprawca koni) , Stanisław Kozopłath, S imon bronow­łok, Samsonek mastalerz,  Wojciech myśliwiecz, Mathias woznica, Mathiasz hajduk, Denis parobek , Les kuchcik, Wasko Bębnarz ,  On�c żołnierz, Paweł Gumienny, Oni­szko Ogrodowy, harasim piwniczy, Regina praczka. Nazwy pełnionych funkcj i administracyjnych, piastowanych urzędów, godności charakterystycznych dla tego okresu również można odnaleźć w nazewnictwie oso­bowym Podlasia, np. Antoni Marszałek, Kacz Wojt ,  Woj tek Ławnik, Janko lenth­woyth (stbrus .  lentwojt 'namiestnik wójta' ) ,  Paszko Wojewoda, Janko posoł, Gaweł Horodniczycz , Demid Sołtys, Dziemienczey Pop, Stas Ciwun (stbrus, tiwun 'urzęd­nik w średniowiecznej L itwie i Białorusi' ) ,  Mikołaj Chorąży. Nazwy pełnionych funkcj i nierzadko występowały w roli dodatkowego elementu identyfikacyjnego, np. J acko Panasowicz ławnik, Hincza Aleksander wojski, Stephan Wierzba lentwoyt, Bernat Bond czesnik, Teodor Kiewłowicz burmistrz , Jan Sawicki skarbnik Podlaski, J an Niemiera stolnik Podlaski. Ten rodzaj identyfikacj i niewątpliwie stosowano w wypadku osób postawionych wyżej w hierarchii społecznej .  Świadczy zresztą o tym sam fakt piastowania okre­ślonego urzędu. Niekiedy jako środek identyfikacyjny służy nazwa miejscowości wespół z nazwą zawodu,np. Roma z Mielnika piekarz , Hrin z Radziłowki rzeźnik, Kuźma z Osiowa piekarz. Z kolei ten sposób identyfikacj i świadczy raczej o niskim statusie społecznym nosicieli wymienionego wyżej typu nazw. Jeszcze niżej w hierarchii społecznej znajdował się osobnik identyfikowany jako Litwin ogrodnik; nie tylko brak typowej formy, która z biegiem czasu stała się nazwiskiem, ale także podstawowego składnika nazwy osobowej - imienia. Tak więc w XVI i XVII w. nazwa zawodu znajdująca się obok imienia to jeszcze nie nazwisko, tylko określenie dodatkowe, konieczne dla dokładniejszej identyfikacj i ,  95  ponieważ samo imię już od dawna okazało się niewystarczające do pełnienia tej funkcji . Niestabilność tego elementu jest wyraźnie widoczna, a mianowicie nazwa za­wodu, czy też zajmowanego urzędu, nierzadko była pisana małą literą, co oznacza, że nie posiadała charakteru nazwy osobowej , lecz tylko określała zawód, np. Ber­nath slosarz ,  Macko zdun, Matwij stolarz , Kacz woit itp . ·występują  najrozmaitsze warianty tej samej nazwy. Powstawały one w wyniku niedbałego zapisu, ale w głównej mierze ta różnorodność jest rezultatem zróżni­cowania etnicznego nosicieli tych nazw, wzajemnych wpływów i przenikania się co najmniej dwóch kultur: polskiej i ruskiej .  Stąd też spotykamy następujące warianty nazwy garncarz :  pochodzenia polskiego - Garncarz, Garnczarz, Garczacz, garczarz,gancar; pochodzenia wschodniosłowiańskiego - Horszczar, Horczar; bednarz: poi. Bednarz, wschsl. Bondar, Bundar, Bondarz; poi . Młynarz, wschsł . Mielnik; poi . Złotnik, Złotniczy, wschsl . Zołotnik. Niektóre nazwy wschodniosłowiańskie posiadają  cechy fonetyczne polskie, np. Czobota1'Z, Bonda7'Z, natomiast część nazw polskich uległa wpływom wschodnio­słowia1iskim, np. Tiesla. Cechą charakterystyczną obszarów mieszanych pod względem etnicznym jest współwystępowanie różnych nazwa1i tych samych zawodów, np. odpowiednikiem polskich nazw szewc, kamasznik była wschodniosłowiańska nazwa Czobotar, pol­skiemu garbarzowi odpowiada wschsł .  