Tuncer, Orhan Cezmi

English

DSpace@FSM Vakif University

AILENIN EĞITIMI VE KORUNMASıNDA VAKıFLARıN ROLÜ Prof.Dr.Orhan Cezmi TUNCER akfın tanımı, tarihçesi,^ Islam^ ve Türk Dünyasındaki yeri ile, faiz, miras, kadın hakları,^ T.C. Mede­ni Kanunuyla karşılaştırmasına dek pekçok ayrıntı, enine boyuna incelenerek yayınlanmıştır, insa­noğlunun yardım, iyilik ve paylaşma gibi bireysel duyguları yanında toplumsal özellikleri, vakfın dog­masına neden olmuş ve yaşamının önemli bir kurumu düzeyine erişmiştir. Üstelik günümüzde pekçok konu­şulan ve sanki yeni kavramlarmış gibi topluma sunulmak istenen "Devleti Küçültme" ve "Yerel Yönetim­ler" başlıklarının vakıflarımızda ne denli başarılı uygulandığı görülür. Türk Dünyasında kişi ve toplum, halk ve devlet her konuda elele, içiçe bir bütünlük oluşturur.'^ Bunu vakıf kurumlarında da görürüz. Ulusal boyutlara ulaşan kamu vicdanı yanında islam hukukunu aşan bir vakıf hukuku ve sanat ile elele vererek eşsiz bir geleneksel mimarlık mirası oluşturur. İşte tam bu noktada, biz bu bildirimizde, devletin bu yapay çevreyi oluşturmasında kendi mekanizmasını, kamu yararına yönelik olarak nasıl düzenlendiğine değinmek istiyoruz. Bu mimarlık penceresinden, dolaylı olarak ailenin, doğrudan ilgili bireyin güçlendirildiği açıkça belli olacaktır. Türk Tarihi, başlangıcından günümüze dek aileyi yaşamının ve toplumunun vazgeçilmez birimi olarak alır. Saygı ve sevgiye dayalı bu kurumun kuralları bağlayıcı ve etkindir! Geleceği sağlayan çocuk, Orta Asya 1. Kunter, H . Baki, Türk Vakıfları ve Vakfiyeleri, İstanbul 1989, sayfa 11 özetle: "islam öncesi Türk Budist Vakıfları topluma yönelik sosyal bir kurumdur. Etilerde kişisel mülkiyet hakkı olduğu için vakıf kavramı gelişti. Sümerlerde bu anlayış yoktur. (Eti tableti I . Ö. 1290-1280. İstanbul Arkeoloji Müzesi, Eski Şark Eserleri Bl. No: 2026. Uygur Vakfı tableti 1. S. XIII. yy. Buda Türklerine ait Uygurca alfabeyle)" 2. Çağatay, Neşet, Islamda Vakıf Kurumu.... Vakıflar Dergisi XI, sayfa 1. "İslam dünyasında gerçek anlamda bir vakıf kuruluşu ancak VllI . yy.da Şam Ümeyye Camisi Vakfında görülür (1. S. 706). 3. Çağatay, Neşet, a.y. sayfa 2. "İslam hukukunda kadın, erkeğin payının yansını aldığı halde zürri veya ehli vakıflarda, yani çocukların yararlanması için kurulan vakıflarda, kız ve erkek ayrımı yapılmadan, dilediğine istediği kadar pay verilebilir. Ayrıca mütevellilikte de fark gözetilmez. Bazı aile vakıflarında bu görevin, ailede sadece kadınlara verildiği de görülür. İslam hukuku, malın en çok l / 3 u n e vasiyette izin verir­ken, aile vakıfları bu sının kaldırabilir. Bu, ayncalıksız (kadını erkekle işit gören) tutumu daha çok Türk Vakıflannda görürüz." 