koiemiaka. Znaczna liczba nazw zawodów, a właściwie nazw osobowych utworzonych na ich podstawie, wykazuj e w języku polskim, ukraińskim, białoruskim duże podobień­stwo brzmienia. Wynika ono nie tylko z faktu bliskiego pokrewie11stwa wymienio­nych języków. Język białoruski i ukraiński zapożyczył pewną liczbę nazw zawodów z języka polskiego lub za jego pośrednictwem z języka niemieckiego10 .  Była to na­turalna kolej rzeczy, bowiem kultura białoruska i ukraińska XVl-XVII wieku stały w ścisłym związku z kulturą polską (Białoruś i pn. część Ukrainy wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego) . Rzemiosło rzadko było jedynym źródłem utrzymania zarówno na wsi, j ak i w ma­łych miastach , a z takimi mamy głównie do czynienia w dawnym woj . podlaskim, nazwy zawodów odgrywały istotną rolę w identyfikacj i  ludności przede wszystkim miejskiej , ale także wiejskiej 1 1 .  Nazwa wykonywanego zawodu, rzemiosła, pełnio­nej funkcji stanowiła ważną cechę odróżniającą od reszty społeczności, zwłaszcza że w owym czasie nazwisko w dziesiejszym rozumieniu tego słowa jako nazwa sta­bilna i dziedziczna jeszcze nie funkcjonowało, szczególnie w odniesieniu do niższych warstw społecznych , z których przede wszystkim wywodzili się rzemieślnicy. A wła­śnie dla rzemieślników i kupców dokładna identyfikacja była niezwykle ważna, po­nieważ nazwa, a z czasem nazwisko przechodzące z pokolenia na pokolenie stawało się jakby znakiem firmowym. Wśród szlacheckich nazw osobowych miana odzawodowe należą do wyjątków, np.  w imiennym spisie szlachty pow. drohickiego składającej przysięgę Koronie Pol-96 skiej ( 1569 r . )  występuje tylko jedna nazwa tego typu: szlachetny Maciej Kowalczyk (Łazowo) . Częściej spotykaną formą j est identyfikacja osób przez wskazanie na peł­niony urząd , funkcję ,  co zresztą jest zupełnie zrozumiałe, był to bowiem przywilej tej właśnie warstwy społecznej ,np . szlachetny Wojciech woźny ziemski, szl. Zyg­munt komornik ziemski, szl . ·walenty s. J akubow woźny ziemski , szl. Stanisław Łuniewski komornik ziemski12 .  Część przytoczonych przykładów dowodzi, że w połowie XVI w .  nawet wśród szlachty zdarzały się przypadki identyfikowania osoby wyłącznie przy pomocy imie­nia i nazwy pełnionego urzędu (brak drugiego elementu, który przypominałby dzi­siejsze nazwisko) . Przeważnie jednak nazwa piastowanego urzędu, stojąc obok imienia i nazwy utworzonej od imienia oj ca (np. Walenty s. Jakubow) lub nazwy utworzonej od na­zwy posiadłości (np . Stanisław Łuniewski od nazwy miejscowości Łuniewo) oprócz tego , że informowała o pełnionej funkcji ,  godności, spełniała rolę dodatkowego okre­ślenia identyfikacyjnego. W XVI w. znakomita większość nazw osobowych odzawodowych posiadała formę równą