4. Yoksul, dul, hasta, güçsüz, emekli, sakat, sakar, borçlu, tutuklu, yolcu, köle vb. herçeşit insana (hatta hayvanlara) barınma, bes­lenme, giyinme (vb.) açısından para ve eşya yardımı, spor, sağlık, savunma, güvenlik güçleri, eğitim destekleme yardımları yapı­lır. Daha geniş bilgi için bakınız: Hasan Güneri, Vakıfta A m a ç ve Kavramı, Ankara 1976. Özetle: Sayfa 122: "Vakfiyede, vâkıfın, erkek evladından onun erkek evladına yönetimin aktarılması koşulu, çıplak gelirden yararlanma­sı (zürri vakıf) hem kamu (ödenen vergi nedeniyle), hem erkek evladı gözetmeye yöneliktir." Sayfa 222: İbadete yönelik diyani vakıflar yanında memur ve işçilere yönelik yardım vakıfları, onlara ekonomik gelirler sağlar (evlenme, doğum, ölüm, işgörmezlik, hastalık, sakatlık, emeklilik vb.). Yiyecek, giyecek ve günlük gereksinimi karşılayan yar­dımlar veya bunlardan biri. Sağlık sandığının sağladığı borç para (ödünç, para, konut kredisi, emeklilik ikramiyesi, afet, ucuz yi ­yecek vb.). Neşet Çağatay, Osmanlı İmparatorluğunda Riba-Faiz Konusu Para Vakıftan ve Bankaalık, Vakıflar Dergisi IX . özet le: Sayfa 49: Avarız Akçesi=Yardım Sandıklan (düşük faizle borç verme kurumlan). Eskiden halkın etrafında toplandığı, çevresinde oturduğu her mabedin veya mahallenin bir Avarız Akçesi Sandığı vardı. Kişiler buraya bağışta bulunarak sermaye oluşturulur, mahalle işlerine, mabede, gerekenlere yardım edilirdi. Esnaf kuruluşları borç para alabilir ve faiziyle öderlerdi. Bu sandıklar 1869 yılında kapatıldı. 21 atlı göçebe kültüründe, sevgi, sevecenlik ve güvenlik altında at üstünde; yerleşik düzende ise, nine, anne, tey­ze, hala ve kardeşlerinin kollarında ninnilerle, hikayelerle büyür, güçlü gelenek ve görenek, aile içi ve dışı ya­şamında, hep bu kurumu, kutsallık derecesinde bir tabu özeniyle korur, gözetir ve sürdürür. Çocuk öğrenime sübyan okulunda başlar, medresede son bulur. Böylece ehli örften biri olur. Serbest hayata atılacaksa bir tüccar, zanaatkar ve sanatkârın yanına verilir, yeteneğine göre çırak, kalfa ve ustahga erişir. Esnaftan biri olur. Anadolu Selçuklu bazına oturup, onu daha da geliştiren Osmanlı, geniş ülkesini eyalet düzeninde yö­netiyor ve herbirinin başına deneyimli, birikimli bir beylerbeyi gönderiyordu. Bugünkü anlamda bir endüstri veya turizm geliri yoktu. Tek ve önemli kaynak topraktı. Bu nedenle Osmanlı bütçesi tarıma dayalıdır. Bu yö­neticilere, eyaletin askeri, siyasal ve stratejik önemi yanında toprağın verim derecesine göre işleteceği bir alan verir ve bütçesini onun hünerine bağlardı. Bunun gerçekçi olabilmesi için tahrir defterleri işi aksatılmaz-dı. Tımar, zeamet ve has yanında, yöneticilere sağlanan dirlik, arpalıktan başka temlik hakkı onun bayındırlık çabalarına iyi bir kaynaktı, işlemi ise Hassa Mimarlık Ocağı üstlenirdi. Devlet asla bir işletmeci değildi. Yap ve işlet yolunun en güvenilir ve yaygın yöntemi ise vakıf kurmaktı. Bu kurum, birey ve toplumun yaşamında gerekli her tür yardım, hizmet ve işlevi^ gerçekleştiren en pratik, güncel kurulaşlardı. İşte yukanda eğitime başlayan bir çocuğun sübyan okulu örneğini verdik. Dikkat edilirse tüm kamu hizmetleri vakıf yoluyla gerçek­leştiriliyor, devlet sadece bunu denetleyebiliyordu. Ayrıca hizmetin önceliklerini eyaletler belirlediğine göre yerel yönetim kavramı da en uygun yöntemle varlığını sürdürüyordu. Vakıf yapıları, dünya durdukça görevini sürdürebilmek için, sağlam, kalıcı, yanmayan yapı gereç ve tekniklerinden yararlandı. Böylece ahşap karkas düzen yanında kendine özgü bir tasarım da yarattı.^ Ailenin geçim kaynağında, memur, işçi veya esnaftan biri olsun, bu eşsiz vakıfların rolü çok büyüktü. Çünkü onların geçim kapısıydı. Vakfiyede sayıları belirtilen görevliler, maaşlarını ve aynî yardımlarını burdan alırlardı. Bunların isimlerini burda tek tek saymaya gerek görmüyoruz. Bunların yanında bir de bakım-onanm ekibi vardı ki, sayı ve türleri vakfın büyüklük ve zenginliğiyle orantılıydı.^ Vakfın süreklilik arzusu vakfiyenin hemen ilk ve en önemli maddesiydi. ^ Geliri az olan vakıflar ise, gerektiğinde ve hemen geciktirmeden dışarı­dan böylesine kişilereyaptınlması her harcamanın önüne geçiyordu. Fatih Sultan Mehmet vakfında uzmanlık dallan ve sayıları belirlenmiş sürekli kadrolu 10 elemanı vardı. Bina ve çevresinin temiz tutulmasıyla görevli (Maniinnukuş) yanında, yazı, çizi, boya (vb.) kirleri temizleyen kişileri de olup (Mahinnukuş) bunların ceza yet­kisi bulunurdu. Kudretsiz vakıflara yardım için vakıflar kurulmuştu. Bir bakım ve onarım sürecinde ustanın ya­nına yardımcı tutması gerekiyorsa, bu işleri bilen oğluna öncelik tanınması, meslekî eğitim açısından ne bü­yük bir inceliktir. Vakıf yapılan, hemen daima ülke çapında, deneyimli, işbilir ve aktif bir usta kadrosunu ayakta tutu­yor, binlerce ailenin geçim'kaynağı oluyordu. Buna yapı gereci yapan, taşıyan, satan kişileri de katarsak ge­niş ve sayıca çok bir yapı ordusu karşımıza çıkar. Kuşkusuz burda yalnız yapı endüstrisinden söz etmemeliyiz. Tüm esnaf kuruluşlarında^ vakıfların rolü, eğitimleri, ünvanları, yardımlaşma (vb.) da ele alınmalıdır. 'Böyle­ce ülke çapındaki etkinliği ortaya çıkar. Binlerce aileyi besleyen esnaf çarşılarının hemen hemen pek çoğu birer vakıf malıdır. 5. Dinsel, savunma, eğitim, ticaret, ekonomi, su, ulaşım, spor, sosyal, hayır ve sivil yapılar yanında, Azerbaycan'daki vakıflar, Or­ta Asya'da arazi sorunlanna yönelik vakıflar, Budist vakıflar, Bulgaristan'daki bazı Türk vakıfları, Tarsus Türkistan Zaviyeleri va-kıflan, Vakıf sular ve su vakıflan, Türk Kültürünü Yüceltme vakfı gibi vakıflar kurulurdu. 6. Anadolu Selçuklularının ilk vakıf kervansarayının, Sultan II . Kılıçarslan'a ait (1156-1192) olduğunu biliyorsak da, ilk vakfın han­gisi olduğu merak konusudur. Yeni bir beylik kurmanın zorlukları içinde Sultan Osman (1281-1324) ilim ve hayır kunımlanna yönelememiş, ancak oğluna "i/im ve ulematja hürmet ve rağbet, Allah'ın kullarına rahmet ve şefkat göster" öğüdünü yap­mıştı. Sultan Orhan (1324-1352) bu doğrultuda, İznik'te ilk Osmanlı medresesini yaptırdı ve Kayserili Davud'u müderris (profe­sör) olarak atadı. Daha sonra bunu Adapazarı, Bursa, İznik, Kandın'dakiler izleyecektir. 7. Kunter, H . Baki, a.y. sayfa 17. 8. Ateş, İbrahim, Hayri ve Sosyal Hizmetler Açısından Vakıflar, Vakıflar Dergisi XV, sayfa 57. "1556 tarihli Yavuz Sultan Selim Vakfiyesinde onanm ve restorasyon işlerinde günlüğü dörder akçelik 2 kişi, yapıların kirletil-memesi için 1 kişi (günde 2 akçe), mahyacı, minare aydınlatılması işi için 1 kişi günde 15 akçe ve mahya için çalıştığında ayncalO akçe alırdı." Yazar bunun gibi pekçok örnek verir. Kuşkusuz bu belgelerin diğer önemi yönü gündeliklerinin günümüzle karşılaştırabilme ola­nağıdır. 