apelatywowi, np . Bondar, Kowal, Tkacz . W takich przypadkach trudno jest jednoznacznie rozstrzygnąć, w którym momencie określenie zawodowe stało się na­zwiskiem. Stosunkowo nieliczne formacje sufiksalne o charakterze patronimicznym zawdzięczają  swe istnienie głównie sufiksowi - ewicz/- o wicz, np. Bondarowicz , Garn­carzewicz ,  Kopaczewicz , Kowalewicz , K wasnikowicz , Ławnikowi cz , Melnikowicz , Smolnikowicz , Szewcowicz, Zołotnikowicz . Był to sufiks niezwykle produktywny w zakresie tworzenia nazw osobowych na Podlasiu właśnie w XVI w. W wieku XVII częstotliwość użycia nazw zawodów jako identyfikatorów osobo­wych spadała (zjawisko to występowało i na innych terenach, np . na wspomnianej wyżej Sądecczyźnie) . Pojawiło się więcej tworów sufiksalnych o charakterze pa­tronimicznym. Wśród sufiksów onomastycznych zdecydowanie dominował sufiks -ik/-yk, np. Piwowaryk, Piwowarczyk, Puszkarzyk, Puszkarczyk, Piekarzyk, Gar­carzyk, Kucharczyk , Kusznierczyk, Murarczyk, Rybołowik, Tkaczik, Kowalik, To­karczyk , Kupczyk. Pewna liczba formacj i odzawodowych została utworzona przy pomocy wschod­niosłowiaóskiego sufiksu - uk, który dopiero w XVII w. wyraźnie zaznaczył swą obecność w nazewnictwie osobowym Podlasia, np. Garbarzuk, Garbarczuk, Kowal­czuk, Kusznierczuk. Pojedyncze nazwy posiadają  sufiksy: - ek, np. Winniczek, Zdunek , - ee, np . Piwo­warzec, Kwasiwiec, - ak, np . Kuśnierczak, -ko,  np. Pastuszko. Ekspansj a sufiksu -ik/-yk i częściowo -1tk wynikała przypuszczalnie stąd, że sufiks -e wicz/-owicz zaczynał „obsługiwać" sfery wyższe (nie należała do nich z pewnością brać rzemieślnicza) , służył nie tylko do tworzenia nazw osobowych , ale również do ich „ulepszania" , podnosił rangę społeczną nosiciela danej nazwy. Wymienione formacje sufiksalne niekoniecznie wiązały się z aktualnym wyko­nywaniem określonego zawodu, utworzone na bazie nazwy zawodu OJCa, dziada 97 przybierały charakter nazw wyłącznie osobowych, np . Piotr Kuśnierczak chłop , Andrzej Stelmaszek, Paweł Zdunik. Proces kształtowania się nazwisk odzawodowych zaczynał przybierać jakościowo inny kształt .  Jako ciekawostkę można podać fakt, Że najczęściej spotykaną nazwą wskazującą na wykonywany zawód,  szczególnie w XVI w . ,  była nazwa kowal, co nie jest rów­noznaczne z tym, Że było to najczęściej uprawiane rzemiosło. Wysoka częstotliwość użycia tej nazwy wydaje się świadczyć, Że był to zawód na tyle charakterystyczny, Że jeśli już ktoś go wykonywał, to jego osoba była identyfikowana wyłącznie poprzez nazwę tego rzemiosła. Być może jest to wytłumaczenie faktu, Że typowe nazwisko polskie to J( owa/ski. Częstotliwość użycia określonej odzawodowej nazwy osobowej może świadczyć o swoistej specyfice regionalnej , czyli dominacj i określonego rzemiosła na danymterenie, co z kolei może mieć związek z określonymi warunkami naturalnymi, np . we wsi Bargiowka (starostwo knyszyńskie) wyjątkowo często spotykane jest nazwisko J( olesnik - wschsł .  