9. Debbağ esnafında başladı Ahi kurumu. Bunlar ayrıca göçmenleri yerleştirmek ve iş bulmakla da ilgilenirlerdi. Sof, gazzaz, attar yöneticilerine Şeyh, kuyumcu, ekmekçi gibi esnafın yöneticisine kuyumcubaşı, ekmekçibaşı gibi isimler verilirdi. Berber loncası­nı kendi kethüdan yönetirdi. Her meslek ve sanatı yürütene esnaf denir. Ayrı ayrı kuruluşlar hatta alt başlıklar halindeydiler (kunduracılar, yemeniciler, çarıkçılar gibi). Aralanndaki düzeni korumak, kollamak görevi Kahyanındır. Yardımcısına Yiğitbaşı denir, istanbul'da tüm bu kadro istanbul kadısına bağlıydı. Medrese 3 tür görevli yetiştirdi. Din adamı (Müftü), İdareci (Kadı), Adliyeci (buna da Kadı denir.). İdarecilerin genel adı Ehliörf, esnafın ise Ehlisüfyan (ehlihiref)'dır. Bunun dışında asker ve halk vardır. 22 Eğitim sürecinde çalışmaya özendirmek için sınıf ve okul birincilerine, bekâr ve evli öğretim eleman­larına maaş dışında yerine göre sağlanan para ve eşya yardımları, vakıf imaretlerinden dağıtılan yemekler, hafızlara (vb.) verilen görevler, eğitimi özendirmek için sağlanan kolaylıklar ve destekler, göçmenleri yerleştir­me, iş bulma vb. vakıf kuruluşlarının ülke çapında bireye ve dolaylı olarak aileye sunduğu eğitim ve kalkınma­larına yönelik önemli hizmetlerdir. Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkililerinin XII. Vakıf Haftasında böyle bir konuyu seçme inceliğini beğeni ve övgüyle karşılıyorum. Bu kısa bildirimde ben konuya sınırlı olarak ve bir mimarca baktım. Kıymetli bilim adamlarımız kuşkusuz daha pek çok örnek ve bakış açısı sunacaklardır. Başarılar diler, saygılar sunarım. TARTIŞMA Oturum Başkanı- Değerli misafirler, Türk-lslâm toplumlarında, sosyal düzenin, kültürel ve sanat de­ğerlerimizin korunması konusunda, vakıflarımızın önemi, hepimizin bildiği gibi, çok büyüktür. Böylesine önemli bir kuruluşun, tarihî geçmişi de dahil olmak üzere, çeşitli yönlerden, Türk toplumuna, Türk Milletine ve Türklerin dışındaki diğer toplumlara da çok büyük hizmetler verdiği şüphesizdir. Vakıflar, akrabalığa, hısımlığa, bölgelere, dinî veya lisanî hususiyetlere bağlı olarak teşekkül eden, içtimaî zümreler arasında ahenk beraberliği temin eden bir kuvvet olarak önem taşımaktadır. Vakıf, aile menfaatlerine hizmet ettiği gibi, sadece ailede fakir olanlar için kurulan ve onların ihtiyaçlarını gideren bir fonksiyonu da yerine getirmektedir. Diğer taraftan, vakfiyelerde, azatlı kölelerin, aile fertleriyle birlikte ve ay­nı hayat seviyesinde yaşamalarını temin edecek bir kimlik de taşımaktadır. Vakıflar, bir taraftan aile mensuplarını, vakıftaki vakıf hizmetlerine tayin ederken, diğer taraftan kendi mesleğinde olanları kollamıştır. Ayrıca, bir mahalle, bir kasaba veya bir şehir sakinlerinin istifade etmeleri için vakıflar tesis olunmuştur. Mesela Osmanlılarda, köy ve mahalleye ait Avarız Vergilerinin ödenmesi için ku­rulmuş vakıflar vardır. Keza, yine, mahallenin fakirlerine, kimsesiz çocuklara, dul hanımlara ve bunların iaşe­sinin veya ihtiyaçlarının temini için kurulmuş vakıflar vardır ve o mahallede, bazı evler vakfedilmek suretiyle, buraların kiraları bunlara tahsis edilmiştir. Vakıfların, bu dar çerçevesi ötesinde, hayat şartları bakımından, insanlar arasındaki mevcut farkları mümkün olduğunca azaltmayı, zenginle fakir arasında bir eşitlik kurmayı hedef alan bir fonksiyonu da vardır. Bu seminer, özellikle aileye tahsis edildiğinden, ailenin eğitimi ve korunmasıyla ilgili olduğu için bunları arz ettim. Ancak, vakıflar, doğrudan doğruya bir toplumun insanî değerlerini kollayan, onları üst düzeye çı­karan bir fonksiyonu icra eder, yerine getirir. Gazi Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Restorasyon Anabilim Dalı Başkanı olan Prof.Dr. Sayın Orhan Cezmi TUNCER hocamıza, teşekkür ediyorum. Abuzer KAYNAK- Hocamıza değerli bildirileri için teşekkür ederim. Ben şunu öğrenmek istiyorum: Günümüz Türkiyesinde, devlet açısından vakıfların rolü nedir? Prof.Dr.Orhan Cezmi T U N C E R - Efendim, devletin rolü şu: Bir kere, devlet, bir kamu yatırımı ya­pacaksa finansını sağlıyor, yahut da finans yolunu hazırlıyor. Mesela, bir kişinin, Allah rızası için, kendi iste­ğiyle, maddi varlığını vakıf kunnaya, kamu yararına hizmete sunmasının yollarını bir kere devlet hazırlıyor. Bunun gerçekleştirilmesi için, bir inşaat ordusu var, Hassa Mimarlık Ocağı. Devlet, "bu ocak emriniz­de, bu],;urun" diyor. Bunun için bir organizasyon lazım, onu kuruyor. Daha ne olsun?!.. Bilmiyorum anlata­bildim mi. Yani, mali kaynağının nasıl toplanacağının yolunu serbest bırakıyor. Kendi kontrolünden geçmek suretiyle, yapıların, ömür boyunca, yahut da dünya durdukça sağlam bir şekilde hizmetini sürdürebilmesinin teknik sorumluluğunu üstleniyor. Yap-Işlet politikasıyla, öncelikleriyle, yerel yönetime bu işin seçimini bırakı­yor. "Bir yere hastane mi lazım, okul mu lazım; hangisi daha önemli ve ne çapta olması lazım; kaç ta­ne sübyan okulu gerekir" gibi hususların programlanmasını yerel yönetime bırakıyor. Devlet, böyle bir yö­netimler üstü organizatör ve tepede, bütün bu organizasyonu, işlemi kontrol ediyor. Ama, yine de, konuyu, daha sonra ayrıntılı olarak görüşebiliriz. Oturum Başkanı- Teşekkürler Sayın Hocam. Tabiî, böyle bir bildiri esnasında, zannetmiyorum ki istekleriniz tümüyle cevaplanabilsin. Onu, daha sonra hocalarımızla görüşebilirsiniz ve ayrıca, bundan sonraki bildirileri de takip ederseniz, çok daha farklı alanlarda yaklaşımlar bulabilirsiniz. Hocamız bir alanda, bir açıdan yaklaştı tabiî ki. Vakıflar, çok geniş bir ko­nudur; bunun, hem sosyal yönü vardır, hem, inşa yönü vardır, hem hukukî birtakım açıları vardır. Bütün bun­ların değerlendirilmesi, her bir kademede ele alınabilir ve tabiî ki bildirilerle her şey çözümlenmez. Konuyu, daha sonra genişçe hocalarımızla görüşebilirsiniz. 23 

Ailenin Eğitimi ve Korunmasında Vakıfların Rolü

http://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/11352/1109/1/Tuncer.pdf

Ailenin Eğitimi ve Korunmasında Vakıfların Rolü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

DSpace@FSM Vakif University