odpowiednik pol. kołodzieja. Prawdopodobnie powszechność występowania pewnych zawodów zadecydowała o tym, Że ich nazwy były używane szczególnie chętnie do identyfikacj i osób . Były tozawody: krawiec, zdun, szewc, kowal, cieśla, garncarz itd. Ponadto trzeba dodać, Że szewcy, krawcy, garbarze zajmowali bardzo niską pozycj ę  społeczną, wskutek czego osoby wykonujące te rzemiosła były identyfikowane wyłącznie poprzez nazwę zawodu. Dlatego też dzisiaj nie należą do rzadkości nazwiska typu Kowalik, Kowal­czyk , Kowalczuk, Krawczyk, Krawczuk, Szewczyk, Szewczuk, Zduniuk, Zduniewicz, Cieślik, Cieśluk itd . PRZYPISY 1 M. Karaś, Imię, n azwisko, przezwisko = nazwa oso bowa w po lszczyźnie, „Onomastica" XXI, 1976, s. 20. 2 Inwentarze starostwa mielnickiego (z 1545 i nie datowany, powstał po 1560 r.) ,  łosickiego z 1545 i 1551 r . ,  AGAD, ASK, dz. LVI; Inwentarz starostwa knyszyńskiego, tykocińskiego (1565 r.), AGAD, Archiwum Potockich z Radzynia; Inwentarz miasta Brańska, w: Akty izdawaiemyje Wilenskoju archieograficzeskoju komissiej, t .  XIV, s. 25-45; Inwentarz miasta Narwi, w:  Akty . . . , s. 61-76; Inwentarz miasta Suraż, w: Akty . . .  , s. 48-60; Pomiara włóczna s tarostwa mielnickieg o i łosickieg o  z 1 560 r. , AGAD, ASK, dz. LVI; !vfiejskie księgi sądowe m. Mielnik, w: Akty . . .  , t .  33,  s. 33,  153, 155 ;  J. Kazimierski, Rejestr pomiarowy miasta Suraża z 1 562 r., „Teki Archiwalne" 1954, z. II, s. 138-191 . 3 W. Jarrnolik, Powstanie woj ewództwa podlaskiego ,  „Białostocczyzna" 1989, nr 4, s. 8. 4 A. Wyrobisz, Podlasie w P o lsce przedrozbiorowej, w: Studia nad spo łeczeństwem i g ospodarką P od lasia w X VI-X VIII w.,  Warszawa 1981, s. 174. 5 J .  Maroszek, Rzemiosło w miastach pod laskich w X VI-XVIII w., Wrocław 1976, s. 180. 6 Rejestr podatku P og łówneg o  powiatu mielnickiego, w: Akty . . . , t .  33, Wilno 1909, s. 407-536; Księgi sądowe miasta Mielnika, w: Akty . . .  , t .  33, s. 156, 157, 171 ,  173, 362; Księgi wójtowskie i burmistrzowskie królewskiego m. Mielnik (1 631 - 1 698), WAP w Białymstoku. 7 J. Bubak, Proces kształtowania się  polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego ,  Kraków 1986. 98 8 D .  Kopertowska, Nazwy oso bowe mieszkańców podkieleckich wsi (1 565-1 694), Wrocław-War­szawa 1988, s. 69. 9 V. Maciejauskiene, Lietuviu, antroponimine sistema XVI A., w: Lietuviu kalbotyros klausi­mai, XXI (1981 ) ,  s. 1 56-158; Lietuviu, pavardźu, Jormavimasis X VII A . ,  w: Lietuvos TSR Moklslu, akademijos darbai, A serija, I/58/t . ,  1977, s. 116-117. 10 B. O. Unbegaun, Russian Surnames, London 1972, s. 235. 1 1  Przykładowy przekrój społeczny i zawodowy miasta podlaskiego zawiera praca: A. Czapiuk, Struktura spo łeczno-gospodarcza Suraia w drugiej po łowie XVI w., w: Społeczeństwo staro­po lskie, t .  III, Warszawa 1983, s. 71-92. 12 Akta Unii Polski z Litwą 1385- 1 791, wydali S. Kutrzeba, Wł. Semkowicz, Kraków 1932, s . 265-196.9-9 

Kształtowanie się nazw osobowych odzawodowych na terenie dawnego województwa podlaskiego (XVI-XVII w.)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)